پابلۆ ئیسکۆبار

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
پـــــابلۆ ئێسکــــۆبار
وێنەیەکی پابلۆ کە لەساڵی ١٩٧٧ لەلایەن کۆنتڕۆڵی جۆر لە مێدیین گیراوە
لەدایکبوون پابلۆ ئێمیلیۆ ئێسکۆبار گاڤیریا
(١٩٤٩-١٢-0١) ١ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٩
ڕیۆنێگرۆ، کۆڵۆمبیا
مەرگ ٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٣(١٩٩٣-١٢-0٢)
پیشە بارزگانی ماددەی ھۆشبەر
ھاوسەر ماریا ڤیکتۆریا ھێناو (١٩٧٦–١٩٩٣; تاکو مردنی)
منداڵەکان ٣

پابلۆ ئێمیلۆ ئێسکۆبار گاڤیریا (١ی دیسەمبەری ١٩٤٩ تا ٢ی دیسەمبەری ١٩٩٣ ژیاوە) بازرگانێکی و سەرۆکێکی کۆڵۆمبی ماددە ھۆشبەرەکان بووە. کارتێلەکەی، لەسەردەمی ئەودا، نزیکەی ٪٨٠ی کۆکەینی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکایان دابین دەکرد، کە لەڕۆژێکدا داھاتی ٦٠ میلیۆن دۆلار بوو، و ٢٢ میلیارد دۆلاریش لە ساڵێکدا.

پابلۆ بە "پاشای کۆکەین" بەناوبانگ بوو، دەوڵەمەندترین تاوانباری جیھان بوو لەمێژوودا، کە کۆی گشتی سامانی ٣٠ میلیارد دۆلار بوو لەسەرەتاکانی ١٩٩٠ەکاندا. ھەروەھا لە لیستی ١٠ دەوڵەمەندترین پیاوەکانی جیھان بوو کە خۆیان پارەکەیان بەتەنھا دەستدەکەوت.

ئێسکۆبار لە ڕیۆنێگرۆ، کۆڵۆمبیا لەدایکبوو لە نزیک مێدیین گەورەبووە. دوای خوێندنێکی کەم، تێکـــەڵی کاری تاوان بووە و بەبێ بڕوانامە لەقوتابخانە دەرچووە و دەستی کردووە بە کاری قاچاخی جگەرە لەگەڵ بلیتی ساختەی لۆتۆ، ھەروەھا ئەنجامدانی دزی گەورە. لەساڵی حەفتاکاندا، دەستی کرد بەکارکردن بۆ چەندین قاچاخچی، وەک کاری ڕفاندن و ئەشکەنجەدان. لەساڵی  ١٩٧٥دا، ئیسکۆبار دەستی کرد بە کاری بازرگانیکردن بە کۆکـــەین و بڵاوکردنەوەی بە ئەمەریکا. دوای ماوەیەکی کەمیش کارەکانی فراوانتر بوون لەسەرتاسەری ئەمەریکا. و تاکو ١٩٨٠ەکان نزیکەی ٧٠ بۆ ٨٠ تەنی مانگانە دەگواستەوە ئەمەریکا. تۆڕی تاوانکاریەکەی "کارتێل" بە "کارتێلی مێدیین" ناسرابوو و ھەمیشە ڕکابەری کارتێلەکانی دیکەیان دەکرد و بەرپرس بوون لە کوشتن و تەقینەوەی گەورە و کوشتنی چەندین کەسی سیاسی و دادوەر و پۆلیس، و بەرتیلدان بە زۆربەی چینەکانی کۆمەڵگا.

لەساڵی ١٩٨٢ ئێسکۆبار وەک ئەندامێکی لاوەکی ئەنجومەنی نوێنەرانی کۆڵۆمبیا ھەڵبژێردرا سەر بە حیزبی ئازادی کۆڵۆمبیا. ئێسکۆبار چەندین قوتابخانە، نەخۆشخانە و کەنیسەی لە ڕۆژئاوای کۆڵۆمبیا درووستکردبوو کە ناوبانگێکی باشی بۆ پەیدا کردبوو لەلای چینی ھەژار و بگرە بە "ڕۆبن ھوودی ھەژاران" بانگ دەکرا. ئێسکۆبار لەلایەن پۆلیسی نەتەوەیی کۆڵۆمبیەوە کوژرا، ڕۆژێک دوای رۆژی لەدایکبوونی کە بووبووە ٤٤ ساڵ.

