زەویناسی

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
وێنەی چینەکانی زەوی

زەویناسی (بە ئینگلیسی: Geology) زانست و توێژینەوەی ماکی خۆگر و تراوی پێکھێنەری جەستەی زەویە.زانستی زەویناسی کە ناسراوە بە (geoscience جیۆلۆجیا) لە کۆمەڵە زانستێک پێکھاتووە کە پەیوەستە بە توێژینەوە دەربارەی دروست بوونی زەوی و پێکھاتە و پەیوەندی بە گەردوون و گۆڕانکاریە بەردەوامەکان لە رێگەی کارتێکردنی فاکتەرە دەرەکی و ناوخۆییەکانەوە ، کە پەیوەستن بە گەڕئەستێرەی زەوی و چۆنیەتی دروست بوونی و پێکھاتە سەرەکیەکانی و دیاری خستن و شی کردنەوەی پێکھاتە سەرەکیەکانی فیزیایی و کیمیاوی ناخی زەوی.

جێگەی ئاماژە پێدانە لە کۆنەوە زۆرێک لە زانستەکانی تریان بەکارھێناوە بۆ زیاتر شارەزایی بوون لە زەوی و پێکھاتەکانی وەک : زانستی فیزیا و کیمیا و گەردوونناسی و بیرکاری و زانستی زیندەوەرزانی، ئەمەش لە پێناو گەیشتن بە ئامانجێکی زانستی لە چۆنیەتی دروست بوونی پێکھاتە چین چینەکانی زەوی بە ھەموو بەشەکانیەوە ، لە رێگەی دۆزینەوەی تەواوی ئەو مادانەی کە لە زەویدا ھەن ، وەک ( ئاسن و خەڵووز و نەوت و بەرد و ئاو و ھتد)

  • زانستی زەویناسی دابەش دەبێت بۆ :

داپۆشراوی زەوی[دەستکاری]

داپۆشراوی زەوی (بە ئینگلیزی: Earth's spheres) یەکێکە لە بەشە سەرەکیەکانی پێکھاتەی زەوی کە باس لە چۆنیەتی و ئەو ماددانە دەکات کە بوونەتە ڕووپۆش و داپۆشینی زەوی کە زیاتر ئاشنامان دەکات بە چۆنیەتی و پێکھاتە سەرەکیەکانی ئەو بەشەی کە ڕووی زەوی داپۆشیوە و کاریگەریەکانی بۆ سەر ناخی زەوی.

  • ئەمەش پێک دێت لە :

جیۆلۆجیا[دەستکاری]

زانستی دروست بوون و پێکھاتەی ھەسارەی زەوی، واتا باس لە چۆنیەتی دروست بوونی زەوی دەکات، زیاتر لە بوارەکانی: بەرد و توێکلی زەوی ) دەکۆلێتەوە، کە بە گرنگترین بوار لە بواری زەویناسی و روپۆشی ھەسارەی زەوى دادەنرێت.

جیۆدیسیا[دەستکاری]

جیۆدیسیا(بە ئینگلیزی: Geodesya) یان جیۆفیزیا زیاتر کاردەکات لە پێناو لێکۆلینەوە دەربارەی ئەو ھۆکارو بابەتانەی کە پویەستن بە قەبارەی زەوی و شێوە بەھاوکاری پێوانە راستەوخۆیەکان و ئەو بابەتانەی کە پەیوەستن بە توێکلی زەوی و ئەم دەستەواژەیە بەمانای دوو بەش دێت واتا: زەوی و دابەش بوون.

خۆڵ - قوڕ[دەستکاری]

خۆڵ - قوڕ (بە ئینگلیزی: Pedology) پەیوەستە بە لێکۆلنەوە دەربارەی دروست بوون و گەشەکردنی خۆڵ و قوڕی پێکھاتەکانی زەوی بەتایبەتی لە چینی سەروی زەوی بە قولی ٣٠٠ کیلۆمیتر، ئەویش بۆ زیاتر ئاشنابوون بە پێکھاتەی مادەکانی وەک: ئاسن و ماددە ئەندامیەکان و ھەوا و گیراوەکانی خۆڵ و ماددەکانی قوڕ.

ھێلکاری زەریاکان یان زانستی ئاو[دەستکاری]

ئاو ٧٠% زەوی دادەپۆشێت

ھێلکاری زەریاکان یان زانستی ئاو (بە ئینگلیزی: Hydrology) پەیوەستە بە لێکۆلینەوە دەربارەی ئاو و چۆنیەتی دابەش بوونی بەسەر ڕووی زەوی و دیاری کردنی تایبەتمەندەکان و سیفاتە سروشتیەکان و کیمیاویەکان و چۆنیەتی کارلێکی لەگەل زەوی و ژینگەدا.

بەشە بەستووەکان[دەستکاری]

بەشە بەستووەکان (بە ئینگلیزی: Glaciology) پەیوەستە بە لێکۆلینەوە دەربارەی بەشە بەستوەکانی زەوی. ئەمەش کارلێکێکە لە ئەنجامی دابەزینی پلەی گەرمی و کارلێکە ھەوایەکان و گازیەکان ئەم چینە پەیدادەبێت.

بەرگی ھەوا[دەستکاری]

بەرگی ھەوا (بە ئینگلیزی: Atmospheriac)پەیوەستە بە لێکۆلینەوە دەربارەی بەرگە ھەوایی و گازیەکانی زەوی و کاریگەریان بۆ سەر گۆڕانکاریەکانی نێو زەوی و گۆڕانکاریەکانی ئاو ھەوای زەوی و ئەو فاکتەرانەی کاریگەریان ھەیە لەسەر بەردەوامی گۆڕانکاریەکان لە ھۆکارە فیزیایی و کیمیاویەکان.

