ژمارەی ڕێژەیی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
.

ژمارەی ڕێژەیی[١] (بە ئینگلیزی: Rational number) لە ئەنجامی دابەشکردنی ژمارەیەکی تەواو بەسەر ژمارەیەکی تری تەواو بە مەرجێک سیفر نەبێت دروست دەبن، واتە لەسەر شێوەی کەرتی دەنووسرێن. بۆ نموونە شێوەی کەرتی هەیە، بەڵام ڕێژەیی نییە و ژمارەیەکی ناڕێژەیییە بەڵام ژمارەیەکی ڕێژەیییە. بە هێماکانی بیرکاری ژمارەی ڕێژەیی بە شێوەی :{x/y|x,y ϵZ ,y≠0|}= دەنووسرێن.

Number-systems.svg

ژمارە تەواوەکان و ژمارە سروشتییەکان ژێرکۆمەڵێکن لە ژمارەی ڕێژەیییەکان لەبەر ئەوەی ژێرەی تەواوی ژمارە سروشتییەکان یەکە کەوایە هەموو ژمارە سروشتییەکان شێوەی کەرتییان هەیە. ژمارە دەیییەکان لە ڕیزی ژمارە ڕێژەییەکاندا هەژمار دەکرێن لەبەر ئەوەی هەر ژمارەی دەیی دەتوانرێت بە شێوەی کەرتێک بنووسرێت ژێرەکەی توانەکی ئەرێنی ۱۰ و سەرەکەی ژمارەیەکی تەواو بێت. ژمارە ڕێژەیییەکان لە ئەنجامی دابەشکردنی دوو ژمارە (ژمارەیەکی تەواو بەسەر ژمارەیەکی سروشتی) دروست دەبن[٢]. لە نێوان دوو ژمارەی ڕێژەیی ناکۆتا ژمارەی ڕێژەیی هەیە. ژمارە ڕێژەیییە ئەرێنییەکان لە ژمارە ڕێژەیی نەرێنییەکان گەورەترن. یەکەمین پیتی وشەی ئینگلیزی Quotient واتە هێمایەکە بۆ دیاریکردنی ژمارە ڕێژەیییەکان.

کردارەکان لەسەر ژمارە ڕێژەیییەکان[دەستکاری]

بەراوردکردنی ژمارە ڕێژەییەکان[دەستکاری]

بۆ بەراوردکردنی ژمارە ڕێژەییەکان سەرەتا دەبێت ژێرەکانیان یەکسان بکرێت، پاشان سەرەی کەرتەکان بەراورد دەکەین، سەرەی کامیان گەورەتر بوو، ئەو ژمارە ڕێژەیییە گەورەترە، بۆ یەکسانکردنی ژێرەی کەرتەکان، سەرە و ژێرەی هەر کام لە ژمارە ڕێژەییەکان لە ژێرەی کەرتەکەی تر دەدەین.
نموونە: لەم دوو ژمارە ڕێژەیییە کامیان گەورەترە؟
وەڵام:

 , 


لەبەر ئەوەی 33<35، کەوایە واتە
تێبینی: لە ناو دوو ژمارەی ڕێژەیی ئەرێنی کە سەرەکانیان یەکسانە، ژمارەیەک کە ژێرەکەی چووکەترە، لە ژمارەکەی تر گەورەترە.


کۆکردنەوە و لێدەرکردنی ژمارە ڕێژەیییەکان[دەستکاری]

بۆ ئەوەی دوو بڕی ڕێژەیی کۆ بکرێنەوە یان لێکدەر بکرێن، دەبێت بچووکترین ژێرەی هاوبەش بدۆزینەوە شێوەی گشتی:


نموونە:





لێکدان و دابەشکرن[دەستکاری]

لێکدانی دوو ژمارەی ڕێژەیی بەم شێوەیە کە سەرەکان لێک دەدرێت و ژێرەکان لێک دەدرێت، بۆ دابەشکردنی دوو ژمارەی ڕێژەیی، یەکەم جارانی دژەلێکدانی دووەم دەکرێت. شێوەی گشتی:




نموونە:





سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • ^ بیرکاری بۆ هەمووان کتێبی قوتابی پۆلی هەشتەمی بنەڕەتی- چاپی هەشتەم
  • ^ chap.sch.irلاپەڕەی ۸.