زەویناسی
 |
ئەم وتارە ئاماژەی بە ھیچ ژێدەرێک یان سەرچاوەیەک نەداوە. تکایە بە دانانی ئاماژە بۆ سەرچاوە بڕواپێکراوەکان، ئەم وتارە باشتر بکە. دەقە بێ سەرچاوەکان لەوانەیە داوای ژێدەریان لێ بکرێت یان لاببرێن. |
زەویناسی (بە ئینگلیسی: Geology) زانست و توێژینەوەی ماکی خۆگر و تراوی پێکھێنەری جەستەی زەویە.زانستی زهویناسی که ناسراوه به (geoscience جیۆلۆجیا) له کۆمهڵه زانستێک پێکهاتووه که پهیوهسته به توێژینهوه دهربارهی دروست بوونی زهوی و پێکهاته و پهیوهندی به گهردوون و گۆڕانکاریه بهردهوامهکان له رێگهی کارتێکردنی فاکتهره دهرهکی و ناوخۆییهکانهوه ، که پهیوهستن به گەڕئەستێرەی زەوی و چۆنیهتی دروست بوونی و پێکهاته سهرهکیهکانی و دیاری خستن و شی کردنهوهی پێکهاته سهرهکیهکانی فیزیایی و کیمیاوی ناخی زهوی.
جێگهی ئاماژه پێدانه له کۆنهوه زۆرێک له زانستهکانی تریان بهکارهێناوه بۆ زیاتر شارهزایی بوون له زەوی و پێکهاتهکانی وهک : زانستی فیزیا و کیمیا و گهردوونناسی و بیرکاری و زانستی زیندهوهرزانی، ئهمهش له پێناو گهیشتن به ئامانجێکی زانستی له چۆنیهتی دروست بوونی پێکهاته چین چینهکانی زەوی به ههموو بهشهکانیهوه ، له رێگهی دۆزینهوهی تهواوی ئهو مادانهی که له زەویدا ههن ، وهک ( ئاسن و خهڵووز و نهوت و بهرد و ئاو و هتد)
- زانستی زهویناسی دابهش دهبێت بۆ :
داپۆشراوی زهوی [دەستکاری]
داپۆشراوی زهوی (بە ئینگلیزی: Earth's spheres) یهکێکه له بهشه سهرهکیهکانی پێکهاتهی زەوی که باس له چۆنیهتی و ئهو ماددانه دهکات که بوونهته ڕووپۆش و داپۆشینی زەوی که زیاتر ئاشنامان دهکات به چۆنیهتی و پێکهاته سهرهکیهکانی ئهو بهشهی که ڕووی زەوی داپۆشیوه و کاریگهریهکانی بۆ سهر ناخی زەوی.
- ئهمهش پێک دێت له :
جیۆلۆجیا [دەستکاری]
زانستی دروست بوون و پێکهاتهی ههسارهی زەوی واتا باس له چۆنیهتی دروست بوونی زەوی دهکات زیاتر له بوارهکانی: بهرد و توێکلی زهوی ) دهکۆلێتهوه که به گرنگترین بوار دادهنرێت له بواری زهویناسی و روپۆشی ههسارهی زەوی.
جیۆدیسیا [دەستکاری]
جیۆدیسیا(بە ئینگلیزی: Geodesya) یان جیۆفیزیا زیاتر کاردهکات له پێناو لێکۆلینهوه دهربارهی ئهو هۆکارو بابهتانهی که پویهستن به قهبارهی زهوی و شێوه بههاوکاری پێوانه راستهوخۆیهکان و ئهو بابهتانهی که پهیوهستن به توێکلی زهوی و ئهم دهستهواژهیه بهمانای دوو بهش دێت واتا: زهوی و دابهش بوون.
خۆڵ - قوڕ [دەستکاری]
خۆڵ - قوڕ (بە ئینگلیزی: Pedology) پهیوهسته به لێکۆلنهوه دهربارهی دروست بوون و گهشهکردنی خۆڵ و قوڕی پێکهاتهکانی زەوی بهتایبهتی له چینی سهروی زهوی به قولی ٣٠٠ کیلۆمیتر، ئهویش بۆ زیاتر ئاشنابوون به پێکهاتهی مادهکانی وهک: ئاسن و مادده ئهندامیهکان و ههوا و گیراوهکانی خۆڵ و ماددهکانی قوڕ.
هێلکاری زهریاکان یان زانستی ئاو [دەستکاری]
هێلکاری زهریاکان یان زانستی ئاو (بە ئینگلیزی: Hydrology) پهیوهسته به لێکۆلینهوه دهربارهی ئاو و چۆنیهتی دابهش بوونی بهسهر ڕووی زەوی و دیاری کردنی تایبهتمهندهکان و سیفاته سروشتیهکان و کیمیاویەکان و چۆنیهتی کارلێکی لهگهل زهوی و ژینگهدا.
بهشه بهستووهکان [دەستکاری]
بهشه بهستووهکان (بە ئینگلیزی: Glaciology) پهیوهسته به لێکۆلینهوه دهربارهی بهشه بهستوهکانی زهوی. ئهمهش کارلێکێکه له ئهنجامی دابهزینی پلهی گهرمی و کارلێکه ههوایهکان و گازیهکان ئهم چینه پهیدادهبێت.
