چەوساندنەوەی مەسیحییەکان

چەوساندنەوەی مەسیحییەکان
لقی	چەوساندنەوە، religious persecution
ئامانج	مەسیحی
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

چەوساندنەوەی مەسیحییەکان (بە ئینگلیزی: Persecution of Christians)، بریتیی بوو لە ڕیزێک چەوساندنەوە کە دووچاری مەسیحییەکان بووەوە لەماوەی بەرەبەیانی مەسیحییەت و سەدەکانی ناوەڕاست لەلایەن ئیمپراتۆریی ڕۆم و ھەندێک جاریش لەلایەن خودی مەسیحییەکان خۆیانەوە.

مەسیحییەکان بەدەست چەوساندنەوەیەکی زۆرەوە ناڵاندیان لەسەدە جیاوازەکاندا، لەمەدا جیاواز نین لە ھیچ ئایینێکی دیکەی سەر زەوی، چونکە ئایینەکانی سەرزەوی بەگشتی شوێنکەوتووەکانی تووشی چەندەھا چەوساندنەوە بوون، نموونەش بۆ ئەوە، چەوساندنەوەی یەھوودییەکان لەئەورووپا و موسوڵمانەکان لە ھیندستان و چەندینی تر.

لە ئێستادا لە ژمارەیەک وڵاتدا مەسیحییەکان ڕووبەڕووی چەوساندنەوە دەبنەوە و لە ئێستادا مەزەندە دەکرێت کە نزیکەی ١٠٠ ملیۆن مەسیحی ڕووبەڕووی چەوساندنەوە دەبنەوە، بە تایبەت لە وڵاتانی کۆمۆنیست و زۆرێک لە وڵاتانی ئیسلامی و ھیندستان توندترین چەوساندنەوە لەسەر مەسیحییەکان، بەپێی ڕێکخراوی Open Doors، لە کۆریای باکوورە، کە ڕێگە بە ھیچ ئایینێک نادرێت ڕێوڕەسمەکانی ئەنجام بدرێت، و چین، کە چەوساندنەوە لەسەر مەسیحییەکان ھەیە کە سەر بەو مەزھەبانە نین کە لەلایەن حکوومەتی چینەوە پەسەندکراون، جگە لە سعودیە و ئێران. لێکۆڵینەوەیەکی ئەم دوایییە، کە لەلایەن ڤاتیکانەوە ئاماژەی پێکراوە، ڕای گەیاندووە کە لە ھەر ١٠٠ کەس کە بەھۆی ڕق و کینە ئایینییەوە کوژراون، ٧٥ کەسیان مەسیحی بوون. ھەندێک لە مەسیحییەکان مەزەندە دەکەن کە لە دوو ھەزار ساڵی ئایینی مەسیحیدا، نزیکەی ٧٠ ملیۆن باوەڕدار تووشی چەوساندنەوە بوون و ٤٥٫٥ ملیۆنیان واتە ٦٥٪ یان لە سەدەی بیستەمدا بەپێی چەوساندنەوە نوێیەکە کوژراون.

کۆتایییەکانی سەدەکانی ناوین

ئەورووپای ڕۆژاوا

داکۆکیکارانی خواپەرستیی نائایینی داوای چاکسازیی کڵێسایان دەکرد و ڕووبەڕووی چەوسانەوەی پاپاکان بوونەوە. جۆن وایکلیف (١٣٢٠–١٣٨٤) ھانی کڵێسای دەدا کە دەستبەرداری خاوەندارێتیی دارایی ببێت، کە زۆربەی سامانی کڵێسای پێک دەھێنا، و جارێکی دیکە ھەژاری و سادەیی ھەڵبژێرێتەوە. ئەو ھانی کڵێسای دەدا کە لەژێر دەستی دەوڵەت و ڕامیارییەکەی نەمێنێتەوە. ئەو دەسەڵاتی پاپای ڕەت کردەوە. جۆن وایکلیف بە جەڵتە مرد، بەڵام شوێنکەوتووانی، کە پێیان دەگوترا «لۆلاردەکان»، بە لادەر لە ئایین ناسێنران. دوای ڕاپەڕینی ئۆڵدکاسڵ زۆر کەس کوژران.

