ئەسکەندەروون
| ئەسکەندەروون | |
|---|---|
| بە تورکی: İskenderun | |
 | |
| ناو بە زمانی فەرمی | İskenderun |
| ناونراوە لەدوای | ئەسکەندەری مەزن |
| وڵات | تورکیا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | پارێزگای خەتای، Alexandretta Sanjak |
| ناوچەی کاتی | UTC+03:00، TRT |
| پۆتانی شوێن | ٣٦°٣٥′١٤″N ٣٦°١٠′٢٤″E |
| دانیشتووان | ٢٥١٬٦٨٢ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٤±١ مەتر |
| خوشکەشارەکان | Lankaran |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | Arsuz، Belen، Kırıkhan، Hassa، Payas |
| ڕووبەر | ٢٤٧ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | 31 |
| وێبگە | http://www.iskenderun.bel.tr |
 | |
ئەسکەندەروون (بە عەرەبی: الإسكندرونة، بە تورکی: İskenderun، بە Greek: Αλεξανδρέττα؛ ئەسکەندەریەی بچووک)، لە ڕووی مێژوویییەوە بە «ئەلێکساندرێتا» و «سکاندەروون» ناسراوە،[١][٢] شارێکە لە پارێزگای خەتای لەسەر کەناری دەریای ناوین لە تورکیا. لە سووریا ئەسکەندەروون بە پانزدەھەمین پارێزگای ئەو وڵاتە دادەنرێت. ئەگەرچی لە ١٥ی تەممووزی ١٩٣٨ەوە سوپای تورکیا ھاتووەتە نێو شارەکەوە و ھەتا ئێستاش لەژێر دەسەڵاتی تورکیا دایە.
ناو
[دەستکاری]شارەکە وەک ئەلێکساندریا (Ἀλεξάνδρεια) بۆ یادکردنەوەی سەرکەوتنی ئەسکەندەری مەزن بەسەر داریووشی سێیەمی فارسی لە ئیسووس (کیلیکیا) لە (٣٣٣ پ.ز) دامەزرا. لە سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاستەوە، زیارەتکارانی ڕۆژاوایی شێوەی بچووککراوەی ڕۆمانسی ئەلێکساندرێتایان بەکار دەھێنا.[٣]
مێژوو
[دەستکاری]
سەردەمی کۆن
[دەستکاری]ئەسکەندەروون ناوەکە دەپارێزێت، بەڵام پێدەچێت نەک شوێنی وردی «ئەلێکساندریا ئەد ئیسوم». بەپێی ئەفسانە، نیشتەجێبوونەکە لەلایەن ئەسکەندەری مەزن لە ساڵی ٣٣٣ پ.ز دامەزرا بۆ ئەوەی جێگەی میریاندوس بگرێتەوە وەک کلیلێک بۆ دەروازە سوورییەکان، نزیکەی ٣٧ کیلۆمەتر (٢٣ میل) لە باشووری شوێنی سەرکەوتنەکەی لە جەنگی ئیسووس دژی پاشای فارسی پاشا داریووشی سێیەم. ئەسکەندەر لە بەرزایییەکانی ئەسکەندەروون، لە دەوروبەری «ئێسێنتێپێ» کەمپی کرد، و پاشان فەرمانی دا شارەکە دابمەزرێنرێت و ناوی بنرێت «ئەلێکساندریا».[٤] بەڵام، ئەم چیرۆکە تەنھا لەلایەن سەرچاوە جێی متمانە نەبووەکان وەک پسیودۆ سکیمنوس تۆمار کراوە؛ بە ڕەچاوکردنی جەختکردنەوەی بەڵگەنامەیی لەسەر ئەسکەندەرییە لە میسر وەک یەکەم دامەزراوەی، زۆر بە دوور دەزانرێت کە ئەسکەندەر ئەلێکساندریا ئەد ئیسومی دامەزراندبێت، ھەرچەندە نزیکەی بە دڵنیایییەوە بوونی ھەبووە.[٥][٦]
گرنگیی شوێنەکە لە پەیوەندییەکەی بە دەروازە سوورییە ناوبراوەکانەوە دێت، کە ئاسانترین ڕێگایە بۆ زەوییە کراوەکانی پارێزگای خەتای و حەلەب.[٤] بەھۆی دەوروبەری گرد و ناڕێک، شارەکە بە ناوی «ئەلێکساندریا سکابیۆسا» («ئەلێکساندریا شاخاوی»)یش دەگوترا.[٧]
کۆماری خەتای
[دەستکاری]بەدوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە کۆتاییی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، زۆربەی خەتای بە ئەسکەندەروونیشەوە لەلایەن سەربازانی فەڕەنسییەوە داگیر کرا.
