ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦

ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦
وەرزی وەرزشەکانی خول یان پێشبڕکێ	یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە
ناو بە زمانی فەرمی	Spiller vun der XI. Olympiad
کەسێکی دیار	Jesse Owens
وەرزش	Olympic sport
وڵات	ڕایشی ئەڵمانی
جێ	بەرلین
لە پێش	ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٢
لە دوای	ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٤٨
ڕێکەوتی دەستپێکردن	١ی ئابی ١٩٣٦
ڕێکەوتی کۆتاییھاتن	١٦ی ئابی ١٩٣٦
Officially opened by	ئەدۆڵف ھیتلەر
Oath made by	Rudolf Ismayr
Torch lit by	Fritz Schilgen
بەشداربوو	Robert Bernard
بەستەری وەسفکراو	https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1936/، https://olympics.com/en/olympic-games/berlin-1936
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦ (بە ئەڵمانی: Olympische Sommerspiele 1936)، کە بە فەرمی بە یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی یازدە ناسراوە ھەروەھا بە شێوەیەکی گشتی بە ئۆڵۆمپیادی بەرلین ١٩٣٦ یان ئۆڵۆمپیادی نازی ناسراوە، ڕووداوێکی فرە وەرزشی نێودەوڵەتی بوو کە لە ١ تا ١٦ی ئابی ١٩٣٦ لە بەرلینی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو. بەرلین لە ٢٩ەمین دانیشتنی IOC لە ٢٦ی نیسانی ١٩٣١دا توانی سەرکەوتن بەدەست بھێنێت لە مافی میوانداریکردنی ئەم خولەی ئۆڵۆمپیادەکە. ئەدۆلف ھیتلەر ڕێبەری نازی و سەرۆکی ئەو کاتەی ئەڵمانیا بڕیاریدا ئەم خولەی ئۆڵۆمپیاد باشتر لە خولەکانی دیکە بەڕێوەبچێت بۆ ئەو مەبەستە یاریگایەکی تایبەتی گۆڕەپان و مەیدانی دروست کرد کەجێگای ١٠٠ ھەزار کەس دەبووەوە، کە شەش ھۆڵی لەشجوانی تێدابوو. بۆیەکەم جار یارییەکان لە تەلەڤیزیۆن نیمایشکرا و پەخشی ڕادیۆی بۆ گواستنەوەی یارییەکان گەیشتە ٤١ وڵات. لەم خولەدا ٤٩ وڵات بەشداری ئۆڵۆمپیادی بەرلینیان کردووە، لەکاتێکدا لە ساڵی ١٩٣٢دا ٣٧ وڵات بەشدارییان کردووە، پێنج وڵات یەکەم جار بەشداری ئۆڵۆمپیادی فەرمی خۆیان لەم یارییانەدا کرد ئەوانیش ئەفغانستان، بەرمودا، بۆلیڤیا، کۆستاریکا و لیختنشتاین. ٣٩٦٣ (٣٦٣٢ پیاو، ٣٣١ ژن) وەرزشوان بەشداریان کرد. جێسی ئۆوێنزی ئەمریکی لە پێشبڕکێکانی ڕاکردنی خێرا و بازدانی درێژدا چوار میدالیای زێڕی بەدەستھێنا، بەمەش بووە یەکێک لە سەرکەوتووترین وەرزشوانە بەشداربووەکانی ئۆڵۆمپیاد، لەکاتێکدا ئەڵمانیا بە کۆکردنەوەی ٣٣ مەدالیای زێڕ پلەی یەکەمی بەدەست ھێنا، ئەمریکاش پلەی دووەمی بەدەستھێنا بەکۆکردنەوەی ٢٤ مەدالیای زێڕ. ئەمانە کۆتا یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد بوو بە سەرۆکایەتی ھێنری دی بایل لاتور و و کۆتا ئۆڵۆمپیاد بوو پێش ئەوەی بۆ ماوەی ١٢ ساڵ بەھۆی جەنگی جیھانی دووەمەوە خولەکانی ئۆڵۆمپیاد ڕابگیرێت تا ساڵی ١٩٤٨.

هەڵبژاردنی شاری میواندار

لە ٢٨ەمین دانیشتنی لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC) لە بەرلین لە ئایاری ١٩٣٠دا، چواردە شار ئارەزووی خۆیان بۆ پێشکەشکردنی داواکاری بۆ میوانداریکردنی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٣٦ دەربڕی. تا ٢٩ەمین دانیشتن، کە لە بارسێلۆنە لە نیسانی ١٩٣١ بەڕێوەچوو، تەنیا بارسێلۆنا و بەرلین لە کێبڕکێدا مانەوە؛ شارەکانی تر وەک ئەسکەندەرییە، بوداپێست، بوێنس ئایریس، کۆڵن، دبلن، فرانکفۆرت، هێلسینکی، لۆزان، مۆنتیڤیدیۆ، نورنبێرگ، ڕیۆ دێ ژانێرۆ، و ڕۆما—کشابوونەوە. لەم شارانە لە ساڵا،ى دواتر میوانداریی یارییەکانیان کرد: هێلسینکی لە ١٩٥٢، ڕۆما لە ١٩٦٠، بارسێلۆنا لە ١٩٩٢ و ڕیۆ دێ ژانێرۆ لە ٢٠١٦.

یارییەکانی ١٩٣٦ یەکەمین یاری بوون کە تێیدا وڵاتی میواندار بە دەنگدانی تاک بە تاکی ئەندامانی لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی دیاری کرا، نەک تەنیا لە ڕێگەی کۆبوونەوەی گشتییەوە. دوایین مۆڵەت بۆ دەنگدان ١٣ی ئایاری ١٩٣١ بوو، دوو هەفتە دوای دانیشتنەکەی بەرشەلۆنە. لە کۆی ٦٧ ئەندامی دەنگدەر، ١٩ کەسیان لە کاتی دانیشتنەکەدا دەنگیان دا و ٤٠ کەسیشیان لە ڕێگەی پۆستەوە بۆ بارەگای سەرەکیی IOC لە لۆزان دەنگیان نارد؛ هەشت کەسیش خۆیان لە دەنگدان بەدوور گرت. ئەنجامەکە ٤٣ دەنگ بوو بۆ بەرلین و ١٦ دەنگ بۆ بەرشەلۆنە. پێدەچێت چانسەکانی بەرشەلۆنە بەهۆی ئەو نادڵنیایییە سیاسییەوە لاواز بووبێت کە بەدوای ڕاگەیاندنی کۆماری دووەمی ئیسپانیادا هات چەند ڕۆژێک پێش دانیشتنەکە.

