کۆڵنەدەر (گەڕۆک)

کۆڵنەدەر
بەشێکە لە	Mars 2020
بەکارھێنان	exploration of Mars
جێ	Jezero
Located on astronomical body	مەریخ
پۆتانی شوێن	18°29'50.82"N, 77°18'18.47"E
لەسەر بنچینەی	کیوریاستی
لە پێش	کیوریاستی
وڵاتی بنەڕەت	ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
ڕووداوە بەرچاوەکان	rocket launch، atmospheric entry، نیشتنەوەی نەرم، surface exploration
خاڵی دەستپێک	Cape Canaveral Space Launch Complex 41
مووشەکی بەکارھاتوو	Atlas V 541
کارپێکەر	ناسا
Launch contractor	یوونایتێد لۆنچ ئەیلیانس
بەرواری دەستپێکردن	٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٠
Location of landing	Jezero
بەرواری نیشتنەوە	١٨ی شوباتی ٢٠٢١
دروستکەر	Jet Propulsion Laboratory
بزوێنەر	multi-mission radioisotope thermoelectric generator
وێبگە	https://mars.nasa.gov/mars2020/
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

گەڕۆکی پێسەڤیەرەنس (بە ئینگلیزی: Perseverance rover) کەشتییەکی ئاسمانی بێ سەرنشینی تایبەت بە دەزگای ناسای وڵاتی ئەمریکایە، کەشتییەکە لەلایەن تاقیگەی پاڵنانی خێراەوە سەرپەرشتی ئەکرێ، بە ئامانجی لێکۆڵینەوە لە (چاڵی جێزێرۆ) لەسەر ھەسارەی بارام دەنێردرێتە سەر ھەسارەکە، ئەو کەشتییە ئاسمانییە لە ڕووی دروستکردنییەوە نێزیکە لە گەڕۆکی کیوریاستی، لە ٣٠ی تەممووزی ساڵی ٢٠٢٠ (کاژێر ٧:٥٠ بە کاتی ڕۆژھەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان) نێردرایە دەرێی زەوی، ھەروەھا لە ١٨ی شوباتی ٢٠٢١ (کاتژمێر ٨:٥٦ بە کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو) لەسەر ڕووی ھەسارەی بارام نیشتەوە، گەڕۆکەکە بە ٧ کەرەستەی زانستی کاردەکا لەسەر ڕووی ھەسارەکە لە گەرووی (چاڵی Jezero)، کەشتییەکە ھەڵگری ھەلیکۆپتەرێکی بچووکە کە بە وزەی خۆر کار دەکات و خاوەنی ٢٣ کامێرا و ٢ مایکرۆفۆنە.

ئەرک

سەرەڕای سەرکەوتنە دەنگدەرەکەی نیشتنەوەی ڕۆڤەری کیوریاستی (Curiosity rover) لە ئابی ٢٠١٢دا، پڕۆگرامی گەڕان بەدوای مەریخ (Mars Exploration Program) لەلایەن ناسا (NASA) لە سەرەتای ساڵانی ٢٠١٠دا لە بارودۆخێکی ناڕووندا بوو. کەمکردنەوەی بودجە ناسای (NASA) ناچار کرد کە لە هاوکارییەکی پلانداڕێژراو لەگەڵ ئاژانسی بۆشاییی ئەورووپا (ESA) بکشێتەوە، کە ئەرکێکی گەڕۆکی ئاسمانی (Rover mission) لەخۆگرتبوو. تا هاوینی ٢٠١٢، ئەو پڕۆگرامەی کە دوو ساڵ جارێک ئەرکێکی ئاسمانیی بۆ سەر مەریخ ڕەوانە دەکرد، لەناکاو خۆی لە دۆخێکدا بینییەوە کە هیچ ئەرکێکی بۆ دوای ساڵی ٢٠١٣ پەسەند نەکراوە.