لە تەممووزی ١٩٢٠دا، کۆنفرانسی سان ڕیمۆ سەنجەقی ئەسکەندەرێتای بۆ تورکیا دیاری نەکرد.[٨] لە نێوان ١٩٢١–١٩٣٧دا، شارەکە بەشێک بوو لە سەنجەقی ئەسکەندەرێتای خۆبەڕێوەبەر لە چوارچێوەی سووریای ژێر دەسەڵاتی فەڕەنسادا، لەژێر ژێرفەرمانی فەڕەنسی بۆ سووریا و لوبنانی سەر بە کۆمەڵەی گەلان.[٩]
کۆماری خەتای لە ساڵی ١٩٣٨دا دامەزرا و، لە ١٩٣٩دا، دوای ڕێفراندۆمێک چووە پاڵ کۆماری تورکیا. گشتپرسییەکە وەک ناڕەوا سەیر دەکرا و تا ئێستاش دەکرێت، چونکە حکوومەتی تورکیا لایەنگرانی بۆ ناو شارەکە گواستەوە[١٠][١١] و سوپای تورکیا «زۆربەی زۆرینەی عەرەبی عەلەوی، یۆنانی و ئەرمەنیی پارێزگاکەی دەرکرد» بۆ ئەوەی بڕیار لەسەر ئەنجامی گشتپرسییەکە بدات.[١٢]
لە ٢٠١٠ەکاندا سووریا ھێشتا دژی تورکیا بانگەشەی سەروەریی خۆی لەسەر ناوچەی ئەسکەندەرێتا دەکرد.[٨]
سەردەمی نوێ
[دەستکاری]لە ڕێکخستنەوەی ٢٠١٣دا، قەزای ئەسکەندەروون بەشێکی گەورەی خاکی خۆی بۆ قەزای نوێی ئارسووز لەدەست دا.[١٣]
لە شوباتی ٢٠٢٣دا، شارەکە بەھۆی بوومەلەرزە بەھێزەکان و لافاو و ئاگرکەوتنەوەکانی دوای ئەوە زیانێکی زۆری بەرکەوت.[١٤] لە ٨ی شوباتی ٢٠٢٣دا، ئاگری بەندەری ئەسکەندەروون کوژایەوە[١٥] بەڵام ڕۆژی دواتر دیسانەوە ھەڵگیرسایەوە.[١٦]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Cpt. Charlewood: . (١٨٧١). "Euphrates Valley Railway". Report and Transactions of the Devonshire Association for the Advancement of Science, Literature and Art. 4. لاپەڕە (٢): ٤٢٨.
- ↑ Parsons, Abraham (١٨٠٨). . "Travels in Africa and Asia". The Critical Review, or, Annals of Literature. 3:14: . لاپەڕە ١٣٥.
- ↑ Encyclopedia of Islam, 2nd edition, s.v. Iskandarūn
- 1 2
One or more of the preceding sentences incorporates text from a publication now in the public domain: Hogarth، David George (1911). «Alexandretta». لە Chisholm، Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica (بە ئینگلیزی). بەرگی 1 (چاپی 11th). Cambridge University Press. لاپەڕە 568. - ↑ Fraser، Peter M. (١٩٩٦). Cities of Alexander the Great. Oxford: Clarendon Press. لاپەڕە ٢٠–٢١. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٨١٥٠٠٦-٠.
- ↑ Cohen، Getzel (٢٠٠٦). The Hellenistic Settlements in Syria, the Red Sea Basin, and North Africa. بێرکلی: University of California Press. لاپەڕە ٤٠٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٤١٤٨-٠. JSTOR ١٠.١٥٢٥/j.ctt١pnd٢٢.
- ↑ Catholic Encyclopedia, 1908, s.v. Cambysopolis
- 1 2 I. William Zartman (١ی تەممووزی ٢٠١٧). «States, boundaries and sovereignty in the Middle East: unsteady but unchanging». International Affairs. ٩٣ (4). Oxford University Press: ٩٣٧–٩٤٨. doi:١٠.١٠٩٣/ia/iix١١٨. ISSN ٠٠٢٠-٥٨٥٠. OCLC ١٠٠٥٥٠٦٠٤٨. لە ١٧ی ئایاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ Sarah Shields, Fezzes in the River Oxford University Press, 2011
- ↑ Fisk، Robert (١ی شوباتی ٢٠١٢). «Robert Fisk: Syria is used to the slings and arrows of friends and enemies». The Independent. London. لە ٧ی ئایاری ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە.
French handed it over to Turkey after a fraudulent referendum
- ↑ Fisk، Robert. «A LAND IN THE SHADOW OF DEATH». The Independent. London. لە ٧ی ئایاری ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٣ ھێنراوە.
After engineering a fraudulent referendum in north-west Syria – the Turks trucked their supporters into the city
- ↑ Jack Kalpakian (٢٠٠٤). Identity, Conflict and Cooperation in International River Systems (چاپی Hardcover). Ashgate Publishing. لاپەڕە ١٣٠. ژپنک ٠-٧٥٤٦-٣٣٣٨-١.
Turkish army ... expelled most the province's Alawite Arabs and Armenian majority. A rigged referendum followed
- ↑ «Law No. 6360». Official Gazette (بە تورکی). ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢.
- ↑ «Son dakika... Hatay İskenderun'da depremin ardından 'deniz seviyesi' yükseldi!». Cumhuriyet. لە ٧ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «Turkey-Syria earthquake: Fire at Iskenderun port extinguished» (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). BBC News. ٨ی شوباتی ٢٠٢٣. لە ٨ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ «WATCH: Plane flies through smoke as port fire reignites». BBC News. ٩ی شوباتی ٢٠٢٣. لە ٩ی شوباتی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]