دوای دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن نازییەکانەوە لە ساڵی ١٩٣٣ و گرتنەبەری ڕێکارە سەرەتایییەکانی دژە-جوو لەلایەن ڕژێمەکەوە، هەندێک لە ئەندامانی IOC بە تایبەتی گفتوگۆیان لەسەر گواستنەوەی یارییەکان کرد، و کۆمەڵەی ئۆڵۆمپیی ئەمریکا بۆ ماوەیەکی کورت پێشنیاری گواستنەوەی یارییەکانی بۆ ڕۆما کرد. حکوومەتەکەی هیتلەر دڵنیاییدا کە وەرزشوانە جووەکان لە تیمی ئەڵمانیا دوور ناخرێنەوە، بۆیە پێشنیارەکە بە جدی کاری لەسەر نەکرا.

پاشخان و بارودۆخی سیاسی

ئەم یارییانە کە لە ساڵی ١٩٣١دا لە سەردەمی کۆماری ڤایماردا بەخشرابوونە بەرلین، دوای دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن نازییەکانەوە لە کانوونی دووەمی ١٩٣٣دا کارەکتەرێکی نوێیان وەرگرت، چونکە ڕژێمەکە بەهای یارییەکانی وەک ئامرازێکی پڕوپاگەندەی نێودەوڵەتی درک پێکرد.

پڕوپاگەندەی نازی و "جوانکردن"ی بەرلین

هیتلەر یارییەکانی وەک دەرفەتێک دەبینی بۆ بەرەوپێشبردنی حکوومەتەکەی و ئایدۆلۆژیای باڵادەستیی ئارییەکەی. ڕۆژنامەی فەرمیی نازییەکان، بە ناوی ڤۆلکیشێر بیۆباختێر، جەختی لەوە کردبووەوە کە دەبێت وەرزشوانە جوو و ڕەشپێستەکان لە بەشداریکردن لە ئۆڵۆمپیاد قەدەغە بکرێن. بەڵام لەگەڵ نزیکبوونەوەی یارییەکاندا، ڕژێمەکە هەوڵیدا وێنەی نێودەوڵەتیی ئەڵمانیا نەرمتر بکاتەوە: ئەو تابلۆیانەی کە لەسەریان نووسرابوو "جووەکان بەخێرهاتوو نین" (بە ئەڵمانی: Juden unerwünscht) بۆ ماوەی یارییەکان لە شوێنە گشتییەکان لابران، و هەڵمەتە ئاشکراکانی دژە-جوو بێدەنگ کران.

بەرلین لە کاتی یارییەکاندا بە ئاڵاکانی ئەڵمانیا ڕازێندرابووەوە

ئەم هەوڵە فراوانتر بوو بۆ دوورخستنەوەی ئەو کەسانەی کە ڕژێمەکە بە نەخوازراوی دەزانین. لە تەممووزی ١٩٣٦دا، وەزارەتی ناوخۆ دەسەڵاتی دا بە پۆلیسی بەرلین کە ڕۆمانییەکانی شارەکە دەستبەسەر بکەن و لە کەمپێکی تایبەت لە مارتسان، لە پەراوێزی شارەکەدا، زیندانییان بکەن. پێنج مانگ پێش ئاهەنگی کردنەوەی یارییەکان، لە ئازاری ١٩٣٦دا، ئەڵمانیا لە پێشێلکارییەکی پەیماننامەی ڤێرسایدا دوبارە هێزی سەربازیی ڕەوانەی ناوچەی ڕاینلاند کردبووەوە، کە ئەمەش گرژییە نێودەوڵەتییەکانی لە مانگەکانی پێش یارییەکاندا زیاتر کرد.

دوورخستنەوەی وەرزشوانە جوو و ڕۆمانییەکان

لەگەڵ ڕێنماییەکانی نازییەکاندا، لیژنەی ئۆڵۆمپیادی ئەڵمانیا بە شێوەیەکی کرداری ڕێگریی لەو وەرزشوانە ئەڵمانییانە کرد کە جوو یان ڕۆمانی بوون، یان ڕەچەڵەکیان دەگەڕایەوە بۆ ئەوان، تا بەشداری لە پێشبڕکێکاندا نەکەن. دیارترین وەرزشوانی دوورخراوە یاریزانی خۆهەڵدانی بەرز گرێتێل بێرگمان بوو، کە لە تیمەکە دوورخرایەوە تەنیا ماوەیەکی کورت دوای ئەوەی ژمارەی پێوانەییی ئەڵمانیای کە ١٫٦٠ مەتر بوو لە حوزەیرانی ١٩٣٦دا یەکسان کردەوە. ئەوانی تریش کە لە تیمەکە دوورخرانەوە بریتی بوون لە هەڵگری ژمارەی پێوانەییی گۆڕەپان و مەیدان لیلی هێنۆخ، یاریزانی تێنس دانیێل پرێن، بۆکسێنەر ئێریک سیلیگ . هێلێن مایەر—کە پێشتر پاڵەوانێکی ئۆڵۆمپیاد بوو و کۆچی کردبوو بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان—گەڕایەوە بۆ ئەوەی بۆ ئەڵمانیا یاریی شمشێربازی بکات و مەدالیایەکی زیوی بردەوە، کە تاکە وەرزشوان بوو بە ڕەچەڵەک جوو بێت لە تیمی ئەڵمانیادا، ئەمەش تەنیا بەشدارپێکردنێکی ڕەمزی بوو بە مەبەستی کەمکردنەوەی ڕەخنەی دەرەکی.

ڕێکخستن و ئامادەکاری

بەرپرسیارێتیی گشتیی یارییەکان لە ئەستۆی هانس ڤۆن چامەر ئوند ئۆستن بوو، کە ڕابەری وەرزشیی ڕایخ بوو، هەرچەندە ڕێکخستنی ورد لەلایەن تیۆدۆر لێڤاڵد و کارل دیمەوە بەڕێوەدەبرا، کە پێشتر سەرۆک و سکرتێری دەستەی وەرزشی ئۆڵۆمپیی ئەڵمانیا بوون؛ دیم، وەک سکرتێری گشتیی لیژنەی ڕێکخەر، سەرەکیترین برەوپێدەری گواستنەوەی مەشخەڵەکە بوو لە ئۆڵۆمپیاوە بۆ بەرلین. لۆگۆ یان دروشمی یارییەکان، کە لەلایەن هونەرمەند یۆهانێس بۆهلاندەوە دیزاین کرابوو، لە بنەڕەتدا پێکهاتبوو لە ئەڵقەکانی ئۆڵۆمپیاد، هەڵۆی ئەڵمانی و دەروازەی براندنبێرگ؛ لەسەر پێشنیاری لێڤاڵد بەشی خوارەوەی کرایەوە بۆ شێوەی زەنگێک، و لە ئەنجامدا زەنگی ئۆڵۆمپیادی لێ دەرچوو، کە دروشمی 'من گەنجانی جیهان بانگ دەکەم'ی لەسەر هەڵکۆڵرابوو، و بووە یەکێک لە هێما نەمرەکانی یارییەکان.