بهرگی ههوا [دەستکاری]
بهرگی ههوا (بە ئینگلیزی: Atmospheriac)پهیوهسته به لێکۆلینهوه دهربارهی بهرگه ههوایی و گازیهکانی زهوی و کاریگهریان بۆ سهر گۆڕانکاریهکانی نێو زهوی و گۆڕانکاریهکانی ئاو ههوای زهوی و ئهو فاکتهرانهی کاریگهریان ههیه لهسهر بهردهوامی گۆڕانکاریهکان له هۆکاره فیزیایی و کیمیاویهکان.
هێڵکاری پێکهاتهی زهوی [دەستکاری]
هێڵکاری پێکهاتهی زهوی (بە ئینگلیزی: Geomorphology) پەیوەسته به لێکۆلینهوه دهربارهی پێکهاته و چۆنیهتی دروست بوون و هێڵکاری زهوی وه هەروەها ( چیاکان و دهشت و بیابان و دۆڵ و شیو و ...هتد ) و هۆکارهکانی کارتێکردن بۆ دروست بوونی و گۆڕانکاریهکانیان و ئهو ماددانهی که له پێکهاتن بهشداریان کردووه.
لقه پهیوهستهکانی تر به زانستی زهویناسی [دەستکاری]
وەکوو ھەر زانستێکی تر زەویناسی لە کۆمەڵێک زانستی بچووک تر پێک ھاتووە کە ئەمانەی لێرەدا باس دەکرێن ھەندێکن لە ئەم زانستانە:
زانستی ماددهکان [دەستکاری]
زانستی ماددهکان (بە ئینگلیزی: mineralogy) تایبهته به لێکۆلینهوه دهربارهی مادده پێکهاتوهکانی زەوی و سروشتیان و گۆڕانکاریهکان و کاریگهریان بۆ سهر چینی زەوی و تایبهتمهندیهکانیان ، ئهمهش به کاریگهری ههبوونی فاکتهره کیمیاوی و فیزیاییهکانی سروشتی و ههڵکهوتنی جوگرافیایان له زهوی ، ئهم ماددانهش وهک :
زانستی بهرد [دەستکاری]
زانستی بەرد (بە ئینگلیزی: petrology) بهرد پهیوهسته به دیاری کردنی جۆرهکانی بهرد و دابهش بوونیان و هۆکارهکان که کاریگهریان ههیه لهسهر ئهم بهردانه و چۆنیهتی دروست بوون و گهشهلکردنیان و چۆنیهتی پهیوهست بوونیان له رێگهی کارلێکه موگناتیسیهکانی ناوخۆی زهوی.
جیۆلۆجیای بینایی [دەستکاری]
جیۆلۆجیای بینایی (بە ئینگلیزی: structural geology) پەیوهسته به لێکۆلینهوه دهربارهی پێکهاتهی بنیاتی توێکلی زەوی و ئهو هۆکارانهی که کاریگهریان ههیه لهسهری بهتایبهتی هۆکاره دهرهکی و ناوخۆیهکان.
جیۆفیزیا [دەستکاری]
جیۆفیزیا (بە ئینگلیزی:geophysics) پهیوهسته به لێکۆلینهوه دهربارهی چینهکانی ژێرهوهی زەوی و پێکهاتهی چینهکان و ڕێکخستن و هۆکارهکانی که بهردهوام کارلێکی لهگهڵ دهکهن.
جیۆلۆجیای فیزیایی [دەستکاری]
جیۆلۆجیای فیزیایی (بە ئینگلیزی: physical geology) پهیوهسته به لێکۆڵینەوە دهربارهی ڕووخساری سروشتی زهوی و پێکهاتهکانی سهر ڕووی زهوی. دیاری کردنی تایبهتمهندیه فیزیاییهکانی بهرد و ناهاوڕێکیهکانی نێوان هێزی ههوا و زهوی و تایبهتمهندیه موگناتیسیهکانی زهوی و بهرگری کارهبایی و پێکهوهبهستن لهگهڵ زەوی و مادده سروشتیهکانی. لهم رێگهیهوه دهتوانرێت پێکهاتهکانی زهوی که پهیوهستن به فیزیا دیاری بکرێت :
زانستی بومهلهرزهکان [دەستکاری]
ئهمه بهشێکی لاوهکیه که پهیوهسته به زانستی جیۆفیزیا و کاردهکات له پێناو لێکۆڵینهوه دهربارهی پهیدابوونی بومهلهرزه و جوڵهی زهوی لهم کاتانهدا کاریگهریهکانی بۆ سهر زهوی و ناوهوهی زهوی و ئهو فاکتهرانهی که دهبنه دروست بوونی بومهلهرزه.
زانستی چینهکانی زهوی [دەستکاری]
ئهم زانسته لێکۆڵینهوه دهکات دهربارهی یاسا و بنهماکانی چینهکانی زهوی چۆنیهتی دابهش بوونیان و ئهو هۆکارانهی کاریگهریان ههیه لهسهر گۆڕینی چین و ڕووخساری چینهکان و گۆڕانکاریه بهردهوامهکانی تر که بهردهوام کاریان تێدهکهن بۆ ئهوهی به شێوهیهکی سروشتی بگۆڕێن.
جیۆ کیمیا [دەستکاری]
تایبهته به بوارهکانی لێکۆلینهوه دهربارهی پێکهاتهی بهرد و مادهکانی زهوی له رووی کیمیاویه . دابهش بوونیان بهسهر توێکلی زەوی و دیاری کردنی جۆرهکانیان و ههبوونی رێژهی ماددهکان له نێو یهکتری و شوێنه جیاوازیهکانیان له توێکلی زەویدا.
