ئازادیی ڕۆژنامەگەری

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

مێژووی سەرھەڵدانی رۆژنامەگەری[دەستکاری]

داھێنانی ئامێری چاپ لە سەدەی پانزەھەمی زایینیدا لە سەردەستی مسگەرێکی ئەڵمانی یوحەنان گۆتەنبەرگ داھێنراوە. گۆتەنبرگ (١٣٩٨- ١٤٦٨) لەو دا‌ھێنانەیدا ھیچ سود و دەسکەوتێکی پێنەبڕاوە‌ لەبەر سەرقاڵی و دەستکورتی. کاتێ کتێبی ئینجیلی (کتێبی پیرۆزی ئایینی خاچ پەرەستی) لە چاپ داوە تەنانەت بیری چوە ناوی خۆشی لەسەر تۆمار بکات. ‌بەر لە گۆتەنبرگ ھەوڵێکی تریش لە لایەن بازرگانێکی چینی بەناوی بی شینگ (٩٩٠ - ١٠٥١)‌ ھەبووە. بەو داھێنانەی گۆتەنبرگ شۆڕشێکی مەزن لە ھەموو بوارەکانی ژیاندا دروست بوو. چاپ ڕۆلێکی ئێجگار گرینگی بینی لە بەرەوپێشوەچوونی شارستانییەت لە سەرانسەری دونیادا. ماوەیەک پاش ئەو دا‌ھینانە، گۆڤار و ڕۆژنامە بەشێوەیەکی ڕێکوپێک چاپ و بڵاو کرانەوە.

لەساڵی ١٩٣٨ لێکۆلەرەوەی ئەڵمانی ئۆتۆگروت ئەم پێنج مەرجەی داناوە بۆ جیاکردنەوەی ڕۆژنامە لە شێوەکانی تری ڕاگەیاندن:

  1. بە شێوەیەکی دەوری، لانیکەم حەوتووی جارێک دەربچیت.
  2. چارەسەری‌ کێشە ھەنۆکەییەکانی سەردەمی خۆی بکات.
  3. بە ئامێری چاپ بنوسرێت.
  4. ھەمو کەسێک بتوانی بە پارەی خۆی دەستی بکەویت.
  5. پیویستە ‌ناوەرۆکی ھەمە جۆڕ پێوەندی ‌بە چین و توێژەکانی کۆمەڵانی خەڵکەوە بیت.‌

یەکەم ھەفتەنامە لە میژوودا لە شاری ستراسبۆرگ بە ناوی پێوەندی (بە ئینگلیزی: Relation) لەساڵی ١٦٠٩ لەلایەن جۆن کارلۆس چاپ و بڵاوکراوەتەوە، ھەروەھا یەکەم ڕۆژنامەی رۆژانە لە لەندەن بەناوی دەیلی کرانت لە ڕۆژی ١١ی ئازاری ١٧٠٢دا لەسەر دەستی ئیدوارد کرانت چاپ و بڵاوکراوەتەوە.

لە رۆژی ٢٢ی نیسانی ١٨٩٨ میقداد مدحەت بەدرخان لە شاری قاھیرەی میسر دەرگایەکی پڕمەینەت و زەحمەت، بەڵام دەرگایەکی شارستانی بۆ گەڵە ستەم دیدەکەی خۆی خستە سەرپشت و یەکەم ڕۆژنامەی کوردی بەناوی کوردستان دامەزراند. لەو رۆژەوە‌ کاروانی خەبات و تێکۆشان بەڕێوەیە بۆ بەدیھێنانی ئاوات و ئامانجەکانی بەدرخان بۆ ئازادی و رزگاری کورد و کوردستان.

بەپێی سەرچاوەکان ئەو ڕۆژنامە سێ ھەزار دانەی لێ چاپ دەکرا ٢٠٠٠ دانەی بەخۆڕایی لە کوردستان لێ دابەش دەکرا. ئەگەرچی دەرچواندنی ڕۆژنامەی کوردستان لە قاھیرە دوور لە خاک و خەڵکی ستەم لێکراوی کورد بە ھۆی زۆڵم و فشاری ناحەزانی گەلی کورد بووە چەندین جاریش جێگۆڕکێی پێکراوە، ئەو پیشەیە ئەگەر لە مێژوودا بە ناوی «پیشەی گەڕان بە دوای سەرئێشەدا» ناوی دەرکردبێت رۆژنامەوانیی کوردی تا ئەمڕۆش گەڕان بووە‌ بە دوای مەرگدا!!