ئاهەنگی کردنەوە

ئاهەنگی کردنەوەکە لە ١ی ئابی ١٩٣٦ لە یاریگای ئۆڵۆمپی بەڕێوەچوو. کەشتیی ئاسمانیی هیندێنبێرگ بەسەر یاریگاکەدا فڕی و ئاڵای ئۆڵۆمپیادی بەدوای خۆیدا ڕادەکێشا. دوای گەیشتنی هیتلەر، نمایشی نەتەوەکان دەستی پێکرد، کە یۆنان لە سەرەتاوە و نەتەوەی میوانداریش لە کۆتاییدا بوو؛ هەندێک لە تیمەکان کاتێک بە تەنیشت شوێنی دانیشتنی هیتلەردا تێدەپەڕین سڵاوی نازی یان سڵاوی ئۆڵۆمپیی هاوشێوەیان کرد، وەرزشوانە ئۆڵۆمپییە فەڕەنسییەکانیش سڵاوی ڕۆمانییان کرد، لە کاتێکدا ویلایەتە یەکگرتووەکان و چەند وڵاتێکی تر ئەو کارەیان نەکرد. تیمی یۆنانی کە سەرکردایەتیی نمایشەکەی دەکرد، لەلایەن سپایریدۆن لویسەوە پێشەنگایەتی دەکرا، کە براوەی ماراسۆن بوو لە یەکەمین ئۆڵۆمپیادی مۆدێرن لە ساڵی ١٨٩٦دا، و لقە زەیتوونێکی لە ئۆڵۆمپیاوە پێشکەش بە هیتلەر کرد. دواتر هیتلەر کردنەوەی یارییەکانی ڕاگەیاند؛ بەپێی پرۆتۆکۆڵی ئۆڵۆمپیاد، ڕۆڵی ئەو تەنیا لە ڕستەیەکی دیاریکراودا کورتکرایەوە—"من یارییەکانی بەرلین ڕادەگەیەنم، وەک ئاهەنگگێڕانێک بۆ یانزەیەمین ئۆڵۆمپیادی سەردەمی مۆدێرن، کراوەیە" کە ئەمە تاکە لێدوانی ئاشکرای ئەو بوو لە کاتی یارییەکاندا. پاشان هەڵگرێکی مەشخەڵ ڕایکردە ناو گۆڕەپانەکە بۆ داگیرساندنی مەشخەڵە گەورەکە، و هەزاران کۆتر ئازاد کران. لە کاتی ئاهەنگەکەدا، سروودی ئۆڵۆمپیاد (Olympische Hymne)—کە بە تایبەتی لەلایەن ڕیچارد شتراوسەوە ئاوازی بۆ دانرابوو و خۆیشی سەرکردایەتیی ئۆرکێستراکەی دەکرد بۆ یەکەمین جار پێشکەش کرا

گواستنەوەی مەشخەڵ

هەرچەندە بڵێسەی ئۆڵۆمپیاد لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٨دا دووبارە ناسێنرایەوە، بەڵام بەرلین بۆ یەکەمین جار گواستنەوەی مەشخەڵی ڕێکخست، کە بڵێسەیەکی داگیرساوی لە ئۆڵۆمپیا لە یۆنانەوە بە ناو حەوت وڵاتدا گواستەوە بۆ شاری میواندار. ئەم بیرۆکەیە، کە لەلایەن دیمەوە ڕێکخرا، ئەو نەریتە مۆدێرنەی چەسپاند کە دواتر لە هەموو یارییەکدا بەکارهێنرا، و ڕیفێنشتال گواستنەوەی مەشخەڵەکەی خستە ناو فیلمی ئۆڵۆمپیاوە.

وەرزشەکان

ڤۆلماری ئیسۆ-هۆلۆ، براوەی مەدالیای زێڕ لە ٣٠٠٠ مەتر ڕاکردنی بەربەست

بەرنامەکە پێکهاتبوو لە ١٢٩ پێشبڕکێ لە ٢٥ لقدا لە چوارچێوەی ١٩ وەرزشدا. تۆپی باسکە، کایاک و تۆپی دەست بۆ یەکەمین جار لە ئۆڵۆمپیاد دەرکەوتن؛ تۆپی دەست نەگەڕایەوە تا ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٧٢، لە کاتێکدا پۆلۆ پێنجەمین و دوایین دەرکەوتنی ئۆڵۆمپیادی خۆی تۆمارکرد. بەیسبۆڵ و خلیسکێنەی باڵی وەک وەرزشی نمایشی بەڕێوەچوون، و پێشبڕکێکانی هونەر مەدالیایان تێدا دابەشکرا، هەروەها دەستکەوتەکانی شاخەوانی و فڕۆکەوانی لە ئاهەنگی کۆتاییدا خەڵات کران.

خاڵە بەهێزەکانی نەتەوەکان لە سەرانسەری وەرزشە تاکەکەسییەکاندا بە ڕوونی دەرکەوتن. نەتەوەی میواندار مانەوەی خۆی لە لوتکەی خشتەی مەدالیاکاندا بە شێوەیەکی سەرەکی لە جیمناستیک، سەوڵلێدان و پێشبڕکێکانی ئەسپسواری بوو، کە تێیدا سوارچاکە ئەڵمانییەکان هەر شەش مەدالیا زێڕەکەیان بردەوە. گۆڕەپان و مەیدان، کە گەورەترین وەرزش بوو، لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە کۆنتڕۆڵ کرابوو، کە پیاوەکانیان دوانزە زێڕیان لە گۆڕەپان و مەیداندا بردەوە؛ لە مەلەوانگەدا، بەرنامەی پیاوان بووە ململانێیەک لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و ژاپۆن، لە کاتێکدا ڕی ماستێنبڕۆکی هۆڵەندی، مەلەوانە دیار و سەرکەوتووەکەی یارییەکان، سەرکردایەتیی باڵادەستیی هۆڵەندای کرد لە پێشبڕکێکانی ژناندا؛ لەبری ئەوە ژنانی ویلایەتە یەکگرتووەکان هەردوو نازناوی خۆهەڵدانی ناو ئاویان بردەوە. ڕۆبێرت شارپێنتیێی فەڕەنسی سێ زێڕی پایسکیلسواری بردەوە، و نازناوەکانی شمشێربازیش بە شێوەیەکی سەرەکی بەر ئیتاڵیا و مەجارستان کەوتن.