یان ھووس (١٣٦٩–١٤١٥) ھەندێک لە بۆچوونەکانی وایکلیفی قبووڵ کرد و لەگەڵ بزووتنەوەی چاکسازیی بۆھێمی یەکی گرت کە ئەویش لە خواپەرستیی جەماوەرییەوە سەرچاوەی گرتبوو. لە ساڵی ١٤١٥دا، ھووس بانگ کرا بۆ ئەنجومەنی کۆنستانس و لەوێ بیرۆکەکانی وەک لادان لە ئایین سەرکۆنە کران و ڕادەستی دەوڵەت کرا و لەسەر کۆڵەکەیەک سووتێنرا.

فراتیسێلی، کە بە «برایانی بچووک» یان «فرانسیسکانە ڕۆحییەکان»یش دەناسران، شوێنکەوتووی دڵسۆزی سانت فرانسیسی ئەسیزی بوون. ئەم فرانسیسکانانە ڕێزیان لە سوێندی ھەژاریی خۆیان دەگرت و سامانی کڵێسایان وەک ھۆکارێک بۆ گەندەڵی و نادادپەروەری دەبینی کاتێک زۆر کەس لە ھەژاریدا دەژیان. ئەوان ڕەخنەیان لە ڕەفتارە دنیایییەکانی زۆرێک لە پیاوانی ئایینی دەگرت. بەم شێوەیە، برایان لەلایەن جۆنی بیست و دووەم (١٣١٦–١٣٣٤) کە بە «بانکداری ئەڤینیۆن» بانگ دەکرا، بە لادەر لە ئایین ڕاگەیەندران.

سەرکردەی ئەم برایانە، بێرنارد دێلیسیۆ (نزیکەی ١٢٦٠–١٢٧٠ – ١٣٢٠) بەناوبانگ بوو چونکە زۆربەی ژیانی لە شەڕکردن دژی لێکۆڵینەوەکانی دادگای پشکنینی ژێر دەستی دۆمینیکانەکان بەسەر بردبوو. ئەو دوای ئەشکەنجەدان و ھەڕەشەی دەرکردن لە ئایین، دانی بە تاوانی دژایەتیکردنی دادگای پشکنیندا نا، و پایەکەی لێ سەندرایەوە و سزای زیندانی ھەمیشەیی بە زنجیر و لە ژووری تاکەکەسیدا بەسەردا سەپێنرا، و تەنھا نان و ئاوی پێ دەدرا. دادوەرەکان ھەوڵیان دا بەھۆی تەمەن و بێھێزییەکەیەوە سزاکەی سووک بکەن، بەڵام پاپا جۆنی بیست و دووەم دژایەتیی کردن و نێردراوەکەی ڕادەستی لێکۆڵەر ژان دی بۆن کرد. دێلیسیۆ ماوەیەکی کەم دوای ئەوە لە سەرەتای ١٣٢٠دا مرد.

سوڵتانییەتی مەملووک

کاتێک سوڵتان بایبەرس ئەنتاکیای لە خاچھەڵگران ستاندەوە، نامەیەکی بۆ مەسیحییەکان نووسی و شانازیی بەو دڕندەییانەوە دەکرد کە ئەگەر لەوێ بوونایە دەیانبینی سەربازەکانی ئەنجامیان دەدا:

