بەشە گرتە

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

بەشە گرتە یان بەشە داتاشراو[١] (بە ئینگلیزی: Partial derivative)، لە فانکشنە فرەگۆڕەکییەکاندا، بە گرتەی فانکشنەکە بەپێی یەکێک لە گۆڕەکەکان و نەگۆڕ ڕاگرتنی ئەوانی تر دەوترێت. بەشە گرتە لە کالکیولسی ئاراستەبڕەکان و ئەندازەی جیاکارانەدا بە فرەوانی بەکار دێت.

بەشە گرتەی فانکشنی بەپێی گۆڕەکی بە یەکێک لە شێوەکانی خوارەوە ھێما دەکرێت:

ئەمە وەکوو ھێمایەک بۆ بەشە گرتە بەکار دێت. ئەم ھێمایە لەلایەن ئۆدرین-ماری لۆژاندر لە ساڵی ١٧٨٦ داھێنرا بەڵام پاشان پشتگوێ خرا، لە ساڵی ١٨٤١ لەلایەن کارڵ گۆستاڤ ژاکوب ژاکوبی دووبارە بەکار ھێنرا و بوو بە ھێمایەکی گشتی.[٢]

نموونە[دەستکاری]

ئەگەر فانکشنێک بێت، بەم شێوەیە پێناسە کرابێت

گرتەی بەپێی دەکاتە:

و گرتەی بەپێی دەکاتە:

ئەندازە[دەستکاری]

Cone 3d.png

قەبارەی قووچەکێک بەستراوەتەوە بە بەرزییەکەی و نیوەتیرەکەی و لە ڕێگەی ھاوکێشەی خوارەوە دەدۆزرێتەوە:

بەشە گرتەی بەپێی بریتییە لە:

بەشە گرتە بەرزەکان[دەستکاری]

بەشە گرتەی دووھەم و بەشە گرتە بەرزەکان ھاوشێوەی گرتە بەرزەکانی فانکشنە یەک گۆڕەکییەکان دەدۆزرێنەوە، بۆ فانکشنی بەشە گرتەی دووھەم بەپێی دەکاتە بەشە گرتەی، بەشە گرتەی یەکەم (ھەردووکیان بەپێی )[٣]:316–318

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ^ فەرھەنگی بیرکاری، نەوزاد عومەر محێدین
  2. ^ Miller، Jeff (2009-06-14). "Earliest Uses of Symbols of Calculus". Earliest Uses of Various Mathematical Symbols. لە ڕێکەوتی 2009-02-20 ھێنراوە. 
  3. ^ Chiang, Alpha C. Fundamental Methods of Mathematical Economics, McGraw-Hill, third edition, 1984.

سەرچاوەکان[دەستکاری]