پێشبڕکێی تیمەکان خاڵی وەرچەرخانی تایبەت بە خۆیانیان هەبوو. ویلایەتە یەکگرتووەکان یەکەمین پاڵەوانیەتیی باسکەی ئۆڵۆمپیادی بردەوە، کاتێک لە یاریی کۆتاییدا کە لە دەرەوە و لە یاریگایەکی قوڕاویی تەڕ بە باران بەڕێوەچوو، بە ئەنجامی ١٩-٨ لە کەنەدای بردەوە، بە ئامادەبوونی داهێنەری یارییەکە جەیمس نایسمیس بۆ دابەشکردنی مەدالیاکان. ئەڵمانیا یەکەمین پێشبڕکێی تۆپی دەستی گۆڕەپانی بردەوە، کە یارییەکی یازدە-یاریزانی بوو لە دەرەوەی هۆڵ، و مەجارستان تۆپی ئاوی بردەوە، کە وەرزشێک بوو دواتر بە تەواوی باڵادەستیی تێدا کرد. ئیتاڵیا تۆپی پێی بردەوە و هیندستان سێیەم زێڕی یەکلەدواییەکی هۆکیی بردەوە، لە کاتێکدا پۆلۆ، کە ئەرژەنتین بردییەوە، بۆ دوایین جار کێبڕکێی لەسەر کرا.

دەستکەوتە دیارەکان

ڕێوڕەسمی سەرکەوتنی خۆهەڵدانی درێژ: براوەی مەدالیای زێڕ جێسی ئۆوێنس لەگەڵ براوەی مەدالیای زیو لوز لۆنگ و براوەی مەدالیای بڕۆنز ناۆتۆ تاجیما

دیارترین وەرزشوانی تاکەکەسی جێسی ئۆوێنسی ئەمریکی بوو، کە مەدالیای زێڕی لە ١٠٠ مەتر، ٢٠٠ مەتر، خۆهەڵدانی درێژ، و ٤×١٠٠ مەتر پۆستەدا بردەوە. ماک ڕۆبنسن، برای جاکی ڕۆبنسن، مەدالیای زیوی ٢٠٠ مەتری لە دوای ئۆوێنسەوە بردەوە. جاک لۆڤلۆکی نیوزیلەندی ١٥٠٠ مەتری بە ژمارەی پێوانەییی جیھانی ٣:٤٧.٨ بردەوە. لە دە-یاری (decathlon)دا، گلێن مۆریسی ئەمریکی ژمارەیەکی پێوانەییی جیھانی بە ٧,٩٠٠ خاڵ تۆمارکرد بۆ سەرکردایەتیکردنی بردنەوەی گشت مەدالیاکان لەلایەن ئەمریکاوە، و ئۆندینا ڤالا ٨٠ مەتری بەربەستی بردەوە بۆ ئەوەی ببێتە یەکەمین ژنە ئیتاڵی کە نازناوێکی ئۆڵۆمپیاد بباتەوە، لە یارییەکی کۆتاییی هێندە نزیکدا کە هەر چوار وەرزشوانی یەکەم هەمان کاتیان پێدرا. لە خۆهەڵدانی بە داردا، دوو هاوتیمی ژاپۆنی شوهێی نیشیدا و سوێۆ ئۆێ لە پلەی دووەمدا یەکسان بوون و ڕەتیان کردەوە دژی یەکتر باز بدەن؛ بەرپرسان مەدالیای زیویان بەخشی بە نیشیدا و بڕۆنزیان بەخشی بە ئۆێ، و لە کاتی گەڕانەوەیان بۆ نیشتمان هەردووکیان مەدالیاکانیان کرد بە دوو کەرتەوە و لکاندیانن بە یەکەوە بە جۆرێک کە هەریەکەیان "مەدالیایەکی دۆستایەتی"ی نیوە-زیو و نیوە-بڕۆنزیان هەڵگرت.

وەرزشوانە ئەڵمانییەکان لە چەندین وەرزشدا بەهێز بوون، و هەر شەش مەدالیا زێڕەکەی ئەسپسوارییان بردەوە و، لە جیمناستیکیشدا بەهۆی کۆنڕاد فرای و ئەلفڕێد شوارتزمانەوە، دوو وەرزشوانیان هەبوو کە هەریەکەیان سێ مەدالیای زێڕیان بردەوە. نازناوی تیمی ئەسپسواری تاڕادەیەکی زۆر قەرزاری کۆنڕاد ڤۆن ڤانگنهایم بوو، کە قۆناغی بڕینی کێڵگەی (cross-country) تەواو کرد سەرەڕای شکانی ئێسکی چەقنەی لە کاتی کەوتنێکدا و بۆ ڕۆژی دواتر گەڕایەوە—کە قۆڵی لە هەڵواسەرێکدا بوو—بۆ تەواوکردنی خۆهەڵدانەکە دوای ئەوەی خۆی و ئەسپەکەی جارێکی تر کەوتن. ڕی ماستێنبڕۆکی هۆڵەندی سێ زێڕ و یەک زیوی مەلەوانی بردەوە، و کریستیان پالوسالوی ئیستۆنی بووە تاکە زۆرانباز کە هەردوو نازناوی کێشی قورسی شێوازی ئازاد و یۆنانی-ڕۆمانی لە یەک ئۆڵۆمپیاددا بباتەوە. بەرزکەرەوەی قورساییی میسری خدر ئەلتوونی مەدالیای زێڕی کێشی ناوەندی بردەوە بە کۆمەڵە خاڵێکی پێوانەییی جیھانی، کە بە جیاوازییەکی زۆر لە براوەی مەدالیای زیوی ئەڵمانی بردەوە.

