ھیسپانیا

ئەم وتارە سەبارەت بە پارێزگا یان ھەرێمێکی کۆن لە نیمچەدوورگەی ئیبیریا نووسراوە. بۆ وڵاتە ھاوچەرخەکە، بڕوانە ئیسپانیا.

ھیسپانیا (یۆنانیی کۆن: Ἱσπανία؛ لاتینی Hispānia) ناوی ڕۆمانی بوو بۆ نیمچەدوورگەی ئیبیریا. لە سەردەمی کۆماری ڕۆمانیدا ھیسپانیا دابەشبوو بەسەر دوو پارێزگادا: ھیسپانیای نزیکتر و ھیسپانیای دوورتر. لە سەردەمی پرینسیپاتدا، ھیسپانیای دوورتر دابەشکرا بەسەر دوو پارێزگای نوێدا، بایتیکا و لوسیتانیا، لەکاتێکدا ھیسپانیای نزیکتر ناوی گۆڕدرا بۆ ھیسپانیا تاراکۆنێنسیس. دواتر بەشی ڕۆژاوای تاراکۆنێنسیس دابەش بوو، سەرەتا بە ناوی ھیسپانیا نۆڤا، کە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ «کالاسیا» (یان گالاسیا، ناوی گالیسیای ھاوچەرخ لەمەوە ھاتووە).

ڕەگناسی

سەرچاوەی وشەی ڕۆمانی کۆن «ھیسپانیا» نەزانراوە. بەڵگەی پێشبینییە جۆراوجۆرەکان تەنھا لەسەر بنەمای ئەوەیە کە لە باشترین حاڵەتدا تەنھا لێکچوونن، کە پێدەچێت ڕێکەوت بن، و بەڵگەی پاڵپشتیکەری گوماناوین.

فینیقییەکان ناوچەکەیان بە «ئای-شفان-یم» ناو دەبرد کە لەوانەیە بەواتای «خاکی کەروێشکەکان یان ھایراکسەکان» بێت، «خاکی کانزاکان»، «دوورگەی باکوور»، یان «دەشتایی». دراوە ڕۆمانییەکان کە لە ناوچەکەدا لە سەردەمی دەسەڵاتی ھادریان لێدراون، شێوەی مێینەیەک نیشان دەدەن کە کەروێشکێک لە لای قاچەکانیەتی، و سترابۆ پێی دەگوت «خاکی کەروێشکەکان». ئیسیدۆرۆسی سێڤییا وای دادەنا کە «ھیسپانیا» لە بنەچەی ئیبیرییە و لە ناوی پێش ڕۆمانی بۆ سێڤییا، «ھیسپالیس»، وەرگیراوە. ئەمە بۆ نموونە لەلایەن ڕەگناس ئیریک پارتریج (لە کارەکەیدا «سەرچاوەکان») زیندووکرایەوە کە پێیوابوو ئەمە ڕەنگە بە توندی ئاماژە بێت بۆ ناوێکی کۆن بۆ وڵاتەکە بە ناوی «ھیسپا»، کە پێدەچێت ڕەگێکی ئیبیری یان کێڵتی بێت کە واتاکەی ئێستا ون بووە. «ھیسپالیس» لەوانەیە بە شێوەیەکی تر لە «ھێلیۆپۆلیس» (بە یۆنانی بۆ 'شاری خۆر') وەرگیرابێت. جاروبار ھیسپانیا لەلایەن نووسەرانی ڕۆمانییەوە بە «ھێسپێریا ئۆڵتیما» واتە «دوورترین خاکی ڕۆژاوا» دەگوترا، چونکە ناوی «ھێسپێریا» واتە «خاکی ڕۆژاوا» پێشتر لەلایەن یۆنانییەکانەوە بۆ ئاماژەکردن بە نیمچەدوورگەی ئیتاڵیا بەکارھاتبوو.

لە ماوەی سەدەکانی ١٨ و ١٩دا، زانایانی یەسووعی وەک لەرامێندی و خۆسێ فرانسیسکۆ دێ ئیسلا ناوەکەیان بە وشەی باسکی «ئێزپاین» بەواتای «لێو»، بەڵام ھەروەھا «سنوور، لێوار»، بەستەوە، کە بەم شێوەیە بەواتای دوورترین ناوچە یان شوێن دێت.