لە ساڵی ٢٠١١دا، ڕووپێوی دەیەکیی زانستی هەسارەکان (Planetary Science Decadal Survey)، کە ڕاپۆرتێکی ئەکادیمیای نیشتمانیی زانستەکان، ئەندازیاری و پزیشکییە و کۆمەڵێک پێشنیاری کاریگەری کۆمەڵگەی زانستی هەسارەکانی لەخۆگرتبوو، ڕایگەیاند کە لە نێوان ساڵانی ٢٠١٣ بۆ ٢٠٢٢ دەبێت لە پێشینەی کارەکانی پڕۆگرامی گەڕان بەدوای هەسارەکانی ناسادا (NASA)، دەستپێکردنی هەڵمەتێکی هاوبەشی ناسا و ئاژانسی بۆشاییی ئەورووپا (ESA) بێت بۆ گەڕاندنەوەی نموونە لە مەریخەوە (Mars Sample Return). ئەمە پڕۆژەیەکی چوار-ئەرکییە و ئامانجەکەی بریتییە لە: کۆکردنەوە و کۆگاکردن (Cache)، هێنانەوە (Retrieve)، هەڵدانی گەردوونەکە و گەڕاندنەوەی سەلامەتی نموونەکانی ڕووی مەریخ بۆ سەر زەوی. لە ڕاپۆرتەکەدا هاتبوو کە پێویستە ناسا (NASA)، وەک یەکەم هەنگاو لەم هەوڵەدا، وەبەرهێنان لە ڕۆڤەرێکی تایبەت بە کۆگاکردنی نموونەکاندا (Sample-caching rover) بکات، بە ئامانجی ئەوەی تێچووەکەی لە ژێر ٢.٥ ملیار دۆلاری ئەمریکیدا بمێنێتەوە.

دوای سەرکەوتنی ڕۆڤەری کیوریاستی (Curiosity rover) و لە وەڵامی پێشنیارەکانی ڕووپێوی دەیەکی (Decadal survey)، ناسا (NASA) لە کۆنفرانسی یەکێتیی جیۆفیزیکی ئەمریکی لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٢دا، مەبەستی خۆی بۆ ڕەوانەکردنی ئەرکێکی نوێی ڕۆڤەری مەریخ تا ساڵی ٢٠٢٠ ڕاگەیاند.

سەرەڕای دوودڵیی سەرەتایی لە پابەندبوون بە توانایەکی تەماحخوازانەی وەک کۆگاکردنی نموونەکان (Sample-caching) (و ئەرکەکانی دواتری پەیوەست پێیەوە)، تیمێکی پێناسەکردنی زانستی کە لەلایەن ناساوە بۆ پڕۆژەی "مەریخ ٢٠٢٠" (Mars 2020) پێکهێنرابوو، لە تەممووزی ٢٠١٣دا ڕاپۆرتێکیان بڵاوکردەوە و تێیدا ئاماژەیان بەوە کرد کە دەبێت ئەم ئەرکە "کۆمەڵە نموونەیەکی سەرنجڕاکێش هەڵبژێرێت و لە کۆگایەکی گەڕاوەدا (Returnable cache) پاشکەوتیان بکات."

ئامانجە زانستیەکان

ڕۆڤەری پێرسێڤێرانس (Perseverance rover) چوار ئامانجی زانستیی سەرەکیی هەیە[١] کە پاڵپشتی لە ئامانجە زانستییەکانی پڕۆگرامی گەڕان بەدوای مەریخ (Mars Exploration Program) دەکەن:

• گەڕان بەدوای توانای نیشتەجێبووندا: دەستنیشانکردنی ئەو ژینگە کۆنانەی کە توانای پاڵپشتیی ژیانی وردبینەییان (Microbial life) هەبووە.
• گەڕان بەدوای نیشانە بایۆلۆجییەکاندا (Biosignatures): گەڕان بەدوای نیشانەکانی ژیانی وردبینەیی ئەگەری لەو ژینگە شیاوانەی کە بۆ ژیان دەست دەدەن، بەتایبەتی لە جۆرە بەردە دیاریکراوەکاندا کە ناسراون بەوەی نیشانەکان بە تێپەڕبوونی کات دەپارێزن.
• کۆکردنەوە و کۆگاکردنی نموونەکان: کۆکردنەوەی ناوکەبەرد و نموونەکانی ڕێگۆلیت (Regolith) (خۆڵی فشەڵ و هەڵوەشاوە) و پاشکەوتکردنیان لە ناو خودی ڕۆڤەرەکە و لەسەر ڕووی مەریخ (وەک یەدەگ) بۆ ئەوەی لە داهاتوودا لە ڕێگەی مووشەکێکی گەڕانەوەی نموونەکانەوە (Sample return rocket) ڕەوانەی زەوی بکرێنەوە.
• ئامادەکاری بۆ مرۆڤ: تاقیکردنەوەی بەرهەمهێنانی ئۆکسجین لە بەرگەهەوای مەریخ.