لە پاڵەوانیەتیی تۆپی پێدا، ئیتاڵیا—کە لەلایەن ڤیتۆریۆ پۆزۆوە ڕاهێنەرایەتی دەکرا لە نێوان دوو سەرکەوتنەکەیاندا لە جامی جیھانیی فیفادا—مەدالیای زێڕی بردەوە؛ ئەنجامەکە لەلایەن لایەنگرانی بێنیتۆ مۆسۆلینییەوە وەک سەلماندنێکی فاشیزم بانگەشەی بۆ کرا. پیروو لە نەمسای بردبووەوە بە ئەنجامی ٤-٢ دوای کاتی زۆرکراو لە ناوەندی هەڵکوتانە سەر یاریگایەکی جێی مشتومڕ، بەڵام لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی بڕیاریدا یارییەکە لەپشت دەرگا داخراوەکانەوە دووبارە بکرێتەوە؛ پیروو ڕەتیکردەوە و لە یارییەکان کشایەوە، هەروەها کۆڵۆمبیاش بۆ هاوسۆزی هەمان کاری کرد. لە یەکەمین دەرکەوتنی تۆپی پێی ئۆڵۆمپیادیدا، ژاپۆن لە دوو گۆڵی دواکەوتووەوە گەڕایەوە بۆ ئەوەی لە سوێدییە پاڵێوراوەکان بباتەوە بە ئەنجامی ٣-٢ پێش ئەوەی لەلایەن ئیتاڵیاوە لە قۆناغی دواتردا بکرێتە دەرەوە. هیندستان سێیەم زێڕی یەکلەدواییەکی هۆکیی بردەوە، بە بەزاندنی ئەڵمانیا بە ئەنجامی ٨-١ لە یاریی کۆتاییدا. لە ماراسۆندا، ڕاکەرە کۆرییەکان سۆن کی-چونگ و نام سونگ-یۆنگ مەدالیای زێڕ و بڕۆنزیان بردەوە لە کاتێکدا نوێنەرایەتیی ژاپۆنیان دەکرد، کە ئەو کاتە کۆریای وەک کۆلۆنییەک حوکم دەکرد. لەسەر سەکۆکە، سۆن لە کاتی لێدانی سروودی ژاپۆنیدا سەری داخست وەک ناڕەزایەتییەکی بێدەنگ و نەمامی بەڕووی سەرکەوتنەکەی خستە سەر هێمای ژاپۆن کە لەسەر کراسەکەی بوو (هەندێک گێڕانەوە دەڵێن تاجەگوڵینەی لۆرێل بووە)؛ ڕۆژنامەیەکی کۆری بە ناوی دۆنگ-ئا ئیلبۆ، هەشت کارمەندی زیندانی کرا و بۆ ماوەی نزیکەی نۆ مانگ ڕاگیرا دوای ئەوەی وێنەیەکی بڵاوکردەوە کە تێیدا ئاڵاکە لەسەر سنگی سڕدرابووەوە. زیاتر لە نیو سەدە دواتر، سۆن بڵێسەی ئۆڵۆمپیادی هەڵگرت بۆ ناو یاریگاکە لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٨٨ لە سێئۆل. تیمی هەشت کەسیی ویلایەتە یەکگرتووەکان، لە زانکۆی واشینگتن، نازناوی سەوڵلێدانی بردەوە بە گەڕانەوەیەک لە دواوە بۆ پێشەوە لە یاریی کۆتاییدا، کە دواتر لە کتێبی کوڕەکانی ناو بەلەمەکەدا گێڕدراوەتەوە. مارجۆری گێسترینگی ئەمریکیی تەمەن ١٣ ساڵ خۆهەڵدانی سەر تەختەی ٣ مەتری بردەوە، و بێتی ڕۆبنسن، پاڵەوانی ١٠٠ مەتری ١٩٢٨ کە لە ڕووداوێکی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکە لە ١٩٣١دا خەریک بوو بمرێت، گەڕایەوە بۆ بردنەوەی زێڕ لە ٤×١٠٠ مەتر پۆستەدا.

ڕاکەرە خێراکانی جووی ئەمریکی مارتی گلیکمان و سام ستۆلەر لە پێشبڕکێکەدا لە ٤×١٠٠ مەتر پۆستە دوورخرانەوە لە بەرژەوەندیی ئۆوێنس و ڕاڵف مێتکالف؛ بڕیارەکە بە شێوەیەکی بەرفراوان دەگەڕێندرێتەوە بۆ ئارەزوویەک بۆ ئەوەی میواندارە ئەڵمانییەکان شەرمەزار نەکرێن، هەرچەندە هۆکارەکان هێشتا جێی مشتومڕن.

زۆرانبازی ئەڵمانی ڤێرنەر سێلێنبیندەر، بەنیاز بوو سڵاوی نازی لەسەر سەکۆی سەرکەوتن ڕەتبکاتەوە، بەڵام ئەو لە پۆلێنی کێشی قورس-سووکی یۆنانی-ڕۆمانیدا پلەی چوارەمی بەدەستهێنا و بۆیە هەرگیز نەگەیشتە ڕیز بۆ ڕێوڕەسمی مەدالیاکان؛ بەهۆی چالاکبوونی لە بەرخۆدانی دژە نازیدا، لە ١٩٤٢ دەستگیر کرا و لە ١٩٤٤ لە سێدارە درا.

ئاهەنگی کۆتایی

یارییەکان لە ئێوارەی ١٦ی ئابی ١٩٣٦ لەبەردەم ئامادەبوونی زیاتر لە ١٠٠,٠٠٠ کەس لە یاریگای ئۆڵۆمپی کۆتاییان پێهات. مێژوونووسان ئاهەنگی کۆتایییان وەک خەمگینتر و سەربازیتر لە ئاهەنگی کردنەوە وەسف کردووە، کە بە ڕیزە سەربازەکان و یارییە ئاگرینەکان جیادەکرایەوە. کاتێک ئاهەنگەکە گەیشتە لوتکە، ڕووناککەرەوە گەڕۆکەکان دەوری گۆڕەپانەکەیان دا بۆ پێکهێنانی "قوبەیەکی ڕووناکی" لە سەرەوە، ئاڵای پێنج-ئەڵقەییی ئۆڵۆمپیاد بە هێواشی هێنرایە خوارەوە، و ئەو بڵێسەیەی کە لە ١ی ئابەوە دەسووتا کوژرایەوە لە کاتێکدا ئامادەبووان بەشدارییان لە سروودێکی کۆرسیی کۆتاییدا کرد.