ژیانی سەرەتایی[دەستکاری]

مێدیین،کۆڵۆمبیا ، ئەو شوێنەی پابلۆ تێیدا گەورەبوو و دەستی کرد بە بازرگانی کردن بە کۆکەین.

پابڵۆ ئێسکۆبار لە ڕیۆنێگرۆ لەدایکبوو، سێیەم کوڕ بوو لە حەوت کوڕەکەی خێسوس داری ئێسکۆبار، کە جووتیارێک بوو، و دایکی ھێرمیلدا گاڤیریا کەوا مامۆستایەکی قوتابخانە سەرەتاییەکان بوو. لە سەردەمی ھەرزەکاریدا لەشەقامەکانی مێدیین دەستی کرد بە تاوانکاری وەک دزینی کێڵی گۆڕ و فرۆشتنەوەیان، بەڵام براکەی، ڕۆبێرتۆ ئێسکۆبار ئەم تۆمەتە ڕەتدەکاتەوە و دەڵێ کەوا کێڵەکان بەر لە بەکارھێنانیان بردرابوون. پابلۆ بۆ ماوەیەکی کەم لە قوتابخانەی مێدیین خوێندوویەتی و زانکۆشی جێھێشت بەبێ بەدەستھێنانی بڕوانامەیەک.

ئێسکۆبار لەگەڵ ئۆسکار بێنێل ئاگیور دەستی بەکاری گەورەتری تاوان کرد لەوانە کۆکردنەوەی باج لە ھاوبەشەکانی، فرۆشتنی جگەرەی قاچاخ و فرۆشتنی بلیتی لۆتۆی ساختە و دزینی ئۆتۆمبێلیش. لەسەرەتاکانی حەفتاکان وەک دز و پاسەوانی کەسی کاری دەکرد، و نزیکەی ١٠٠ ھەزار دۆلاری لە ڕفاندن دەستدەکەوت. ھەنگاوی داھاتووی بریتی بوو لە کارکردن لەگەڵ قاچاخچیەک بەناوی ئەلڤارۆ پریتۆ. ئامانجی سەرەکی ئێسکۆبار بە منداڵی بوون بە میلیۆنێر بوو ئەوکاتەی تەمەنی گەیشتیە ٢٢ ساڵ.

ژیانی تایبەتی[دەستکاری]

لەساڵی ١٩٧٦، لەتەمەنی ٢٧ ساڵیدا، ئێسکۆبار ھاوسەرگیری لەگەڵ ماریا ڤیکتۆریا کرد کە تەمەنی ١٥ ساڵ بوو. بەیەکەوە دوو منداڵیان بوو: خوان پابلۆ (ئێستا ناوی گۆڕیوە بۆ خوان سبەستیان مارۆکین سانتۆس) و مانوێلا ئێسکۆبار. دوای دەوڵەمەندبوونی ئێسکۆبار شوێنێکی گەشتیاری گەورەی درووستکرد بەناوی "ھاسێیندا ناپۆلێس" و داینابوو قەڵایەکی ھاوشێوەی یۆنان لەوێدا درووستبکات، کاری درووستکردنی قەڵاکە دەستیپێکردبوو بەڵام ھەرگیز تەواونەکرا.

ژیانی تاوانکاری[دەستکاری]

بڵاوکردنەوەی کۆکەین[دەستکاری]

پابلۆ ئێسکۆبار بەزۆری کارەکانیان لە ناوچەکانی مێدیین و ڕیۆنێگرۆدا بووە.

ڕۆبێرتۆ ئێسکۆبار کەوا برای پابلۆیە دەڵێت کە پابلۆ لە چینێکی ھەژارەوە بۆتە یەکێک لە دەوڵەمەندترین پیاوەکانی جیھان. لەساڵی ١٩٧٥، پابلۆ دەستی کرد بە گەشەپێدان بە بڵاوکردنەوەی کۆکەین، تەنانەت چەندین جار خودی خۆی دەبووە فڕۆکەوان و کۆکەینەکەی دەگواستەوە بەزۆری لەنێوان پەنەما و کۆڵۆمبیا، دواتریش بەرەو ئەمەریکا. بەھۆی سەرکەوتنێکی بەرچاوەوە نزیکەی ١٥ فڕۆکەی نوێ و گەورەتری کڕی لەگەڵ شەش ھەلیکۆپتەر، بەپێی قسەی کوڕەکانی، ھاوڕێیەکی نزیکی پابلۆ لەکاتی نیشتنەوەی فڕۆکەیەکیدا گیانی لەدەستدا و فڕۆکەکە تێکشکێندرا. پابلۆ ھەڵسا ھەمان فڕۆکەی چاکردەوە و لەلای دەرگای سەرەکی پاڕکە گەشتیارەکەی "ھاسێیندا ناپۆلێس"ی دا.