لە یەکەمین هەڵمەتی زانستیدا، کە ناوی "کانی چاڵەبەرەدەکە" (Crater Floor) لێنرا، پێرسێڤێرانس گەشتێکی کەوانەیی بەرەو باشووری شوێنی نیشتنەوەکەی ئەنجام دا بۆ یەکەی "سێیتا" (Séítah)؛ ئەمەش بە مەبەستی ئەنجامدانی "توێژینەوەیەکی سەرەتایی" (toe dip) لە ناو یەکەکەدا بۆ کۆکردنەوەی پێوانەکانی دوورە-هەستپێکردن (Remote-sensing) بۆ ئامانجە جیۆلۆجییەکان. دوای ئەوە، ڕۆڤەرەکە گەڕایەوە بۆ ناوچەی "کانی چاڵەبەرەدی درزبردووی زبر" (Crater Floor Fractured Rough) تاوەکو یەکەمین نموونەی ناوکەبەرد (Core sample) لەوێ کۆبکاتەوە. تێپەڕین بە لای شوێنی نیشتنەوەی ئۆکتایڤیا ئی. بەتلەر (Octavia E. Butler landing site) کۆتایی بە یەکەمین هەڵمەتی زانستی هێنا.

هەڵمەتی دووەم، بە ناوی "بەرەی پانکە" (Fan Front)، گەشتێکی چەند مانگیی بەرەو ناوچەی "سێ ڕێیان" (Three Forks) لەخۆگرتبوو؛ لەوێ پێرسێڤێرانس گەیشتە چەند شوێنێکی جیۆلۆجی لە بنکەی دێڵتای کۆنی ڕووباری نێرێتڤا (Neretva river)، هەروەها لە ڕێگەی لێژایی دۆڵێکەوە بەرەو باکووری ڕۆژاوا سەرکەوت بۆ سەر دێڵتاکە.

هەڵمەتی سێیەم و چوارەم بە ناوەکانی "سەرووی پانکە" (Upper Fan) و "یەکەی پەراوێز" (Margin Unit) ناسران؛ هەروەها هەڵمەتی پێنجەم بە ناوی "لێواری باکوور" (Northern Rim) -کە تا کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ بەردەوام بوو- خەریکی گەڕانە لە "بەشی باکووری کەرتی باشووری ڕۆژاوای لێواری جێزێرۆ". ئەمە بە مەبەستی لێکۆڵینەوە لەو "بەردانەی لە قووڵاییی ناوەوەی مەریخەوە فڕێ دراونەتە سەرەوە بۆ پێکهێنانی لێواری چاڵەبەردەکە"، ئەمەش دوای ئەو پێکدادانەی ٣.٩ ملیار ساڵ لەمەوبەر کە چاڵەبەرەدی جێزێرۆی (Jezero Crater) لێ کەوتەوە.

ئەنجامەکان

ئەنجامە زانستییەکان، تا ساڵی ٢٠٢٥، بەم شێوەیەن. بەپێی ڕاگەیەندراوەکانی ناسا (NASA)، ئەم ئەرکە چەندین "دۆزینەوەی دەربارەی مێژووی گڕکانگەیی، شیاویی نیشتەجێبوون، و ڕۆڵی ئاو لە چاڵەبەرەدی جێزێرۆدا" ئەنجام داوە.[١] بەتایبەتی، ئەوان ئاماژەیان بەوە کردووە کە لەبری ئەوەی تەواوی بەردەکانی ناو چاڵەبەرەدی جێزێرۆ نیشتوو (Sedimentary) بن و "لە ڕێگەی با یان ئاوەوە بۆ ناو چاڵەکە گوازرابنەوە"، چەندین جۆری "بەردی ئاگرین" (Igneous rock) دۆزراونەتەوە کە "بەڵگەی کارلێکردنیان لەگەڵ ئاودا" پێوە دیارە.[١] سەرەڕای ئەمانە،