سەرۆکی لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC) هێنری دێ بایلێت-لاتۆر بە فەرمی کۆتاییهاتنی یارییەکانی ڕاگەیاند. ئەمانە دوایین ئۆڵۆمپیادی سەردەمی سەرۆکایەتییەکەی بوون و، وەک دواتر دەرکەوت، دوایین ئۆڵۆمپیاد بوون بۆ ماوەی دوانزە ساڵ؛ یارییەکانی ١٩٤٠ پێشتر لە دانیشتنەکەی IOC کە لە ٣١ی تەممووزی ١٩٣٦ لە بەرلین بەڕێوەچوو، پێش ئەوەی یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد تەنانەت بکرێنەوە، بەخشرابووە تۆکیۆ.

دوو خەڵاتی تایبەتی نائاساییش پەیوەست بە ئاهەنگی کۆتایییەوە دابەشکران. زێڕێکی ئۆڵۆمپیاد بۆ شاخەوانی بەخشرا بە شاخەوانان گونتەر و هێتی دێرێنفورت لەپای گەشتەکانیان بۆ هیمالایا، و تاکە زێڕی ئۆڵۆمپیاد کە تا ئێستا بۆ فڕۆکەوانی بەخشرابێت درا بە فڕۆکەوانی سویسری هێرمان شرایبەر بۆ یەکەمین فڕینی خلیسکێنەی باڵی بەسەر چیاکانی ئەڵپدا؛ هیچ کام لەم خەڵاتانە دواتر پێشبڕکێیان لەسەر نەکراوەتەوە.

نەتەوە بەشداربووەکان

نەتەوە بەشداربووەکان، ئەوانەی بۆ یەکەمین جار پێشبڕکێ دەکەن بە شین پیشان دراون

ژمارەی وەرزشوانانی هەر نەتەوەیەکی بەشداربوو. ئەم ئامارانەی هەر نەتەوەیەک نزیکەیین: سەرچاوەکان جیاوازن لەسەر چۆنیەتیی هەژمارکردنی بەشداربووانی ١٩٣٦—بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر ئەوەی ئایا پێشبڕکێکانی هونەر و پێشبڕکێی نمایشەکان هەژمار کراون یان نا—بۆیە هیچ ژمارەیەک بڕاوە نییە. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC) ٣,٩٦٣ وەرزشوان لە پێشبڕکێ وەرزشییەکاندا تۆمار دەکات، لە کاتێکدا ئۆڵۆمپیدیا (Olympedia) ٤,٤٨٣ وەرزشوان لە سەرجەم ٣١ لقە مەدالیایییەکاندا هەژمار دەکات و دابەشبوونێکی تەواوی نەتەوە بە نەتەوە دەخاتە ڕوو.

چل و نۆ نەتەوە بەشدارییان کرد، کە زیاتر بوو لە ٣٧ نەتەوە لە ١٩٣٢. پێنج نەتەوە بۆ یەکەمین جار لە ئۆڵۆمپیاددا دەرکەوتن: ئەفغانستان، بەرموودا، بۆلیڤیا، کۆستاریکا و لیختنشتاین. چەندین نەتەوە گەڕانەوە دوای ئەوەی لە ١٩٣٢دا بەشدارییان نەکردبوو، لە کاتێکدا ئیرلەند و ئیسپانیا لە ١٩٣٢دا بەشدارییان کردبوو بەڵام لە بەرلین ئامادە نەبوون. سەرچاوەکان ژمارەی بەشداربووان بە جیاواز دەخەنە ڕوو، کە زۆربەی بەهۆی چۆنیەتیی هەژمارکردنی پێشبڕکێکانی هونەرەوەیە. لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی ژمارەی ٣,٩٦٣ وەرزشوان—٣,٦٣٢ پیاو و ٣٣١ ژن—لە پێشبڕکێ وەرزشییەکاندا دەخاتە ڕوو. بەڵام، بەرنامەی ١٩٣٦ هەروەها مەدالیای لە پێنج پۆلێنی هونەردا (تەلارسازی، وێژە، مۆسیقا، وێنەکێشان و پەیکەرسازی) و لە شاخەوانی و فڕۆکەوانیدا بەخشی؛ بە هەژمارکردنی تەلارسازان، نووسەران، ئاوازدانەران، وێنەکێشان و پەیکەرسازان کە بەشدارییان لە پێشبڕکێکانی هونەردا کردبوو.

مشتومڕی بایکۆتکردن

پێش یارییەکان و لە کاتی یارییەکاندا، مشتومڕێکی زۆر لە دەرەوەی ئەڵمانیا هەبوو لەسەر ئەوەی ئایا ڕێگە بە پێشبڕکێکان بدرێت یان ڕابگیرێن. ژمارەیەک هەڵمەت بۆ بایکۆتکردن یان گواستنەوەی شوێنی یارییەکان لە شانشینی یەکگرتوو، فەڕەنسا، سوێد، چیکۆسلۆڤاکیا، هۆڵەندا و ویلایەتە یەکگرتووەکان سەریان هەڵدا. گرنگترین مشتومڕ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕوویدا.

ناڕەزایەتییەکان لە کۆتاییدا سەرکەوتوو نەبوون؛ چل و نۆ تیم لە سەرانسەری جیهانەوە بەشدارییان لە یارییەکانی ١٩٣٦دا کرد، کە گەورەترین ژمارەی نەتەوە بەشداربووەکانی هەر ئۆڵۆمپیادێک بوو تا ئەو کاتە.

ویلایەتە یەکگرتووەکان

ئەڤێری بروندەیج لە کاتی چاوپێکەوتنی لەگەڵ سەرۆک شارەوانیی بەرلین جولیوس لیپەرت و سکرتێری IOC تیۆدۆر لێڤاڵد لە ساڵی ١٩٣٦