ئێوە سوارچاکەکانتان دەبینی کە لەژێر سمیکۆڵی ئەسپەکاندا کەوتوون، ماڵەکانتان کە لەلایەن تاڵانکەرانەوە ھێرشیان کراوەتە سەر و پشکنراون، سامانتان کە بە قینتار دەپێورێت، ژنەکانتان چوار دانە بەیەکەوە دەفرۆشرێن و بە دینارێکی پارەی خۆتان دەکڕدرێنەوە! ئێوە دەبینی خاچەکان لە کڵێساکانتاندا تێک شکێنراون، لاپەڕەکانی پەیمانە ساختەکان پەرتەوازە بوون، گۆڕی پاتریارکەکان سەرەوژێر کراون. ئێوە دوژمنە موسڵمانەکەتان دەبینی کە پێ دەنێت بەو شوێنەی قوربانی تێدا دەگێڕن، گەرووی ڕەبەن و قەشە و دیاکۆنەکان لەسەر میھرابەکان دەبڕن، مردنی لەپڕ بۆ پاتریارکەکان و کۆیلایەتی بۆ شازادە پاشایەتییەکان دەھێنن. ئێوە دەبینی ئاگر بە نێو کۆشکەکانتاندا دەگەڕێت، مردووەکانتان لەم جیھانەدا دەسووتێن پێش ئەوەی بچنە نێو ئاگری ئەو جیھانە، کۆشکەکانتان ناناسرێنەوە، کڵێسای سانت پاوڵ و کاتێدڕاڵی سانت پیتەر ڕووخێنراون و وێران کراون؛ ئەوکات دەتانگوت، «خۆزگە خاک بوومایە، و ھیچ نامەیەک ھەواڵێکی ئاوھای بۆ نەھێناومایە!»

ئیمپراتۆریەتیی تەیمووری

تەیموور (تەیمووری لەنگ) لە سەدەی ١٤یەمی زایینیدا کۆمەڵکوژیی بەرفراوانی مەسیحییەکانی لە میزۆپۆتامیا، فارس، ئاسیای بچووک و سووریا ئەنجام دا. زۆربەی قوربانییەکان ئاشوورییەکان و ئەرمەنییە ڕەسەنەکان بوون، کە ئەندامی کڵێسای ئاشووریی ڕۆژھەڵات و کڵێسا ئۆرسۆدۆکسەکان بوون، ئەمەش بووە ھۆی لەناوبردنی دانیشتووانی ئاشووری کە تا ئەو کاتە زۆرینە بوون لە باکووری میزۆپۆتامیا و چۆڵکردنی شاری دێرینی ئاشووریی ئاشوور. تەیمووری لەنگ بە کردەیی کڵێسای ڕۆژھەڵاتی لەناو برد، کە پێشتر لقێکی سەرەکیی مەسیحییەت بوو، بەڵام دواتر تەنھا لە ناوچەیەکی بچووکدا مایەوە کە ئێستا بە سێگۆشەی ئاشووری ناسراوە.

بارودۆخی ئێستا (١٩٨٩–ئێستا)

لە ساڵی ٢٠١٠دا، پاپا بێنێدیکتی شانزدەیەم ڕای گەیاند کە مەسیحییەکان چەوساوەترین گرووپی ئایینین لە جیھانی ھاوچەرخدا. لە وتارێکدا بۆ ٢٣یەمین دانیشتنی ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئایاری ٢٠١٣دا، سیلڤانۆ ماریا تۆماسی، چاودێری ھەمیشەیی ئەو کاتەی کورسیی پیرۆز لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە جنێڤ، ڕای گەیاند کە «بە مەزەندەی ساڵانە زیاتر لە ١٠٠،٠٠٠ مەسیحی بەھۆی ھەندێک پەیوەندی بە باوەڕەکەیانەوە بە توندوتیژی دەکوژرێن». ئەم ژمارەیە لەلایەن ناوەندی خوێندنی مەسیحییەتی جیھانی لە حوجرەی ئایینی گۆردۆن–کۆنوێڵ لە ماساچووسیتس پشتگیری لێ کرا، کە لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٦دا ڕاگەیەندراوێکی بڵاو کردەوە و تێیدا ئاماژەی بەوە کرد کە «لە نێوان ٢٠٠٥–٢٠١٥دا ٩٠٠،٠٠٠ شەھیدی مەسیحی لە سەرانسەری جیھاندا ھەبوون – بە تێکڕای ٩٠،٠٠٠ لە ساڵێکدا». وتارە ڕادیۆیییەکەی تۆماسی بۆ ئەنجومەنەکە ئەو ئامارانەی بە ھەم «ئەنجامێکی شۆککەر» و ھەم «توێژینەوەیەکی باوەڕپێکراو» ناو برد. دروستیی ئەم ژمارەیە، کە لەسەر بنەمای مەزەندەی دانیشتووان لە چاپی ساڵی ١٩٨٢ی World Christian Encyclopedia دانراوە، جێی مشتومڕە. نزیکەی ھەموویان لە جەنگەکانی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆدا گیانیان لەدەست داوە، کە ھەموو لایەنەکانی جەنگی دووەمی کۆنگۆ و ململانێکانی دواتر زۆرینەیان مەسیحین، و ساڵانی پێشووتریش قوربانیانی جینۆسایدی ڕواندای تێدا بوو، کە ململانێیەکی نەتەوەیی و بەشێک لە جەنگی یەکەمی کۆنگۆ بوو کە دیسانەوە زۆربەی شەڕکەرەکان مەسیحی بوون. لە ئەنجامدا، BBC News Magazine وریای کردەوە کە «کاتێک دەبیستیت ١٠٠،٠٠٠ مەسیحی بەھۆی باوەڕەکەیانەوە دەمرن، پێویستە ئەوەت لەبیر بێت کە زۆرینەی ھەرە زۆریان – ٩٠،٠٠٠ – ئەو کەسانەن کە لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆدا کوژراون».