هەروەها ئەوەشیان دۆزییەوە کە "ئەو نیشتووانەی دەچوونە ناو دەریاچەکەی جێزێرۆ، لە دێڵتایەکدا کۆ بوونەتەوە" و "بەڵگەی لافاوی وزە-بەرز لە قۆناغەکانی کۆتاییدا دۆزراونەتەوە کە بەردەزەبەلاحی گەورەیان بۆ ناو چاڵەبەرەدەکە گواستووەتەوە." تاقیکردنەوەی مۆکسی (MOXIE) توانی ١٢٢ گرام ئۆکسجین لە دوانەئۆکسیدی کاربۆن بەرهەم بهێنێت. لێکۆڵینەوەکانی مایکرۆفۆنەکە ئەوەیان نیشان دا کە خێراییی دەنگ هێواشترە و ئاستی بەرزیی ئەو دەنگانەی لە ڕێگەی بەرگەهەواوە دەگوازرێنەوە نزمترە، بە بەراورد بەوەی لەسەر زەوی هەیە. ئامێری PIXL ئەوەی دۆزییەوە کە پێکهاتەی سێیتا (Seitah formation) و بەردێک لە "لوتکەی ئۆتیس" (Otis Peak)، پێکهاتبوو لە ئۆلیڤین (Olivine)، فۆسفاتەکان، سەلفاتەکان، کلای (Clays)، کانزا کاربۆناتییەکان، کانزا سیلیکاتییەکان، "پایرۆکسینی ئۆجایت (Augite pyroxene)، مێزۆستاسیسی فێڵدسپاتی (Feldspathic mesostasis)، جۆرە جیاوازەکانی سپینێڵی ئاسن و کرۆم و تیتانیۆم (Fe,Cr,Ti-spinels)، و مێریلیت (Merrillite)"، پێرکلۆرات، فێڵدسپار (Feldspar)، ماگنێسایت (Magnesite)، سیدێرایت (Siderite)، ئۆکسایدەکان، هەروەها چەندین کانزا کە پێکهاتەکەیان مەگنیسیۆم، ئاسن، کلۆر و سۆدیۆمی لەخۆگرتبوو. ئامێری RIMFAX چەند دۆزینەوەیەکی خستە ڕوو کە "گونجاو بوون لەگەڵ ژێرخانێکدا کە بەردی ڕەق و ماددە مافییەکان (Mafic material - بەردی ئاگرینی دەوڵەمەند بە مەگنیسیۆم و ئاسن) زاڵن بەسەریدا" و ئاشکرای کرد کە "کانی چاڵەبەرەدەکە پێش نیشتنی چینە گۆڕاوەکانی دێڵتاکە، قۆناغێکی داماڵینی (Erosion) بەسەردا هاتووە. ڕێکی و ئاسۆییبوونی نیشتووە بنەڕەتییەکانی دێڵتا کە لە بڕگە پانە-بڕەکانی ڕادارەکەدا بینراون، ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە لە ژینگەیەکی دەریاچەیی کەم-وزەدا نیشتوون."

دیزاین

پێرسێڤەرانس ڕۆڤەر بە یارمەتیی تیمی ئەندازیارانی کیوریۆسیتی ڕۆڤەر دیزاین کراوە بەھۆی لێکچوونیانەوە. ئەندازیاران تایەکانی پێرسێڤەرانسیان دووبارە دیزاین کردەوە بۆ ئەوەی لە تایەکانی کیوریۆسیتی پتەوتر بن، کە تووشی زیان ببوون. تایەکان لە ئەلەمنیۆم دروستکراون بۆ ئەوەی ئەستوورتر و پتەوتر بن، و پانییان کەمتر بێت بەڵام تیرەیان گەورەتر (٥٢.٥ سم) بێت لە تایەکانی کیوریۆسیتی (٥٠ سم). عەرەبانەکە قۆڵێکی میکانیکی پێنج جومگەیی بە درێژی ٢.١ مەتر لەخۆدەگرێت. قۆڵەکە لەگەڵ بورجێکدا بەکاردەھێنرێت بۆ شیکردنەوەی نموونە جیۆلۆجییەکان لەسەر ڕووی بارام.

