ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆڵت
فریدریش ویلھێلم ھاینریچ ئەلێکساندەر ڤۆن ھومبۆڵت (بە ئەڵمانی: Alexander von Humboldt ١٤ی ئەیلوولی ١٧٦٩ - ٦ی ئایاری ١٨٥٩) نووسەرێکی فەرھەنگی، جوگرافیناس، مێژوونووسی سروشتی، دۆزەرەوە، و لایەنگرێکی کاریگەر بوو لە فەلسەفە و زانستی ڕۆمانسی. برا بچووکی وەزیر و فەیلەسوف و زمانزان ویلھێلم ڤۆن ھومبۆڵت (١٧٦٧-١٨٣٥)ی پڕووسی بووە. کارە چەندایەتییەکەی ھومبۆڵت لەسەر جوگرافیای ڕووەک بناغەی زانستەکانی جوگرافیای زیندەوەری دانا. داکۆکیکردنی ھومبۆڵت بۆ پێوانە جیۆفیزیکییە درێژخایەن و بەرنامەییەکان، بنەمای زانستی موگناتیسی و کەشناسی نوێ بوو. [١] [٢] [٢] [٣] [٤] [٥]
ھومبۆڵت لە نێوان ساڵانی ١٧٩٩ بۆ ١٨٠٤ بە شێوەیەکی بەرفراوان گەشتێکی زۆری لە ئەمریکادا کرد و بە یەکەم کەس دادەنرێت کە لە ڕووانگەی زانستی نوێوە لێکۆڵینەوە و وەسفیان کردووە. گێڕانەوەی ئەو سەبارەت بەو گەشتە لە کۆمەڵە بەرگێکی گەورەدا لە ماوەی ٢١ ساڵدا نووسراوە و بڵاوکراوەتەوە. ھومبۆڵت یەکێک بوو لە یەکەم کەسەکان کە پێشنیاری کرد ئەو زەویانەی ھاوسنوورن لەگەڵ زەریای ئەتڵەسی (ئەمریکای باشوور و ئەفریقا بە تایبەتی) سەردەمانێک یەک بوون. ھومبۆڵت بەکارھێنانی وشەی گەردوونی لە فەلسەفەی یۆنانی کۆنەوە زیندوو کردەوە، و لە خستنەڕوویەکی فرە بەرگی خۆیدا ھێنایە ناو خستنەڕووی (گەردوون)ەوە، کە تێیدا ھەوڵی یەکخستنی لقە جۆراوجۆرەکانی زانست و کولتوورەکانی زانستی دەدا. ھەروەھا ئەم کارە گرنگە چەمکێکی گشتگیری بۆ گەردوون وەک یەک بوونێکی کارلێککار ھان دا. ھومبۆڵت بە یەکەم کەس دادەنرێت کە باس لە دیاردە و ھۆکاری گۆڕانی کەشوھەوا دەکات کە بەھۆی مرۆڤەوە دروست دەبێت، بە پشتبەستن بەو تێبینیانەی کە لە کاتی گەشتەکانیدا لە ساڵی ١٨٠٠ و دیسانەوە لە ساڵی ١٨٣١دا کە کردوونی. [٦] [٧] [٨] [٩]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Magnetic monitoring of Earth and space» (PDF). Physics Today. February (2). ٢٠٠٨. Bibcode:٢٠٠٨PhT....٦١b..٣١H. doi:١٠.١٠٦٣/١.٢٨٨٣٩٠٧. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
{{cite journal}}:|bibcode=length بپشکنە (یارمەتی) - 1 2 Von Humboldt and the establishment of geomagnetic observatories، ٢٠٠٩
{{citation}}:|یەکەم=missing|یەکەم=(یارمەتی) - ↑ «Alexander von Humboldt and the General Physics of the Earth» (PDF). بەرگی ٣٢٤. Science. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٢ی نیسانی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئازاری ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «'The Invention of Nature', by Andrea Wulf». New York Times. ئەیلوولی ٢٠١٥.
- ↑ Malcolm Nicolson, "Alexander von Humboldt and the Geography of Vegetation", in: A. Cunningham and N. Jardine (eds.), Romanticism and the Sciences, Cambridge University Press, 1990, pp. 169–188; Michael Dettelbach, "Romanticism and Resistance: Humboldt and "German" Natural Philosophy in Natural Philosophy in Napoleonic France", in: Robert M. Brain, Robert S. Cohen, Ole Knudsen (eds.), Hans Christian Ørsted and the Romantic Legacy in Science: Ideas, Disciplines, Practices, Springer, 2007; Maurizio Esposito, Romantic Biology, 1890–1945, Routledge, 2015, p. 31.
- ↑ «Introducing Humboldt's Cosmos». Minding Nature. August ٢٠٠٩.
- ↑ كتاب دروداون: the most comprehensive plan ever proposed to reverse global warming. Worldcat.org. ١٨ی نیسانی ٢٠١٧. لاپەڕە ٢٤. ژپنک ٩٧٨١٥٢٤٧٠٤٦٥٠. OCLC ٩٧٣١٥٩٨١٨.
- ↑ «The Forgotten Father of Environmentalism». ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥. لە ١٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Humboldt's legacy». Nature Ecology & Evolution. ٣ (9). ٢٩ی ئابی ٢٠١٩. doi:١٠.١٠٣٨/s٤١٥٥٩-٠١٩-٠٩٨٠-٥. ISSN ٢٣٩٧-٣٣٤X.