Klaus Wetzel، شارەزایەکی ئەڵمانی لە بواری چەوسانەوەی ئایینیدا، ڕای دەگەیێنێت کە جیاوازی لە ژمارەی شەھیدە ڕاگەیەندراوەکاندا ھەیە بەھۆی دژایەتی لە نێوان ئەو پێناسەیەی گۆردۆن-کۆنوێڵ بەکاری دەھێنێت بۆ پێناسەکردنی شەھیدبوونی مەسیحی بە فراوانترین شێوە، و ئەو پێناسە کۆمەڵناسی و ڕامیارییەی خودی ڤێتزێل، ئۆپن دۆرز و کەسانی دیکە وەک پەیمانگەی نێونەتەوەیی بۆ ئازادیی ئایینی بەکاری دەھێنن، کە بریتییە لە: «ئەوانەی دەکوژرێن، و ئەگەر مەسیحی نەبووان نەدەکوژران».

ژمارەکان لەژێر کاریگەریی چەند ھۆکارێکی گرینگدان، بۆ نموونە، دابەشبوونی دانیشتووان ھۆکارێکە. ویلایەتە یەکگرتووەکان ڕاپۆرتێکی ساڵانە لەسەر ئازادیی ئایینی و چەوسانەوە پێشکەش بە کۆنگرێس دەکات کە دان بە سنووردارکردنی ئازادیی ئایینیدا دەنێت، لە نزمەوە تا زۆر بەرز، لە سێ چارەگی وڵاتانی جیھاندا بە ویلایەتە یەکگرتووەکانیشەوە. لە نزیکەی چارەگێکی وڵاتانی جیھاندا، سنووردارکردن و چەوسانەوەی بەرز و زۆر بەرز ھەیە، و ھەندێک لەو وڵاتانە، وەک چین و ھیندستان، ئەندەنووسیا و پاکستان لە ڕیزی ئەو وڵاتانەن کە زۆرترین دانیشتووانیان ھەیە.