موەلیدەی وزەی عەرەبانەکە (پاتریی تیشکدەریی ئایزۆتۆپی فرە-ئەرک) کێشی ٤٥ کیلۆگرامە و ٤.٨ کیلۆگرام لە دووەم ئۆکسیدی پلۆتۆنیۆم وەک سەرچاوەیەکی جێگیری گەرما بەکاردەھێنێت کە دەگۆڕدرێت بۆ کارەبا. وزەی کارەبایی بەرھەمھاتوو بە نزیکەی ١١٠ وات لە کاتی ھەڵداندا دەخەمڵێنرێت، لەگەڵ کەمبوونەوەیەکی کەم بە تێپەڕبوونی کاتی ئەرکەکە. عەرەبانەکە ھەروەھا دوو پاتریی ئایۆنی لیتیۆمی تێدایە بۆ پڕکردنەوەی پێداویستییە زۆرەکانی وزەی چالاکییەکانی عەرەبانەکە کاتێک داواکارییەکانی وزە لە بەرھەمھێنانی کارەبای ئاسایی پاترییەکە زیاتر دەبێت. پاترییەکە ١٤ ساڵ تەمەنی کارکردنی مامناوەندی دابین دەکات، و لەلایەن وەزارەتی وزەی ئەمریکاوە بە ناسا بەخشراوە. بە پێچەوانەی پانێڵە خۆرییەکانەوە، پاترییەکە نەرمییەکی زۆر لە بەڕێوەبردنی ئامێرەکانی عەرەبانەکەدا دابین دەکات تەنانەت لە نەبوونی خۆر و لە گەردەلوولە لمینەکانیشدا.

پێرسێڤەرانس ھەلیکۆپتەرێکی بارامیی تاقیکاریی بە ناوی «ئینجینویت»ی لەگەڵدایە کە بە وزەی خۆر کاردەکات، دیزاین کراوە بۆ تاقیکردنەوەی جێگیری لە کاتی فڕین لەسەر بارام و توانای دۆزینەوەی باشترین ڕێڕەو بۆ عەرەبانەکە لە ماوەی ٣٠ ڕۆژی پلاندانراودا. ھەلیکۆپتەرەکە کێشی ١.٨ کیلۆگرامە و ھیچ ئامێرێکی زانستی ھەڵناگرێت، تەنھا کامێرا.

«ناوەکەت بنێرە بۆ بارام»

ھەڵمەتی «ناوەکەت بنێرە بۆ بارام»ی ناسا داوای لە خەڵکی سەرانسەری جیھان کرد ناوی خۆیان تۆمار بکەن بۆ ئەوەی لەسەر عەرەبانە داھاتووەکە دابنرێت کە دەچێت بۆ بارام، و نزیکەی ١٠،٩٣٢،٢٩٥ کەس ناوی خۆیان لەم ھەڵمەتەدا تۆمار کرد. ئەم ناوانە بە تیشکی ئەلیکترۆن لەسەر سێ چیپی سیلیکۆن بە قەبارەی نینۆک چاپکران، لەگەڵ ١٥٥ وتاری تایبەت بە پاڵێوراوانی قۆناغی کۆتایی لە پێشبڕکێی «ناوی عەرەبانەکە بکە»ی ناسا. چیپەکان لەسەر تەختەیەکی ئەلەمنیۆم جێگیرکران. سێ چیپەکە شوێنێک لەسەر تەختە ڕووکەشکراوەکە بە ئۆکسیدی ئەلەمنیۆم لەگەڵ وێنەیەکی ھەسارەی زەوی، بارام، و خۆر کە بە لەیزەر چاپکرابوو، ھاوبەش دەکەن. تەختەکە لە ٢٦ی ئازاری ٢٠٢٠ لەسەر عەرەبانەکە دانرا.

سەرچاوەکان

• ماڵپەری فەرمی ناسا داتا و زانیاری دەربارەی کەشتی کۆڵنەدەر و داتای تایبەت بە ژماردنی سۆڵ(ڕۆژ) لەسەر ھەسارەکە
• نیشاندانی کەرەستە تەواوەکانی گەڕۆکی کۆڵنەدەر ماڵپەری ناسا مارس

بەستەرە دەرەکییەکان

• مارس ٢٠٢٠ لە ناسا