ھەندێک لە شۆڕەسوارەکانی مەیدانی رۆژنامەوانی کوردی، ئەوانەی کۆچی دواییان کردوە:

جگە لە سەدان نووسەر و ڕۆشنبیر و ھونەرمەند دڵسۆزانە لە ڕۆژگاری خۆیدا بەشداری کردووە لە گەشە پێدانی ڕۆژنامەوانی کوردیدا وەکوو ماموستا عەبدوڵا گۆران، مەعرووف بەرزنجی، غەفور میرزا کەریم، جەلالی میرزا کەریم، ئەمینی میرزا کەریم، ئەحمەد غەفوور، مەلا ئەنوەر مائی، شاعیری بەناوبانگ قانع، ماموستا شاکر فەتاح، محەمەد تۆفیق وردی، محەمەد مەولود مەم، سالح حەیدەری و دەیانی تر.

رۆژنامەگەری، دەستەلاتی چوارەم[دەستکاری]

وەکوو لە ماڵپەڕی «جوریس پیدیا» باسکراوە، بنەماکانی دەوڵەت لەسەر سێ کۆلەکەی بنەڕەتی دامەزراوە:

  1. گەڵ یان نەتەوە
  2. ھەریم یان نیشتمان
  3. دەستەڵاتی سیاسی

دەستەڵاتی سیاسی بریتیە لە:

  1. دەستەڵاتی یاسا دانان
  2. دەستەڵاتی جێبەجی کردن
  3. دەستەلاتی دادوەری
لەبەر ئەوەی رۆژنامەوانی بە گشتی ڕۆلی کاریگەری ھەیە لە ھۆشیار کردنەوە ‌و ڕینومایی کردنی تاکەکانی کۆمەڵ و درووستکردنی ڕای گشتی و گۆڕانکاری لە یاساکان. چونکە رۆژنامەوانی وەکو ئاوێنەیەک وایە‌‌؛ بار و ڕەوتی کۆمەڵگا بەردەوام ڕەنگی تیا ئەداتەوە کاریگەری راستەوخۆی ھەیە لەسەر ھەموارکردن و گواستنەوەی ڕای خەڵک لە سەر شێوازی دەسەڵات و پەردە لادان لەسەر کەم و کوڕیەکان و بەدوادا چونەوەیان بۆیەش ناوی نراوە دەستەڵاتی چوارەم.

جۆرەکانی رۆژنامەوانی[دەستکاری]

رۆژنامەوانی

  • ئاشکرا
  • نھێنی
  • حوکوومی
  • حیزبی
  • ئەھلی
  • شار
  • شاخ
  • رۆژنامەوانی سەرکاغەز
  • رۆژنامەوانی ئەلەکترۆنی

تێبینی[دەستکاری]

بەگشتی ھەمو جۆرەکانی ڕۆژنامەوانیی کورد لە قەیراندایە؛ میدیای حیزبی زاڵە بە سەر میدیای ئازاد. جاران خوینەر بە چرای گەنەگەرچک لە دوای رۆژنامەی حیزبەکان دەگەرا کەچی ئێستا چەمۆلەی لێدەگرن. لە وڵاتە پێش کەوتووەکانی دونیا حیزب رۆژنامەی تایبەتی نییە بەڵکوو ڕۆژنامەی نزیک لە حیزب ھەیە، سەربەخۆیە؛ پانتایەکی بچوکی حیزبایەتی تیایە بەلام لای خۆمان رۆژنامەی حیزبەکان زۆرە خوێنەری کەمە‌ لەگەل رێزمدا بۆ ئەوکەسانەی لە رۆژنامەی حیزبەکان کار دەکەن کرێکارن دەبی بەپێی مەزاجی خاوەنکار وشەسازیان بۆ بکەن‌ وێنە ‌و چاو پێکەوتنیان بڵاو ‌بکەنەوە. ئەمڕۆ ھاوکێشەی نێوان رۆژنامەنووسی بەدبەخت و سەرکردەی دەست ڕۆیشتوی ناو حیزب بەم شێوەیە: رۆژنامە نوس ئەگەر ڕەخنەی لێ بگری و فەرامۆشی بکات سەرکردە حەز لە چاری ناکات و لێی خۆش نابیت ڕەنگە نانیشی ببڕیت، بەسەرەکەیتر ئەگەر رۆژنامەنوس مەرای بۆبکات دەست خۆشی لە کارە ناڕەوکانی بکات سەرکردە لە بیری ناکات ‌پاداشی ئەداتێ و پشتگیری دەکات. بەڵام ڕۆژنامەگەر ڕاستگۆیی و متمانەی خوێندەواری خۆی لەدەست ئەدات.‌

ڕۆژنامە و ماڵپەڕی حیزبەکانی کوردستان بریتیە لە تایم تەیبلی تەشریفاتی خاوەنی حیزب و کەتەلۆگی وێنەی سەردانەکانی بۆ سەیران و سەردان و مێوانداری دۆست وئەحباب، دەبوایە ئەو جۆرە ڕۆژنامانەی حیزب بە خۆرایی ببەخشرانەوە لاپەرەکانی زلتر بوایە.


سەرچاوەکان[دەستکاری]

رۆژنامەگەریی کوردی، نووسینی مستەفا رابەر