دیاریکردنی ژمارەی شەھیدان بە وردی کارێکی زۆر سەختە، چونکە چەوسانەوەی ئایینی زۆربەی کات لەگەڵ ململانێ فراوانترەکاندا ڕوو دەدات. ئەم ڕاستییە دیاریکردنی کردەوەکانی چەوسانەوە ئاڵۆز دەکات چونکە ڕەنگە پاڵنەرەکەی ڕامیاری بێت نەک ئایینی. بۆ نموونە، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ١٫٤ ملیۆن مەسیحی لە عێراقدا لە ساڵی ١٩٩١ دیاری کرد کاتێک جەنگی کەنداو دەستی پێ کرد. تا ساڵی ٢٠١٠، ژمارەی مەسیحییەکان بۆ ٧٠٠،٠٠٠ کەمی کرد و تا ساڵی ٢٠١١ مەزەندە دەکرا کە لە نێوان ٤٥٠،٠٠٠ بۆ ٢٠٠،٠٠٠ مەسیحی لە عێراقدا مابنەوە. لەو ماوەیەدا، کردەوەکان دژی مەسیحییەکان سووتاندن و تەقاندنەوەی کڵێساکان، تەقاندنەوەی شوێنی کار و ماڵی مەسیحییەکان، ڕفاندن، کوشتن، داواکردنی سەرانە، و لێدوانی دژە مەسیحی لە میدیاکاندا لەخۆ دەگرت، کە بەرپرسانی ئەو کردەوانە دەیانگوت دەیانەوێت وڵات لە مەسیحییەکان پاک بکەنەوە.

لە ساڵی ٢٠٢٥دا، ڤاتیکان پێڕستێکی زیاتر لە ١٦٠٠ کەسی بڵاو کردەوە کە دەڵێت لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە بەھۆی باوەڕی مەسیحییانەوە کوژراون. پێڕستەکە لە کاتی یۆبیلی شەھیداندا بڵاو کرایەوە، وەک بەشێک لە یۆبیلی ئومێدی ٢٠٢٥ی کڵێسای کاتۆلیک، لە ڕێوڕەسمێکدا بە سەرۆکایەتیی پاپا لیۆی چواردەیەم، کە ڕای گەیاند: «لە کاتی ئەم ساڵی یۆبیلەدا، ئێمە ئاھەنگ بۆ ئومێدی ئەم شاھیدە ئازایانەی باوەڕ دەگێڕین. ئەوە ئومێدێکی پڕ لە نەمرییە چونکە شەھیدبوونی ئەوان بەردەوامە لە بڵاوکردنەوەی ئینجیل لە جیھانێکدا کە بە ڕق، توندوتیژی و جەنگ نیشانە کراوە؛ ئەوە ئومێدێکی پڕ لە نەمرییە چونکە ھەرچەندە بە جەستە کوژراون، بەڵام کەس ناتوانێت دەنگیان کپ بکات یان ئەو خۆشەویستییەی نیشانیان داوە بیسرێتەوە؛ ئەوە ئومێدێکی پڕ لە نەمرییە چونکە شاھیدیی ئەوان وەک پێشبینییەک بۆ سەرکەوتنی چاکە بەسەر خراپەدا دەمێنێتەوە».

پێڕستەکە لە ئەنجامی توێژینەوەیەکی بەرفراوانەوە ھاتووە و کەسانی ھەموو ئەو مەزھەبانەی لەخۆ گرتبوو کە کڵێسای کاتۆلیک وەک مەسیحی دانیان پێدا ناوە، نەک تەنھا قوربانیانی کاتۆلیک.

ڕاپۆرتێک کە لەلایەن وەزیری دەرەوە و کاروباری کۆمۆنوێڵسی بەریتانیاوە بڵاو کرایەوە و لەلایەن فیلیپ ماونستیفن، قەشەی تروورۆ، لە تەممووزی ٢٠١٩دا ئامادە کرا، و ڕاپۆرتێک لەسەر سنووردارکردنی ئازادیی ئایینی لە جیھاندا لەلایەن ڕێکخراوی پیوو، ھەردووکیان ئاماژەیان بەوە کردووە کە ژمارەی ئەو وڵاتانەی مەسیحییەکان تێیدا بەدەست چەوسانەوەی ئایینییەوە دەناڵێنن ڕوو لە زیادبوونە، کە لە ١٢٥ وڵاتەوە لە ساڵی ٢٠١٥دا بۆ ١٤٤ وڵات لە ساڵی ٢٠١٨دا زیادی کردووە. پیوو وریایییەکی بڵاو کردووەتەوە سەبارەت بە لێکدانەوەی ژمارەکانی: «ڕاپۆرتە نوێیەکەی ناوەندەکە... ھەوڵی ئەوە نادات ژمارەی قوربانیان لە ھەر وڵاتێکدا مەزەندە بکات... باس لە چڕیی ھەراسانکردنەکە ناکات...»