لە مایۆی ١٩٧٦دا، پابلۆ و چەندین کەس لەپیاوەکانی دەستگیرکران بەھۆی ئەوەی ١٨ کیلۆگرام ماددەی ھۆشبەریان دەگواستەوە لەوکاتەی کەوا لە ئیکوادۆڕەوە دەھاتنەوە. ھەربۆیەش پابلۆ ھەوڵی بەرتیلدانی بە پۆلیسەکاندا و شکستی ھێنا، بۆیە دادوەرەکان چەندین کەیسیان لەسەر درووستکرد و دوای دوومانگ لە دانیشتنی دادگا پابلۆ ھەڵسا بەکوشتنی ئەو دوو پۆلیسەی کە دەستگیریان کرد و بەمشێوەیەش کەیسەکە داخرا. لەوکاتەوە پابلۆ بەشێوەی بەرتیل و کوشتن مامەڵەی لەگەڵ کاربەدەستان دەکرد.

ڕۆبێرتۆ ئێسکۆبار دەڵێ پابلۆ بەھۆی ئەوەی ماددەکانی تر گواستنەوەیان زەحمەت بوو، بۆیە پابلۆ دەستی بەم کارە کرد. لەو سەردەمەشدا ھیچ کارتێلێکی ماددە ھۆشبەرەکان نەبوو تەنھا ھەندێ بازرگانی بچووک ھەبوون. لە پێروو ، بڕێک لە کۆکەینیان کڕی و لە دوو خانوو لەمێدیین درووستیان کردووە. لەیەکەم گەشتیدا پابلۆ ١٣ کیلۆی کڕی و یەکەم ھەنگاویشی بوو لەبنیانتنانی ئیمپڕاتۆریەکەتەی. لەسەرەتادا لەڕێگای فڕۆکەی کۆنەوە دەیگواستنەوە و ھەر فڕۆکەوانێکیش ٥٠٠ ھەزار دۆلاری دەستدەکەوت و ئەمەش دەوەستا سەر ئەو بڕەی کە دەیگواستنەوە.

ھەنگاونان بەرەو ناوبانگ[دەستکاری]

کۆکەینی پاودەر کەوا بڵاودەکرایەوە و کەپس دەکرا و دەفرۆشرایەوە لەلایەن پابلۆ ئێسکۆبارەوە و کارتێلەکەی دواتریش هەناردەی بازاڕی ماددە هۆشبەرەکانی ئەمەریکا دەکرا.

دوای ماوەیەکی کەم داواکاری کۆکەین لەبازاڕەکانی ئەمەریکا بەرزبویەوە و پابلۆش ڕێگای تری بۆ گواستنەوە دەگرتە بەر و بۆ باشووری فلۆریدا، کالیفۆرنیا و بەشەکانی دیکەی وڵات دەیگواستنەوە. ئێسکۆبار و ھاوبەشەکەی کارلۆس لێدەر ھەڵسان بەکڕینەوەی دوورگەیەکەن بەناوی نۆرمن کەی کەوا ٣٥٠ کیلۆمەتر لە باشووری فلۆرداوەیە. (بەگوێرەی قسەکانی براکەی، ئێسکۆبار دوورگەکەی نەکریبوو، بەڵکو ھاوڕێکەی کارلۆس دەمێک بوو ھەیبوو.)ھەر لەسەر ئەوێشدا ئێسکۆبار ھەڵسا بەدرووستکردنی شارێکی گەشتیاری بەناوی ھاسێیندا ناپۆلێس کەوا ڕووبارێک، باخچەیەک و مەیدانێکی تایبەتی شەڕی گایەکانی تیابوو و جگە لەوەش باخچەیەکی ئاژەڵانیشی درووستکرد و چەندان خانووش بۆ خێزانەکەی و ھاوڕێکانی.

مەیدانی شەڕی گایەکان لەنێو شارەکەی گەشتیارەکەی ئێسکۆباردا

دەگوترا بەدەر لە فڕۆکەش، ئێسکۆبار دوو ژێرئاوی بچووکی کڕیبوو بۆ گواستنەوەی کاڵای گەورەی کۆکەین، ھەروەھا زۆرجاریش لەڕێگای کەشتیەوەش بازرگانی کردووە.

