ئانتوان لاڤوازیێ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

ئانتوان لۆران لاڤوازیێ (بە فەڕەنسی: Antoine-Laurent de Lavoisier) دھێتە ھژمارتن ژمەزنترین کەسایەتیا ژبو پێش ئێخستنا زانستێ کیمیایێ، ژتەخا ماقویلان (النبلاء) ل پاریسا پایتەختێ فرنسا ژدایک بویە، ل وی دەمێ زانستێ فیزیایێ زۆر یێ پاشکەفتی تر بوو ژ زانستێ کیمیایێ وبیرکاری وفەلەکیێ، لاڤوازیێ وەکو گەلەک زانایێن دی دبوارەکێ خواند وباوەرنامە وەرگرت بەلێ دبوارەکێ دیتردا ناڤداردبیت، چونکی وی باوەرناما یاسایێ ھەبوو بەلێ بەلێ پا کار پێ نەکر ول ژمارەکا کارێن مەدەنی دا کارکریە مینا چالاکیێن زانستێ ئەکادیمی یێ مەلەکی، ھەروەسان ل رێکخراوا وەرگرتنا باجا کارکریە، دەمێ بەرپابونا شورەشا فرنسی لسالا ١٧٨٩ز ژبەر ڤی کاری ئەو دگەل ٢٧ کەسانێن دی دھێتە دادگەھکرن و ل مایویا سالا ١٧٩٤ز حوکمێ سێدارەدانێ لسەردھێتە جێبەجێکرن، دەمێ دادگەھاوی خێزانا وی گەلەک پێکولکرن بەرگێریا وی بکەن ژ دادوەری خواست کو لوی ببوریت بەلێ ئەڤ چەنداھەنێ یا بێ مفا بوو، چونکی دادوەر یێ رژد بوو ژبۆ جێبەجێکرنا حوکمێ وی وگوت: شورەشا فرنسی پێتڤی زانا وبەھرەمەندان نینە، ژبەر ڤێ چەندێ ھەڤالەکێ نزیکی لاڤوازیێ گوت: ل دەمێ ژێڤەکرنا سەرێ لاڤوازیێ خولەکەک پێڤەنەجوو، بەلێ پا ١٠٠ سال نەبەسن ژبۆ قەرەپوکرنا وی.

لسەردەمێ وی وەسا دھاتە باوەرکرن کو ھەوا نە رەگەز (العنصر) ە، ھەروەسان کەسەک ژ پێکھاتێن ئاگری نە دگەھشت، ل وی دەمی وەسا دھاتە باوەرکرن کو ھەر ماددەیەک دشیان دایە بھێتە سوتن وپێکھاتینە ژ ماددەیەکێ کو ل وی دەمی دگوتنێ (الفلوجیستون) کو ئەڤ ماددە ل دەمێ سوتنێ دەسپێدکەت وبەلاڤەدبیت، دناڤبەرا سالانێن ١٧٥٤-١٧٧٤ز گەلەک زانایێن کیمیایێ یێن ناڤدار وەک جوزێڤ بلاک، جوزێڤ بریستلی، ھێنری کاڤندیش..... ھتد، شیان گەلەک غاواتا ژێک جودا بکەن وەک ئوکسجین و ھیدروجین ودووەم ئوکسیدی کاربون، بڤێ چەندێ ئەڤ زانایە پشت راست بوون ب ھەبوونا ماددێ (الفلوجیستون)، کو ئو زانا ل وی دەمی ب رامانا ماددیێن کیمایی نەدگەھشتن بتایبەتی ئەوێن وان ئاشکەراکرین، چونکی وان وەسا ھزردکر کو ئوکسجین ئەو غازەیە ژ ماددا (الفلوجیستون) دەردکەڤیت، بەلێ لاڤوازیێ کەسێ ئێکانە بوو ڤان راستیێن کیمیایی ئاشکرابکەت وشیا چوارچوڤەکێ ژبۆ ڤێ چەندێ بدانیت، ئێکەم کارێ وی ئەو بوو ماددێ (الفلوجیستون) لادا ودانپێدانێ پێ نەکەت، وھوسا دا دیارکرن کو ل دەمێ ئاگربەربوونێ رامانا ھندێ ددەت کو ئێکگرنا کیمیاویە دناڤبەرا ئوکسجین وماددێ دھێتە سوتن دا، ھەروەسان دا دیارکرن کو ئاڤ نەرەگەز (العنصر) ە بەلکو پێکڤەگرێدانەکا کیمیاویە ژ ئوکسجین وھیدروجینێ، ئەوژی دا دیارکرن کو ھەوا ژی نە رەگەزە بەلکو ئەوژی پێکڤەگرێدانەکا کیمیاوی ژ ئوکسجین ونایتروجینێ پێکھاتیە، ل وی دەمی ئەڤ راستیە دماوەیەکێ بلەز دا بەلاڤ بوون، بەلێ پا گەلەک زانایان ئەڤ چەنداھەنێ باوەرنەدکر، ھەتا لاڤوازیێ پەرتوکا خۆ بناڤێ (پرنسیپێن کیمیایێ) لسالا ١٧٨٩ز دڤێ پەرتوکێ دا بشێوەیەکێ ئاشکرا باس ژێ دکەت، پاشان زوربەیا زانایان باوەریێ ب بوچوون وداھێنانا وی دئینن، ھەروەسان لاڤوازیێ یەکەم کەس بوو رەگەز وھاوکێشێن کیمیایێ کرینە نیشان (رموز)، ژبەر چێکرنا ڤان نیشانان زانستێ کیمیایێ دبیتە زانستەکێ جیھانی وئەڤ نیشانە بزمانێن ھێمایێ ئوکسجینێ یە O2 جیھانی دھیتە ناسکرن وەکوکارلێک (تفاعل) ا وان دگەل ھندەک ماددێن دی، لافوازێ ئەو زانایە کو بەپرسە ژ زانستێ کیمیایێ یێ دروست وھویر وئاشکرا بتایبەتی ل کارلێک (تفاعل)ێن کیمیایی دا، بڤێ چەندێ دھاتە نیاسین وبناڤکرن ب بابێ زانستێ کیمیایێ.