ڕێکخراوی نێونەتەوەیی بۆ مافەکانی مرۆڤ – کۆمەڵەی نێونەتەوەیی بۆ مافەکانی مرۆڤ – لە فرانکفۆرتی ئەڵمانیا، ڕێکخراوێکی ناحکوومییە و ٣٠،٠٠٠ ئەندامی لە ٣٨ وڵاتەوە ھەیە کە چاودێریی مافەکانی مرۆڤ دەکەن. لە ئەیلوولی ٢٠٠٩دا، سەرۆکی ئەو کاتە مارتن لێسێنتین، ڕاپۆرتێکی بڵاو کردەوە و مەزەندەی کرد کە ٨٠٪ی کردەوەکانی چەوسانەوەی ئایینی لە سەرانسەری جیھاندا لەو کاتەدا مەسیحییەکانی کردبووە ئامانج.

دەبلیوو. جەی. بلوومێنفێڵد دەڵێت مەسیحییەت لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ھەندێک لە کۆمەڵگە ڕۆژاوایییەکانی دیکەدا لە ئیمتیازی گرووپی باڵادەست سوودمەندە. بەپێی پیوو، مەسیحییەت لە ڕووی ژمارەوە گەورەترین ئایینە لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، کە ٤٣٪ی ئەمریکییەکان خۆیان وەک پڕۆتێستانت دەناسێنن و یەک لە پێنجی (٢٠٪) ئەمریکییەکان خۆیان وەک کاتۆلیک دەناسێنن. تا ئێستا گەورەترین ئایینی جیھانە. نزیکەی دوو لەسەر سێی وڵاتانی جیھان زۆرینەی مەسیحین. بەھۆی ژمارەیەکی زۆری وڵاتانی زۆرینە مەسیحی، گرووپە جیاوازەکانی مەسیحی لە وڵاتە مەسیحییەکاندا وەک ئەریتریا و مەکسیک زیاتر لە زۆربەی وڵاتە موسڵمانەکان ڕووبەڕووی ھەراسانکردن و چەوسانەوە دەبنەوە، ئەگەرچی نەک بە ژمارەیەکی زیاتر.

بەپێی پیوو، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا بەرزترین ڕێژەی سنووردارکردنیان لەسەر ئایینە نادڵخوازەکان لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا بەخۆیانەوە بینیوە، کە ھەر ساڵێک، لە ٢٠٠٧وە تا ٢٠١٧، لە ھەر ناوچەیەکی دیکە بەرزتر بووە. بەڵام ئەو جیاوازییەی لە نێوان ئەم ناوچەیە و ناوچەکانی دیکەدا ھەیە لەو شوێنەی پەیوەندی بە لایەنگریی حکوومەتەوە ھەیە، بە تایبەتی گەورەیە: «تێکڕای وڵاتانی ئەم ناوچەیە نزیکەی دوو ئەوەندەی تێکڕای وڵاتانی ھەر ناوچەیەکی دیکە نمرەی بەرزیان ھەیە لە پێوەرەکانی لایەنگریی حکوومەت بۆ یەک ئایین».

کۆمیسیۆنی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئازادیی ئایینی نێونەتەوەیی، کە دەزگایەکی فیدراڵی سەربەخۆیە و لەلایەن کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە لە ساڵی ١٩٩٨دا دامەزرا، لێکۆڵینەوەیەکی لەسەر وڵاتانی زۆرینە موسڵمان کە لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست/باکووری ئەفریقادا ھەڵکەوتوون، بڵاو کردەوە. تێیدا گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە لە ١٫٣ ملیار موسڵمانی جیھان، «٢٨ لەسەدیان لە دە وڵاتدا دەژین کە خۆیان وەک دەوڵەتی ئیسلامی ڕادەگەیێنن. جگە لەوەش، ١٢ وڵاتی زۆرینە موسڵمان ھەن کە بڕیاریان داوە ڕای بگەیێنن ئیسلام ئایینی فەرمیی دەوڵەتە... بە گشتی، ئەو ٢٢ دەوڵەتەی ڕای دەگەیێنن ئیسلام ئایینی فەرمییە، ٥٨ لەسەدی – یان کەمێک زیاتر لە ٦٠٠ ملیۆن – لەو ١ ملیار موسڵمانە پێک دەھێنن کە لە ٤٤ وڵاتی زۆرینە موسڵماندا دەژین.