بەپێی نەریت، ویلایەتە یەکگرتووەکان یەکێک لە گەورەترین تیمەکانی دەنارد بۆ ئۆڵۆمپیاد، و مشتومڕێکی بەرچاو هەبوو لەسەر ئەوەی ئایا نەتەوەکە دەبێت بەشداری لە یارییەکانی ١٩٣٦دا بکات یان نا. ئەمریکییەکان میڵتۆن گرین و نۆرمان کانێرز ئامادە نەبوون بەشداری بکەن، و ڕێکخراوە جووە ئەمریکییەکان، وەک کۆنگرەی جووی ئەمریکی و لیژنەی کرێکاریی جوو، پشتگیرییان لە بایکۆتکردن کرد. دادوەر جێرێمیا ماهۆنی، سەرۆکی یەکێتیی وەرزشیی ئاماتۆر (AAU)، جەختی لەوە کردەوە کە جیاکاریی ڕەگەزی پێشێلکردنی یاساکانی ئۆڵۆمپیادە و بەشداریکردن لە یارییەکاندا یەکسانە بە پەسەندکردنێکی ناڕاستەوخۆی ڕایخی سێیەم. ئەڤێری بروندەیج، کە ئەوکات سەر بە لیژنەی ئۆڵۆمپیادی ئەمریکا بوو، دژی بایکۆتکردنەکە وەستایەوە و پێداگری لەسەر ئەوە دەکرد کە سیاسەت جێگەی لە وەرزشدا نییە و بزووتنەوەی ئۆڵۆمپیاد لاواز دەبێت ئەگەر نەتەوەکان بەشداریکردن لەسەر بنەمای ڕەگەز یان بیروباوەڕ سنووردار بکەن. بروندەیج دواتر تۆمەتبار کرا بەوەی کە هاوسۆزێکی سۆڤیەتە بەهۆی هەڵوێستە مشتومڕهەڵگرەکەی سەبارەت بە سیستەمی وەرزشیی سۆڤیەت کە ڕێگەی پێدەدان خۆیان لە یاساکانی ئاماتۆر ببوێرن.

زۆربەی ڕۆژنامەکانی ئەفریقییە-ئەمریکییەکان پشتگیرییان لە بەشداریکردن لە ئۆڵۆمپیاددا دەکرد. هەردوو ڕۆژنامەی تریبیوونی فیلادێلفیا و شیکاگۆ دیفێندەر هاوڕا بوون لەسەر ئەوەی کە سەرکەوتنەکانی ڕەشپێستەکان تێڕوانینەکانی نازییەکان بۆ باڵادەستیی ئاری لەکەدار دەکات و دەبێتە هۆی نوێبوونەوەی شانازیی ئەفریقییە-ئەمریکییەکان. لە کۆتاییدا، بروندەیج مشتومڕەکەی بردەوە، بە قایلکردنی یەکێتیی وەرزشیی ئاماتۆر بۆ داخستنی دەنگدانێک لە بەرژەوەندیی ناردنی تیمێکی ئەمریکی بۆ ئۆڵۆمپیادی بەرلین. هەوڵەکانی ماهۆنی بۆ هاندانی بایکۆتکردنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد لە ویلایەتە یەکگرتووەکان شکستی هێنا، هەرچەندە هەندێک وەرزشوانی وەک ئەستێرەی گۆڕەپان و مەیدانی زانکۆی هارڤارد، میڵتۆن گرین، بڕیاریان دا لە ماڵەوە بمێننەوە. سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکان فرانکلین ڕۆزڤێڵت و ئیدارەکەی تێوەگلاو نەبوون لە مشتومڕەکەدا، ئەمەش بەهۆی نەریتێکی ڕێگەدان بە لیژنەی ئۆڵۆمپیاد بۆ کارکردن بە شێوەیەکی سەربەخۆ . چەندین دیپلۆماتکاری ئەمریکی، لەنێویاندا ویلیام دۆد، باڵیۆزی ئەمریکا لە بەرلین، و جۆرج مێسەرسمیت، بەرپرسی نوێنەرایەتیی ئەمریکا لە ڤیێنا، دژی بڕیاری بەشداریکردن لە یارییەکاندا وەستانەوە. لیژنەی کرێکاریی جوو "کەرنەڤاڵی وەرزشیی کرێکاریی جیهانی" لە نیویۆرک ڕێکخست وەک ڕووداوێکی وەرزشیی جێگرەوە لەو ماوەیەدا.

ئیسپانیا

حکوومەتی ئیسپانیا بە سەرۆکایەتیی بەرەی گەلی باڵی چەپ کە تازە هەڵبژێردرابوون، بایکۆتی یارییەکانی کرد و حکوومەتی کەتەلۆنیا ئۆڵۆمپیادی گەلی وەک ڕووداوێکی هاوتەریب لە بارسێلۆنا ڕێکخست. نزیکەی ٦,٠٠٠ وەرزشوان لە ٤٩ وڵاتەوە ناوی خۆیان تۆمار کرد. بەڵام، ئۆڵۆمپیادی گەل هەڵوەشایەوە بەهۆی هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆییی ئیسپانیا تەنیا یەک ڕۆژ پێش ئەوەی بڕیار بێت ڕووداوەکە دەست پێبکات.

یەکێتیی سۆڤیەت

یەکێتیی سۆڤیەت لە دوای ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٠ەوە بەشداریی هیچ ڕووداوێکی وەرزشیی نێودەوڵەتی نەکردبوو. حکوومەتی سۆڤیەت بانگهێشت نەکرا بۆ یارییەکانی ١٩٢٠، لە کاتێکدا شەڕی ناوخۆییی ڕووسیا هێشتا بە سەختی بەردەوام بوو، و ئەوان بەشدارییان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ١٩٢٤ و دواتریش نەکرد لەسەر بنەمای ئایدیۆلۆژی. لەبری ئەوە، لەژێر چاودێریی وەرزشی سووری نێودەوڵەتییەوە، لە ساڵی ١٩٢٨ەوە بەشداریی لە جێگرەوەیەکی چەپڕەوی کرێکاری بە ناوی سپارتاکیاد دەکرد. یەکێتیی سۆڤیەت بەنیاز بوو بەشداری لە ئۆڵۆمپیادی گەل لە بەرشەلۆنە بکات تا ئەو کاتەی هەڵوەشایەوە؛ دواتر سۆڤیەتییەکان بەشدارییان لە ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی کرێکارانی ١٩٣٧ کرد کە لەلایەن سپارتاکیادەوە سپۆنسەر دەکرا لە ئەنتۆێرپ لە بەلجیکا. یەکێتیی سۆڤیەت دەستی کرد بە کێبڕکێکردن لە ئۆڵۆمپیاددا لە ١٩٥٢دا، کاتێک جۆزێف ستالین درکی بەوە کرد کە دەتوانن ڕووداوەکە بەکاربهێنن بۆ جێبەجێکردنی ئەجێندا سیاسی و ئایدیۆلۆژییەکەیان.

وڵاتانی تر

لە فەڕەنسا، شمشێربازی جوو ئەلبێرت وۆڵف سەرکەوت بۆ تیمی نیشتمانی بەڵام لەسەر بنەمایەکی پرەنسیپی کشانەوەی خۆی ڕاگەیاند. یەکێتیی جیهانیی ماکابی لە جیاتی ئینتیدابی فەلەستین بانگهێشتنامەکەی ڕەتکردەوە، و دوو شمشێربازی تورک، هالەت چامبەل و سوعات فەتگەری ئاشانی—کە لە یەکەمین ژنە موسڵمانەکان بوون کێبڕکێ لە ئۆڵۆمپیاد بکەن—بەپێی ڕاپۆرتەکان ڕەتیان کردەوە بە هیتلەر بناسێنرێن.