تۆڕێکی فراوانی ماددە ھۆشبەرەکان[دەستکاری]

لەسالی ١٩٨٢، ئێسکۆبار وەک ئەندامی لاوەکی ئەنجومەنی نوێنەرانی کۆڵۆمبیا ھەڵبژێردرا سەر بەحیزبی ئازادی کۆڵۆمبیا، بەڵام ھەرزوو بەھۆی ئاشکرابوونی وەک تاوانبار لە ئەنجومەن بەزوویی لەسەر کار لادرا.

ئێسکۆبار بەشێوەیەکی خێرا ناسرا بەھۆی کارەکانیەوە، کارتێلی مێدیین چەندین ناوچەیان لەژێردەست بوو، وەک مەکسیک، پوێرتۆ ڕیکۆ، کۆماری دۆمینیک، ڤەنزوێلا و ئیسپانیا. کۆکەینەشی لەڕێگای تاقیگاکانەوە لە بۆلیڤیا و پێروو درووستدەکران، بەمشێوەیە ئیسکۆبار کاڵاکانی دەگەیشتنە تەواوی ئەمەریکا و زۆربەی ئەوروپا (لەڕێگای ئیسپانیا) ەوە، تەنانەت دەنگۆی ئەوەش ھەبوو کە گەیشتبوون بە بەشێک لە ئاسیاش.

پلاتا ئۆ پلۆمۆ (گولە یاخود پارە)[دەستکاری]

گەندەڵی و زۆرلێکردن شێوازی مامەڵەکردنی ئێسکۆبار بوو لەگەڵ سیستەمی کۆڵۆمبیا. ئەو شێوازێکی تایبەتی ھەبوو لەگەڵ مامەڵەکردنی یاسایی کە بەدروشمێک ناودەبردرا بەناوی "پلاتا ئۆ پلۆمۆ"، واتا یاخود پارە وەرگرە یانیش گولەیەک بۆ سەرت. ئەم شێوازەی بووە ھۆی مردنی ھەزارەھا کەس لەنێویاندا خەڵکی مەدەن، پۆلیس و چەندین سیاسەتمەداریش. بەدەر لەوەش ئێسکۆبار بەرتیلی دابوو بەزۆربەی سیاسەتمەدار و دادوەرەکان و پۆلیسەکانی کۆڵۆمبیا. پابلۆ بەرپرسیار بوو لە تیرۆرکردنی کاندینی یەکەم بۆ سەرۆکایەتی ئەوکاتی کۆڵۆمبیا "لویس کارلۆس گالان" کەوا لەکاتی بانگەشەی بۆ ھەڵبژاردن تەقەی لێکرا و کوژرا. ھەروەھا تەقاندنەوەی فڕۆکەی ئەڤیانکای ٢٠٣ کەوا پابلۆ وایدانابوو سەرۆک کۆماری کۆڵۆمبیا لەنێو فڕۆکەکەدایە بەڵام دوای ئەوەی سەرۆک گەشتەکەی دواخستبوو فڕۆکەکە تەقیەوە سەدان کەس لەنێویدا گیانیان لەدەستدا. جگە لەمەش تەقاندنەوەی باڵەخانەیەکی گەورە لە بۆگۆتا کەوا سەدان کەسی دیکەشی کوشت کە زۆربەیان منداڵ بوون بەھۆی نزیکی باڵەخانەکە لە قوتابخانەیەکی منداڵان.

ھێرشکردنە سەر کۆشکی داد[دەستکاری]

ئێسکۆبار وەک تاوانباری سەرەکی هەژمار دەکرا لەلایەن مێدیاکانەوە کە دەگوترا دەستی هەبووە لە هێرشەکەی ساڵی ١٩٨٥ بۆ سەر کۆشکی دادی کۆڵۆمبیا.

ئێسکۆبار لەساڵی ١٩٨٥ ڕاستەوخۆ دەستی نەبوو لەھێرشەکدا بەڵکو ھەندێ گەریلای کۆڵۆمبی ھێنابوو کە بە ئێم-١٩ ناسرابوون و چەکی پێدابوون لە بەرامبەری ھەندێ بەڵێنی درۆیینە کەوا بوونە ھۆی لەناوبردنی چەندین بەڵگەنامەی دژی ئێسکۆبار و کوشتنی نیوەی دادوەرەکانی دادگاکەش. لەساڵی ٢٠٠٦ یەکێک لە پیاوانەی کاری بۆ ئێسکۆبار دەکرد دانی بەوەنابوو کە ئێسکۆبار پەیوەندی ڕاستەوخۆی بەھێرشەکەوە ھەبووە.