لە ماوەی سەردەمی کۆن و سەدەکانی ناویندا، دەقە وێژەیییەکان زاراوەی «ھیسپانیا» لە پاڵەوانێکی ھاوناو بە ناوی ھیسپان وەردەگرن، کە بۆ یەکەمجار لە بەرھەمی مێژوونووسی ڕۆمانی گنایۆس پۆمپێیۆس ترۆگۆس، لە سەدەی ١ەمی پێش زایین ئاماژەی پێ کراوە.

کۆمەڵەی شوێنەوارناسیی ڕۆمانیی مێریدا («ئیمێریتا ئۆگووستا»)، ئێستێرامادۆرا، ئیسپانیا.

بورجی ھێرکۆلیسی ڕۆمانی کۆنترین منارەی ڕووناکیی ڕۆمانییە کە مابێتەوە

ئاوی گواستنەوەی سێگۆڤیای ڕۆمانی، کاستیا، ئیسپانیا.

پەرستگەی ڕۆمانیی ئێڤۆرا («لیبێراتیاس یولیا»)، ئالێنتێخۆ، پورتووگال.

«ھیسپانیا» ڕەگی لاتینییە بۆ ناوی مۆدێرنی «ئیسپانیا»، و وشەکانی «ئیسپانی» بۆ «ھیسپانیکوس» یان «ھیسپانیک»، یان «ئیسپانیا» بۆ «ھیسپانیا»، دەتوانرێت بە گۆڕینەوە بەکاربھێنرێن، بەپێی دەقەکە. «ئیستۆریا دێ ئیسپانیا» ('مێژووی ئیسپانیا') کە لەسەر دەسپێشخەری ئەلفۆنسۆی دەھەمی کاستیا «دانا»، لە نێوان ساڵانی ١٢٦٠ بۆ ١٢٧٤ نووسراوە، لە کاتی «ڕیکۆنکیستا»ی ئیسپانیادا، وا بڕوادەکرێت یەکەم مێژووی درێژکراوەی ئیسپانیا بێت بە کاستیای کۆن کە وشەکانی «ئێسپانیا» ('ئیسپانیا') و «ئێسپانیۆڵێس» ('ئیسپانییەکان') بۆ ئاماژەکردن بە ھیسپانیای سەدەکانی ناوین بەکاردەھێنێت. بەکارھێنانی «ھیسپانیا»ی لاتینی، «ئێسپانیا»ی کاستیایی، «ئێسپانیا»ی کەتەلانی و «ئێسپاین»ی فەڕەنسیی کۆن، لەنێو ئەوانی تردا، بۆ ئاماژەکردن بە ھیسپانیای ڕۆمانی یان ھیسپانیای ڤیزیگۆتی لە تەواوی کۆتایییەکانی سەدەکانی ناویندا باو بوو.

بەڵگەنامەیەک کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٢٩٢ ئاماژە بە ناوی کەسانی بیانی لە ئیسپانیای سەدەکانی ناوین دەکات وەک «گراسین دێسپاین». دەربڕینە لاتینییەکان کە «ھیسپانیا» یان «ھیسپانیاێ» (بۆ نموونە «omnes reges Hispaniae») بەکاردەھێنن زۆرجار لە سەدەکانی ناویندا بەکار دەھاتن، لەکاتێکدا زمانە ڕۆمانسییەکانی ئیسپانیای «ڕیکۆنکیستا» وەشانی ڕۆمانسی بە گۆڕینەوە بەکاردەھێنن. لە کرۆنیکی جەیمسی یەکەم «لیبرێ دێلس فێتس»، کە لە نێوان ساڵانی ١٢٠٨ بۆ ١٢٧٦ نووسراوە، چەندین نموونەی ئەمە ھەیە. سنوورەکانی ئیسپانیای مۆدێرن لەگەڵ سنوورەکانی پارێزگای ڕۆمانیی ھیسپانیا یان شانشینی ڤیزیگۆتی یەک ناگرنەوە، و بەم شێوەیە ئیسپانیای سەدەکانی ناوین و ئیسپانیای مۆدێرن لە ناوەڕۆکە جیاوازەکاندا بوونیان ھەیە.

