فێمینیزم

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
لۆگۆی پاراستنی مافی ژنان
ئایدۆلۆژیای سیاسی
بەشێکە لە وتارەکانی سیاسەت
ئەنارکیزم
مەسیحی دیموکرات
کۆمۆنیزم
مارکسیزم
شۆپپارێزی
فاشیزم
فێمینیزم
ژینگەخوازی
ئیسلامی سیاسی
لیبرالیزم
ناسیۆنالیزم
سۆسیالدیموکراسی
سۆسیالیزم

فێمینیزم (بە عەرەبی: أنثوية) تێگڕایێک لەو بزووتنەوە و بڕواگەلەیە کە وا مەبەستیان واتەسازی، دامەزراندن و پاراستنی مافی بەرامبەری سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتیە بۆ ژنان.

قۆناغەکانی فیمینیزم[دەستکاری]

  • قۆناغی یەكەم لە ساڵەكانی (١٨٥٠ تا ١٩٦٠)ی زاینیی، كە ناسراوە بە مێژووی سەرهەڵدانی لیبرالیزم ، کۆمۆنیزم و سوسیال فێمینیستەكان.
  • قۆناغی دووهەم لە ساڵەكانی (١٩٦٠) تا (١٩٩٠)ی زاینییی كە لەوێدا بیرۆكەی رادیكاڵ فێمینیستەكان سەریهەڵدا.
  • قۆناغی سێیەم لە ساڵەكانی (١٩٩٠)ی زاینیی و هەتا ئێستاشی لە گەڵدایە، قۆناغی سەرهەڵدانی پۆستمودارنیستی فێمینیستی و هەروەها توێژینەوە كردن لە سەر دۆزینەوەی وەڵام بۆ ڕەگەز و هۆكارە زانستییەكانی درووستبوونی نایەكسانی لە نێوان ژن و پیاودا لە درێژایی مێژوو.


ویلستۆنکرافت[دەستکاری]

(Mary Wollstonecraft cph (1759-1797

خاتوو ماری ویلستۆنکرافت Mary Wollstonecraft بە کتێبی «داکۆکی لە مافی ژنان» ‌‌ (A Vindication of the Rights of Women (1792 بووە یەکەم نووسەری ژنی فێمینیست. ئامانجی ویلستۆنکرافت بریتی بوو لەوەی ‌«‌جوداوازیی زایەندەکی بە تەواوی له جڤاتی خۆماندا بسڕینەوە، مەگەر لەو بارانەدا کە خۆشەویستی ڕەفتار بگێڕێت‌»‌. لای ویلستۆنکرافت ئامرازی گەیشتن بە جڤاتی زایەندیەکسان بریتییە لە بارهێنان و فێرکاریی وەک یەکی کوڕ و کیژ.


میلل[دەستکاری]

(JohnStuartMill(1806-1873

لە سەدەی نۆزدەیەمدا نووسەری فێمینیستی ژن و پیاو لە هەموو ڕێبازە سیاسییەکاندا هەبووە، لە لیبەڕالیزمەوە بگرە هەتا چەپ. لە نێو لیبەڕالاندا دەبێ ئاماژەی تایبەت بە میلل John Stuart Mill بکرێ.

بەرهەمەکەی میلل (The Subjection of Women (1869 ئێستایش شابەرهەمە. میلل وەها باس لە دۆخی ئەو دەمە دەکات: ‌

«‌لە جڤاتی ناڕۆشناکدا ڕەنگی پێست، ڕەگەز، دین، یان لە وەڵاتی ژێردەستەدا سەربە نەتەوەبوون چی دەگەیەنێت، ژنبوون هەمان شت دەگەیەنێت بۆ هەموو ژنان: “هەتاهەتایە دوورخستنەوە لە هەموو پیشەیەکی بەرز”‌»‌

میلل وەک سوودخوازێک دەیویست بەڵگەی مافگەلی سیاسی ژنان لەوەدا پێشان بدات کە سوودی هەیە بۆ جڤات: جڤات سەدی پەنجای ئەو توانایەی خۆی لە کیس دەچێ کە دەشیان بۆ چاک کردنی جڤات بخرێنە کار.


سوفراگێت Suffragette[دەستکاری]

(ElizabethCadyStanton (1815-1902

خەبات لە پێناوی مافی دەنگ دانی ژنان لە ئەورووپای ڕۆژاوا و ئەمەریکا بە خەسڵەتی لیبەڕالانەوە پیادە کرا. هەڵبەتە سوفراگێت Suffragette ـەکان: ئەندامە چالاکە دەستوەشێنەکان، ناچاربوون پەنا بەرنە بەر مێتودی پەلەمانبەدەر بۆ سەرخستنی کەمپێنەکانی خۆیان. «ستانتۆن» Elizabeth Cady Stanton تیۆریستی هەرە گرنگی بزاڤی سوفراگێت بوو، دەیگوت هۆکاری بەڵای ئەم دونیایە لەوەدایە هەتا ئێستا لە بواری سیاسەت و جڤاتدا پیاو سەردەستە:

‌«‌ڕیشاڵی پیاوانە هێزێکی ڕووخێنەرە، توندە، خۆپەرست و پەلهاوێژە. شەڕخوازە، دڕە، داگیرگەرە. هەم لە دونیای ماددی و هەم لە دونیای ئاکارەکیدا ناتەبایی، ناڕێکی، نەخۆشی و مەرگی لێ دەزێتەوه. ئەوەی لەم دونیایەدا پێویستە بریتی نییە لە ناوچە، زێرکان (کانیی زێڕ)، ئاسنەڕێ و زڕەی پارە بەڵکوو بەرزەپەیامی نوێی ژنانەیە کە پاکی، ئاکار، دینی دروست بەرز دەنرخێنێ و پیاو بڵند دەکاتەوە ڕووەو دونیای بەرزی بیر و کردەوە»‌.‌