هەڵسەنگاندن وەک پڕوپاگەندە

ئامادەبووان لە کاتی ڕێوڕەسمی دابەشکردنی مەدالیاکاندا سڵاوی نازی دەکەن

قەبارەی ئەو سەرکەوتنە جێگەی مشتومڕە. ڕیچارد دی. ماندێل، لە یەکەمین لێکۆڵینەوەی گەورەی زمانی ئینگلیزیدا بە ناوی ئۆڵۆمپیادی نازی (١٩٧١)، پێی وابوو کە ئاهەنگ و نمایشی جەماوەریی بێپێشینەی ڕژێمەکە زاڵ بوو بەسەر توانای بڕیاردانی ڕەخنەگرانەی ڕۆژنامەنووسان، بازرگانان و دیپلۆماتکارە سەردانکەرەکاندا. دەیڤید کلەی لارج بە هەمان شێوە یارییەکان لە ڕیزی گەورەترین دەستکەوتە پڕوپاگەندەیییەکانی ڕژێمەکە دادەنێت، بەڵام جیاوازییەک دروست دەکات: کاریگەرییان لەسەر پێگەی نێودەوڵەتیی ئەڵمانیا سنووردار بوو، لە کاتێکدا لە ناوخۆدا یارمەتیی هیتلەریان دا کە هێشتا جێگیر نەبوو بوو بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتەکەی کە لە تێڕوانینی لارجدا ئەمە گرنگترین دەرئەنجامی یارییەکان بوو.

چوار مەدالیا زێڕەکەی جێسی ئۆوێنس بووە مانەوەترین یادەوەریی جەماوەریی یارییەکان و بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک سەرزەنشتێک بۆ تیۆریی ڕەگەزیی نازییەکان بینرا، هەرچەندە ئەڵمانیا هێشتا بە جیاوازییەکی زۆرەوە لە پێشەنگی خشتەی مەدالیاکاندا مایەوە. ئەو چیرۆکە بەردەوامەی کە گوایە هیتلەر بە ئاشکرا سووکایەتیی بە ئۆوێنس کردبێت بە بەڵگە پشتڕاست نەکراوەتەوە: لە ڕۆژی یەکەمدا هیتلەر پیرۆزبایی لە چەند براوەیەکی ئەڵمانی و فینلەندی کرد بەڵام یاریگاکەی جێهێشت پێش ئەوەی یاریزانی ئەفریقی-ئەمریکیی خۆهەڵدانی بەرز کۆرنیلیۆس جۆنسۆن مەدالیا زێڕەکەی وەربگرێت، دوای ئەوە سەرۆکی لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی (IOC) هێنری دێ بایلێت-لاتۆر پێی وت کە یان دەبێت سڵاو لە هەموو براوەکانی مەدالیا بکات یان هیچکامیان؛ دوای ئەوە هیتلەر بە ئاشکرا پێشوازی لە هیچ کەسێک نەکرد، و ئۆوێنس، کە یەکەمین نازناوی خۆی لە ڕۆژی دواتردا بردەوە، هەرگیز لە ڕیزدا نەبوو بۆ ئەوەی سڵاوی لێ بکرێت. ئۆوێنس وتی کە لە ئەڵمانیا بە ڕێزەوە مامەڵەی لەگەڵ کرابوو و تووڕەیی و تاڵیی خۆی هێشتبووەوە بۆ ئەو جیاکارییە نەژادییەی کە لە کاتی گەڕانەوەی بۆ نیشتمان ڕووبەڕووی بووەوە، و ئاماژەی بەوە کرد کە سەرۆک فرانکلین ڕۆزڤێڵت نە پێشوازیی لێ کرد و نە پیرۆزباییشی لێ کرد.

دەرئەنجامەکان

وێنەی ئەڵمانیایەکی لێبوردە لە دوای یارییەکان زۆری نەخایاند. هەر کە سەردانکەرە بیانییەکان ڕۆیشتن، ڕێکارەکانی دژە-جوو دەستیان پێکردەوە و چەوساندنەوە چڕتر بووەوە، کە بووە هۆی کۆمەڵکوژیی کریستاڵناخت لە تشرینی دووەمی ١٩٣٨ و، لە ئەیلوولی ١٩٣٩دا، هەڵگیرسانی جەنگی جیھانیی دووەم. چەندین وەرزشوانی ئۆڵۆمپیادی ١٩٣٦ دواتر لە هۆلۆکۆستدا کوژران، لەنێویاندا بەشداربووە پۆڵەندییەکان ڕۆمان کانتۆر و ئیلیا شرایبمان، کە هەردووکیان لە مایدانێک کوژران. جەنگەکە بووە هۆی هەڵوەشاندنەوەی یارییەکانی ١٩٤٠ و ١٩٤٤، و ئۆڵۆمپیاد دەستی پێ نەکردەوە تا لەندەنی ١٩٤٨.

میراتی کولتووری

یارییەکان جێپەنجەیەکی کولتووری و وەرزشیی نەمر و بەردەوامیان بەجێهێشت. فیلمی ئۆڵۆمپیا (١٩٣٨) لە دەرهێنانی لێنی ڕیفێنشتال هەم وەک وەرچەرخانێک لە سینەمادا سەیر دەکرێت بەهۆی داهێنانەکانی وەک وێنەگرتنی ژێر ئاو و خاوکردنەوەی وێنە (سڵۆ-مۆشن) کە کاریگەرییان لەسەر فیلمسازیی وەرزشیی دواتر هەبوو و هەم وەک بەرهەمێکی پڕوپاگەندەی دەوڵەت. گواستنەوەی مەشخەڵەکە و ڕوماڵی ڕاستەوخۆی تەلەڤیزیۆنی کە لە بەرلین ناسێنران بوونە تایبەتمەندییە هەمیشەیییەکانی یارییە مۆدێرنەکان، یاریگای ئۆڵۆمپی لە جەنگەکە ڕزگاری بوو بۆ ئەوەی دواتر نۆژەن بکرێتەوە بۆ یاریی کۆتاییی جامی جیھانیی فیفای ٢٠٠٦. چیرۆکەکەی ئۆوێنس لەو کاتەوە لە فیلمدا بەرجەستە کراوە، لەنێویاندا فیلمی ڕەگەز (٢٠١٦)