بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆڵت

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
وێنەیەکی ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆڵت (١٨٤٣)

فریدریش ویلھێلم ھاینریچ ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆڵت (بە ئەڵمانی: Alexander von Humboldt ١٤ی ئەیلوولی ١٧٦٩ - ٦ی ئایاری ١٨٥٩) نووسەرێکی فەرھەنگی، جوگرافیناس، مێژوونووسی سروشتی، دۆزەرەوە، و لایەنگرێکی کاریگەر بوو لە فەلسەفە و زانستی ڕۆمانسی. برا بچووکی وەزیر و فەیلەسوف و زمانزان ویلھێلم ڤۆن ھومبۆڵت (١٧٦٧-١٨٣٥)ی پڕووسی بووە. کارە چەندایەتییەکەی ھومبۆڵت لەسەر جوگرافیای ڕووەک بناغەی زانستەکانی جوگرافیای زیندەوەری دانا. داکۆکیکردنی ھومبۆڵت بۆ پێوانە جیۆفیزیکییە درێژخایەن و بەرنامەییەکان، بنەمای زانستی موگناتیسی و کەشناسی نوێ بوو. [١] [٢] [٢] [٣] [٤] [٥]

ھومبۆڵت لە نێوان ساڵانی ١٧٩٩ بۆ ١٨٠٤ بە شێوەیەکی بەرفراوان گەشتێکی زۆری لە ئەمریکادا کرد و بە یەکەم کەس دادەنرێت کە لە ڕووانگەی زانستی نوێوە لێکۆڵینەوە و وەسفیان کردووە. گێڕانەوەی ئەو سەبارەت بەو گەشتە لە کۆمەڵە بەرگێکی گەورەدا لە ماوەی ٢١ ساڵدا نووسراوە و بڵاوکراوەتەوە. ھومبۆڵت یەکێک بوو لە یەکەم کەسەکان کە پێشنیاری کرد ئەو زەویانەی ھاوسنوورن لەگەڵ زەریای ئەتڵەسی (ئەمریکای باشوور و ئەفریقا بە تایبەتی) سەردەمانێک یەک بوون. ھومبۆڵت بەکارھێنانی وشەی گەردوونی لە فەلسەفەی یۆنانی کۆنەوە زیندوو کردەوە، و لە خستنەڕوویەکی فرە بەرگی خۆیدا ھێنایە ناو خستنەڕووی (گەردوون)ەوە، کە تێیدا ھەوڵی یەکخستنی لقە جۆراوجۆرەکانی زانست و کولتوورەکانی زانستی دەدا. ھەروەھا ئەم کارە گرنگە چەمکێکی گشتگیری بۆ گەردوون وەک یەک بوونێکی کارلێککار ھان دا. ھومبۆڵت بە یەکەم کەس دادەنرێت کە باس لە دیاردە و ھۆکاری گۆڕانی کەشوھەوا دەکات کە بەھۆی مرۆڤەوە دروست دەبێت، بە پشتبەستن بەو تێبینیانەی کە لە کاتی گەشتەکانیدا لە ساڵی ١٨٠٠ و دیسانەوە لە ساڵی ١٨٣١دا کە کردوونی. [٦] [٧] [٨] [٩]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "Magnetic monitoring of Earth and space" (PDF). Physics Today. February (2). 2008. Bibcode:2008PhT....61b..31H. doi:10.1063/1.2883907. Retrieved 29 June 2015. ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٩ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  2. ^ ئ ا Von Humboldt and the establishment of geomagnetic observatories, 2009 {{citation}}: |first= missing |last= (help)
  3. ^ "Alexander von Humboldt and the General Physics of the Earth" (PDF). Vol. 324. Science. ١٢ی نیسانی ٢٠١٩ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  4. ^ "'The Invention of Nature', by Andrea Wulf". New York Times. September 2015.
  5. ^ Malcolm Nicolson, "Alexander von Humboldt and the Geography of Vegetation", in: A. Cunningham and N. Jardine (eds.), Romanticism and the Sciences, Cambridge University Press, 1990, pp. 169–188; Michael Dettelbach, "Romanticism and Resistance: Humboldt and "German" Natural Philosophy in Natural Philosophy in Napoleonic France", in: Robert M. Brain, Robert S. Cohen, Ole Knudsen (eds.), Hans Christian Ørsted and the Romantic Legacy in Science: Ideas, Disciplines, Practices, Springer, 2007; Maurizio Esposito, Romantic Biology, 1890–1945, Routledge, 2015, p. 31.
  6. ^ "Introducing Humboldt's Cosmos". Minding Nature. August 2009.
  7. ^ كتاب دروداون: the most comprehensive plan ever proposed to reverse global warming. Worldcat.org. 2017-04-18. p. 24. ISBN 9781524704650. OCLC 973159818.
  8. ^ "The Forgotten Father of Environmentalism". 2015-12-23. Retrieved 2020-01-14.
  9. ^ "Humboldt's legacy". Nature Ecology & Evolution. 3 (9). 2019-08-29. doi:10.1038/s41559-019-0980-5. ISSN 2397-334X.