دیدی سۆسیالیست و کۆمیونیستان[دەستکاری]

لە بەرەی سۆسیالیست و کۆمیونیست Friedrich Engels و August Bebel (سەرۆک پارتی سۆسیال دێمۆکراتی ئەڵمانیا هەتا شەڕی جیهانی یەکەم) و Alexandra Kollontay ی شۆڕشگێری ڕووس بە نووسەری هەرە لەپێش دادەنرێن. هاوبەش لای ئەمانە لەوەدایە دەڵێ پێگەی وەپشت خراوی ژنان زادەی سەرمایەدارەتییە، شۆڕشی سۆسیالیستانە دەرفەت بۆ ژنان دەڕەخسێنێ بەشداری بەرهەم هێنان بن و بەوەش بنەمای ئابوورییان دەبێ بۆ هاوشانیی تەواو.

ئەنگیلز پەرە دەدا بە بیرۆکەی هەڵوەشانی خێزانی نەرێتەکی و دەڵێ، کاتێک جڤات بەرپرسایەتیی بارهێنان و خوێندنی منداڵ بگرێتە ئەستۆ ئیدی خێزان هەڵدەوەشێتەوە، بەڵام نەک بە مانای ئەوەی مارەبڕین نامێنێ، بەڵکوو ئەو دەمە دەبێته یەک گرتنێکی خۆخواستانەی وەها بنەماکەی تەنها خۆشەویستی بێ.


پاش جەنگی دووەم[دەستکاری]

(Simone de Beauvoir (1908-1986

سیمۆن دێ بۆڤوار Simone de Beauvoir یش نووسەرێکی ناوداری ئەم نەرێتەیە، بەرهەمەکەی (Le deuxième sexe (1949 به ‌یەکێک لە بەرهەمە بنەڕەتییەکانی فێمینیزمی مۆدێرن دادەنرێ.

پاشان فێمینیزم لە کۆتای 1960 ـەکاندا سەری هەڵدا، ئەمیان پەیوەندی هەبوو بە بیروڕای شۆڕشگێڕانەی خوێندکاران و چەپی نوێوە. لە 1970 کاندا فێمینیزم خرایە قاڵبی وێنەیەکی تاڕادەیەک تایبەتی ڕادیکالیزمی نوێوە.

بەرهەمی فێمینیستانە وێنەیەکی تەواو نایەکگرتوو دەدات بە دەستەوە. وێڕای ئەوەش ئێستا دەشێ فێمینیزم ڕادیکال بە ئایدیۆلۆژییەکی سیاسی تەواو دابنرێ. تیۆری داڕشتن هەوڵی دامەزراندنی سازمانی سیاسی بە دوادا هات. لە ئەمەریکا بە پلەی یەکەم بووە خەبات لە پێناوی Equal Rights Amendment، کە وەک پاشکۆیەک دەربارەی هاوشانی بخرێتە سەر شادەستووری ئەمەریکا. لەوە دەچێ ئەم هەوڵە هەتا ئێستا بێبەر بووبێ. ساڵی 1983 بزاڤی ژنانی ئەورووپا لە بواری سیاسەتی پارتیایەتیدا سەرکەوتنێکی وەدەست هێنا. لە ئایسلاند لیستی ژنان Kvennalistinn، یەکەم مانداتی خۆی لە پەرلەمان Alltinget دا گرت.‌


ئوتوپیا[دەستکاری]

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا Elizabeth Cady Stanton ی سوفراگێت دەیگوت هەم دونیا و هەم پیاویش، تەواو چاکتر دەبن گەر پێوەری ئاکارەکیی بەرزی ژنان لە سیاسەتدا ڕەنگ بداتەوە. هەمان بڕوا لە ئوتوپیستانی فێمینیستی ئەم سەردەمەشدا هەیە. Beatrice Halsaa ی تیۆریستی نۆروێژی دەنووسێ ئوتوپیای فێمینیستانە دەبێ تەرازووی نرخاندنی ژنانە بکاتە بناخەی خۆی. وێنای ئایەندەی ئەم دەست دەدەن ببنە کۆ کردنەوەیەکی بیرۆکەکانی فێمینیستی ڕادیکال:

«‌سکوزا و بارهێنانی منداڵ، خۆ ئامادە کردن لە ئاست زان و مەرگدا، بونیات نانی ژیان لە دەوروبەری پرۆسەی کۆنکرێتی ژیان، بناخەی ئەم تەرازووی نرخاندنەن. نرخاندنێکی لە جوداوازیی نێوان ژن و پیاودا هەیە بۆتە بناخەی ئەم تەرازووە... لە جێی ئەوەی تەرازووی نرخاندنی پیاوانە بۆ ژنان‌ “‌ئاواڵە‌“ بێ، کە ستراتیژی سیاسەتی هاوسەنگاندنە، فێمینیزم باس لەوە دەکات پێشەمی بدرێ بە تەرازووی نرخاندنی ژنانە و بە ڕووی پیاواندا ئاواڵە بێ»‌.[١]


پەراوێز[دەستکاری]

  1. A Feminist Utopia, SPS 1988


سەرچاوە[دەستکاری]

Nationalencyklopedin

«ئایدیۆلۆژیی سیاسیی هاوچەرخ»