زاراوەی لاتینی «ھیسپانیا»، کە زۆرجار لە سەردەمی سەردەمی کۆن و کۆتایییەکانی سەدەکانی ناویندا بەکاردەھات، وەک ھیسپانیای ڕۆمانی، وەک ناوێکی جوگرافی و ڕامیاری، بەردەوام بوو لە بەکارھێنان لە ڕووی جوگرافی و ڕامیارییەوە لە ئیسپانیای ڤیزیگۆتیدا، وەک لە دەربڕینی «لاوس ھیسپانیای»، «پەسن بۆ ھیسپانیا»، بۆ وەسفکردنی مێژووی گەلانی نیمچەدوورگەی ئیبیریا لە «مێژووی پاشاکانی گۆت، ڤاندال و سوێبی»ی ئیسیدۆرۆسی سێڤییادا نیشان دراوە:

تۆ، ئەی ئیسپانیا، دایکی پیرۆز و ھەمیشە بەختەوەری شازادەکان و گەلان، جوانترینی ھەموو ئەو خاکانەی کە لە ڕۆژاواوە تا ھیندستان درێژ دەبنەوە. تۆ، بەپێی ماف، ئێستا شاژنی ھەموو پارێزگاکانیت، کە نەک تەنھا ئاوابوونی خۆر، بەڵکوو ڕۆژھەڵاتیش ڕووناکی لێ وەردەگرن. تۆ شانازی و ڕازاوەیی گۆی زەوی و ناودارترین بەشی زەویت... و بەم ھۆیەشەوە، لە مێژە، ڕۆمای زێڕین ئارەزووی تۆی کردووە.

لە مێژووی مۆدێرنەدا، «ئیسپانیا» و «ئیسپانی» زیاتر بە تەنھا بە شانشینی ئیسپانیاوە بەستراونەتەوە، ھەرچەندە ئەم پرۆسەیە چەند سەدەیەکی خایاند. دوای یەکگرتنی شانشینی کاستیای ناوەڕاستی نیمچەدوورگەکە لەگەڵ شانشینی ئەراگۆنی ڕۆژھەڵاتی نیمچەدوورگەکە لە سەدەی ١٥ەھەمدا لەژێر چاودێری پاشا کاتۆلیکەکان لە ساڵی ١٤٩٢، تەنھا ناڤارا و پورتووگال مابوون بۆ تەواوکردنی تەواوی نیمچەدوورگەکە لەژێر یەک پاشایەتیدا. ناڤارا دوای ماوەیەکی کەم لە ساڵی ١٥١٢دا بەدوایدا ھات، و پورتووگال، دوای زیاتر لە ٤٠٠ ساڵ وەک نەتەوەیەکی سەربەخۆ و خاوەن سەروەری، لە ساڵی ١٥٨٠دا. لەو ماوەیەدا چەمکی ئیسپانیا ھێشتا بێ گۆڕان مابووەوە. دوای گەڕانەوەی سەربەخۆیی پورتووگال بوو لە ساڵی ١٦٤٠دا کاتێک چەمکی ئیسپانیا دەستی بە گۆڕانکرد و بۆ تەواوی نیمچەدوورگەکە جگە لە پورتووگال جێبەجێ کرا.

زمانەکان

نەخشەی زمانەوانی: ئەمە جیاوازیی زمانەوانیی نیمچەدوورگەی ئیبیریا لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٠ی پێش زایین (لە کۆتاییی جەنگی دووەمی پونیک) نیشان دەدات.

وتاری سەرەکی: زمانەکانی ئیبیریا

لاتینی زمانی فەرمیی ھیسپانیا بوو لە ماوەی دەسەڵاتی ڕۆمانیدا، کە زیاتر لە ٦٠٠ ساڵی خایاند. دوای کەوتنی ڕۆما و داگیرکاریی جێرمانیی ڤیزیگۆتەکان و سوێبییەکان، لاتینی لەلایەن نزیکەی تەواوی دانیشتووانەوە قسەی پێ دەکرا، بەڵام بە شێوازە باوەکەی کە بە لاتینیی بازاڕی ناسرابوو، و گۆڕانکارییە ناوچەیییەکان کە بوونە ھۆی دروستبوونی زمانە ڕۆمانسییەکانی ئیبیریی مۆدێرن پێشتر دەستیان پێ کردبوو.

بەستەرە دەرەکییەکان

• نەخشەی وردی گەلانی پێش ڕۆمانی ئیبیریا (نزیکەی ٢٠٠ ساڵ پێش زایین) (ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨)
• ھیسپانیا: نەخشەی ئیسپانیای ڕۆمانی و پورتوگال.