«چەندین وڵات کە دەستوورەکانیان ئیسلام وەک ئایینی دەوڵەت دادەمەزرێنن، یان گەرەنتی مافی ئازادیی ئایین یان باوەڕیان تێدا نییە، یان گەرەنتییەکانیان، لە ڕواڵەتدا، بە شێوەیەکی باش لەگەڵ ھەموو لایەنەکانی ستانداردە نێونەتەوەیییەکانی [مافەکانی مرۆڤ] بەراورد ناکرێن». ھەموو ئەم وڵاتانە بە جۆرێک بۆ پرسە یاسایییەکان پشت بە دەسەڵاتە ئایینییەکان یان بیروباوەڕەکان دەبەستن. بۆ نموونە، «کاتێک یەکێک لە ھاوسەرەکان موسڵمان بێت و ئەویتریان ئایینێکی جیاوازی ھەبێت (وەک مەسیحییەتی قیبتی)، یان ئەگەر ھاوسەرەکان ئەندامی مەزھەبە جیاوازەکانی مەسیحی بن، دادگاکان ھێشتا پشت بە یاسای خێزانی ئیسلامی دەبەستن». گریم و فینک دەڵێن لێکۆڵینەوەکانیان ئاماژە بەوە دەکەن کە: «کاتێک ئازادییە ئایینییەکان لە ڕێگەی ڕێکخستنی پیشە یان پەیڕەوی ئایینییەوە ڕەت دەکرێنەوە، چەوسانەوەی ئایینی توندوتیژ و ململانێ زیاد دەکات». لە ڕاپۆرتە ساڵانەکەیدا، یوو ئێس سی ئای ئاڕ ئێف ١٤ «وڵاتی جێی نیگەرانیی تایبەت» سەبارەت بە مافە ئایینییەکان ڕیز دەکات و ھەروەھا ١٥ وڵاتی دیکەی ڕیز کردووە کە پێشنیاری کردووە بخرێنە ناو پێڕستی چاودێریی تایبەتی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا (SWL)، کە پۆلێنێکی نزمترە لە ناونیشانی CPC.

یازدە وڵاتی زۆرینە موسڵمان لەلایەن حکوومەتانێکەوە بەڕێوە دەبرێن کە ڕای دەگەیێنن دەوڵەتەکانیان سێکۆلارن. «ئەم وڵاتانە نزیکەی ١٤٠ ملیۆن موسڵمان، یان ١٣٫٥ لەسەدی ئەو ١ ملیار موسڵمانە پێک دەھێنن کە لە وڵاتانی زۆرینە موسڵماندا دەژین. ١١ وڵاتە زۆرینە موسڵمانەکەی دیکە ھیچ ڕاگەیەندراوێکی دەستوورییان سەبارەت بە سروشتی ئیسلامی یان سێکۆلاری دەوڵەتەکە نەکردووە، و ئیسلامیان وەک ئایینی فەرمیی دەوڵەت دیاری نەکردووە. ئەم گرووپە وڵاتانە، کە ئەندەنووسیا دەگرێتەوە کە گەورەترین وڵاتی موسڵمانی جیھانە، زیاتر لە ٢٥٠ ملیۆن موسڵمان لەخۆ دەگرن».

سەرھەڵدانی ھیندۆتوا (نەتەوەپەرستیی ھیندوو) لە ھیندستان، بە سەرکردایەتیی پارتی بھاراتیا جاناتا، بووەتە ھۆی زیادبوونی چەوسانەوە و توندوتیژی دژی مەسیحییەکان.