ھێڵکاری پێکھاتەی زەوی[دەستکاری]

ھێڵکاری پێکھاتەی زەوی (بە ئینگلیزی: Geomorphology‏) پەیوەستە بە لێکۆلینەوە دەربارەی پێکھاتە و چۆنیەتی دروست بوون و ھێڵکاری زەوی وە ھەروەھا ( چیاکان و دەشت و بیابان و دۆڵ و شیو و ...ھتد ) و ھۆکارەکانی کارتێکردن بۆ دروست بوونی و گۆڕانکاریەکانیان و ئەو ماددانەی کە لە پێکھاتن بەشداریان کردووە.

لقە پەیوەستەکانی تر بە زانستی زەویناسی[دەستکاری]

وەکوو ھەر زانستێکی تر زەویناسی لە کۆمەڵێک زانستی بچووک تر پێک ھاتووە کە ئەمانەی لێرەدا باس دەکرێن ھەندێکن لە ئەم زانستانە:

زانستی ماددەکان[دەستکاری]

زانستی ماددەکان (بە ئینگلیزی: mineralogy) تایبەتە بە لێکۆلینەوە دەربارەی ماددە پێکھاتوەکانی زەوی و سروشتیان و گۆڕانکاریەکان و کاریگەریان بۆ سەر چینی زەوی و تایبەتمەندیەکانیان ، ئەمەش بە کاریگەری ھەبوونی فاکتەرە کیمیاوی و فیزیاییەکانی سروشتی و ھەڵکەوتنی جوگرافیایان لە زەوی ، ئەم ماددانەش وەک :

زانستی بەرد[دەستکاری]

زانستی بەرد (بە ئینگلیزی: petrology) بەرد پەیوەستە بە دیاری کردنی جۆرەکانی بەرد و دابەش بوونیان و ھۆکارەکان کە کاریگەریان ھەیە لەسەر ئەم بەردانە و چۆنیەتی دروست بوون و گەشەلکردنیان و چۆنیەتی پەیوەست بوونیان لە رێگەی کارلێکە موگناتیسیەکانی ناوخۆی زەوی.

جیۆلۆجیای بینایی[دەستکاری]

جیۆلۆجیای بینایی (بە ئینگلیزی: structural geology) پەیوەستە بە لێکۆلینەوە دەربارەی پێکھاتەی بنیاتی توێکلی زەوی و ئەو ھۆکارانەی کە کاریگەریان ھەیە لەسەری بەتایبەتی ھۆکارە دەرەکی و ناوخۆیەکان.

جیۆفیزیا[دەستکاری]

2008 age of ocean plates.png

جیۆفیزیا (بە ئینگلیزی:geophysics) پەیوەستە بە لێکۆلینەوە دەربارەی چینەکانی ژێرەوەی زەوی و پێکھاتەی چینەکان و ڕێکخستن و ھۆکارەکانی کە بەردەوام کارلێکی لەگەڵ دەکەن.

جیۆلۆجیای فیزیایی[دەستکاری]

جیۆلۆجیای فیزیایی (بە ئینگلیزی: physical geology) پەیوەستە بە لێکۆڵینەوە دەربارەی ڕووخساری سروشتی زەوی و پێکھاتەکانی سەر ڕووی زەوی. دیاری کردنی تایبەتمەندیە فیزیاییەکانی بەرد و ناھاوڕێکیەکانی نێوان ھێزی ھەوا و زەوی و تایبەتمەندیە موگناتیسیەکانی زەوی و بەرگری کارەبایی و پێکەوەبەستن لەگەڵ زەوی و ماددە سروشتیەکانی. لەم رێگەیەوە دەتوانرێت پێکھاتەکانی زەوی کە پەیوەستن بە فیزیا دیاری بکرێت :

زانستی بومەلەرزەکان[دەستکاری]

ئەمە بەشێکی لاوەکیە کە پەیوەستە بە زانستی جیۆفیزیا و کاردەکات لە پێناو لێکۆڵینەوە دەربارەی پەیدابوونی بومەلەرزە و جوڵەی زەوی لەم کاتانەدا کاریگەریەکانی بۆ سەر زەوی و ناوەوەی زەوی و ئەو فاکتەرانەی کە دەبنە دروست بوونی بومەلەرزە.

زانستی چینەکانی زەوی[دەستکاری]

ئەم زانستە لێکۆڵینەوە دەکات دەربارەی یاسا و بنەماکانی چینەکانی زەوی چۆنیەتی دابەش بوونیان و ئەو ھۆکارانەی کاریگەریان ھەیە لەسەر گۆڕینی چین و ڕووخساری چینەکان و گۆڕانکاریە بەردەوامەکانی تر کە بەردەوام کاریان تێدەکەن بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی سروشتی بگۆڕێن.

جیۆ کیمیا[دەستکاری]

تایبەتە بە بوارەکانی لێکۆلینەوە دەربارەی پێکھاتەی بەرد و مادەکانی زەوی لە رووی کیمیاویە . دابەش بوونیان بەسەر توێکلی زەوی و دیاری کردنی جۆرەکانیان و ھەبوونی رێژەی ماددەکان لە نێو یەکتری و شوێنە جیاوازیەکانیان لە توێکلی زەویدا.

سەرچاوەکان[دەستکاری]