بنوردیلە

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
مۆدێلی ستانداردی بنوردیلەکان

جیهان گەورەترین کۆمەڵەیە کە لە بنوردیلەکان (بە ئینگلیسی : Elementary particle) پێک هاتووە. ئەم بنوردیلانە بە هۆی هێزەکانی ڕاکێشان ، ئێلێکترۆمەگنەتیک و ناوکی پێکەوە بەسراونەتەوە. لێکدانەوەی پێکهاتە و گوورانی جیهان بە یارمەتی تایبەتمەندی و کارلێکەکانی بنوردیلەکان بووز دەخوا.

ماکی جیهان لە بنوردیلەکان پێکهاتووە. هەموو شتەکان، لەشی مرۆڤ ، ئەستێرەکان و... کۆمەڵەیەکی پێکەوەبەسراوی وردیلەکانن کە لە ژمارە و شێوەی جفت و جۆر بوونیاندا لێک جیاواز دەبن. فیزیکی بنوردیلەکان تێگەیشتنی قووڵتر و ڕوانینێکی بەرزتر لە پێکهاتە و گوورانی ئەتۆمەکان، مولکوولەکان ، بلۆرەکان ، گاشەبەردەکان ، ئەستێرەکان، گەلەستێرەکان و جیهان بەگشتی، پێشکەش دەکا. بۆیە لێکۆڵینەوە لە بنوردیلەکان لە فیزیکی هاوچەرخدا و بەتایبەت فیزیکی ئەستێرە و گەردوون ناسی گرنگی زۆری پەیدا کردووە.

تایبەتمەندی[دەستکاری]

بنوردیلەکان نابینرێن.

تەنی بنوردیلەکان[دەستکاری]

تەنی بنوردیلەکان زۆر بچووکە، بەم بۆنەوە دەکرێ خێراییەکەیان زۆر بەرز بکرێتەوە. وەک فۆتۆنەکان کە تەنیان نییە و تا بەرزترین خێرایی (واتە خێرایی نوور) دەڕۆن. سووکترین وردیلەی تەندار، ئێلێکترۆنە بە کێشی نزیک بە me = 9x10-28 gr. کێشی پرۆتۆن mp=1836me و کێشی نۆترۆن mn=1838.6me ە.

پوختەی بابەت[دەستکاری]

بنوردیلەکان یەکەی سەرەکی پێکهێنەری جیهانن. بە پێی کێشی تەنی نەجمیان بە سێ دەستە دابەش دەبن: باریۆنەکان (وردیلە قورسەکان) ، نێپیۆنەکان (وردیلە سووکەکان) و مێزۆنەکان (وردیلە مامناوەندییەکان).

  • زۆربەی بنوردیلەکان لە ئەنجامی بوونی وزە بە ماک دروست بوون. کەمترین وزە بۆ دروست بوونی گرووپێک لە وردیلەکان لە لاکێشەی وزەی ئەنشتاین بە دەست دێ.
  • لە چڕی زۆردا، وردیلە بێ سەقامەکان «نۆترۆن، هایپرۆن و مێزۆنەکان» سەقامگیر دەبن. ورەدیلە سەقامگیرەکانیش «ئێلێکترۆن و پرۆتۆنەکان» لەوانەیە بەهۆی پێکداداندا تیابچن.

ئەگەر بێتو بنوردیلە سەقامگیرەکان، مسۆگەر نەبن، هیچ شتێک لە جیهاندا مسۆگەر نابێ.

سەرچاوە[دەستکاری]