ئاستی بەھێزی ئێسکۆبار[دەستکاری]

لەسەرەمی ئێسکۆباردا، کارتێلێ مێدیین نزیکەی ٧٠ میلیۆن دۆلاریان لەڕؤژێکدا قازانج دەکرد، بەھۆی بردنی ١٥ تەن کۆکەین لەڕۆژێکدا بەرەو ئەمەریکا، ئەم پرۆسەیەش نزیکەی ١٠٠٠ دۆلاری تەرخان کرابوو تەنھا بۆ لاستیکی پارە بۆ بەستنەوەی پارەکان، ھەروەھا ساڵانە ٪١٠ی پارەکان دەفەوتا بەھۆی خواردنی لەلایەن مشک و جورجەکانەوە.

پابلۆ ئێسکۆبار دەیگوت کەوا کاری کۆکەین ئاسانە "بەشێوەیەک لەوێ بەرتیل بە کەسێک و لەوێش بەکەسێک دەدەی و پارەش بە کارمەندێکی بانکیش دەدەیت و پارەکەت بۆ دەھێنێتەوە. لەساڵی ١٩٨٩ گۆڤاری فۆڕبس ئێسکۆباری لە لیستی ٢٢٧ میلیاردێرەکەی جیھان دانابوو بەھۆی سامانێکی ٣ میلیارد دۆلاری. دەگوترێ ئێسکۆبار پارەی یانەی ئەتلەتیکۆ ناسیۆنالیشی دابین کردبوو کەوا یەکێک لە گەورەترین جامەکانی کیشیوەری ئەمەریکای باشووریان بردەوە لەساڵی ١٩٨٩ کە ئەویش کۆپا لیپەرتادۆس بوو.

لەکاتێکدا چەندین کەس وەک دوژمنی سەرەکی کۆڵۆمبیا و ویلایەتە یەکگرتووەکان دەیانبینی، ئێسکۆبار لای زۆربەی خەڵکی مێدیین بەتایبەت چینی ھەژار پاڵەوان بوو. وەک ھەوادارێکی سەرسەختی تۆپی پێ چەندین یاریگای گەورەی لە مێدیین درووستکرد و پارەی چەندین تیمی تۆپی پێی منداڵانی دابین دەکرد و چەندی قوتابخانە، نەخۆشخانە و کەنیسەی درووستکردبوو. بەمشێوەیەش خەڵکی مێدیین بەباشترین شێوە پارێزگاریان لە ئێسکۆبار دەکرد بەشاردنەوەی زانیاری لە پۆلیس و پاراستنی بەھەر شێوەیەک کەوا پێویستبوو. زۆربەی بارزگانانی ناوچەی و مێدیین و دەوروبەریش ٪٢٠ بۆ ٪٣٥ داھاتی کۆکەینەکەیان دەدا بە ئێسکۆبار چونکە ئێسکۆبار گوازەرەوەی سەرەکی بوو بۆ ئەمەریکا.

بەھۆی کارتێلەکانی کۆڵۆمبیاوە، وڵاتەکە بووە پایتەختی کوشتار کە نزیکەی ٢٥، ١٠٠ کەس بەھۆی توندوتیژیەکانی ئەوانە گیانیان لەدەستدا لەساڵی ١٩٩١ و ٢٧، ١٠٠ کەسی دیکەش لەساڵی ١٩٩٢. ھۆکاری بەرزبوونەوەی ڕێژەکە پابلۆ ئێسکۆبار بوو کەوا پیاوکوژەکانی خۆی خەڵات دەکرد لەبەرامبەر کوشتنی ئەفسەرانی پۆلیس و چەندین کاری دیکە.

بەندینخانەی لا کاتێدرال[دەستکاری]

دوای کوشتنی کاندینی سەرۆکایەتی بەناوی لویس کارلۆس گالان، بەڕێوبەرایەتی سەرۆک سیزار گاڤیریا دەستیانکرد بە جوڵە دژی ئێسکۆبار، بەمشێوەیە حکومەت ھەڵسا بە گفتوگۆکردن لەگەڵ ئێسکۆبار تا ڕازیبکات خۆی بدات بەدەستەوە لەبەرامبەر ئەوەشدا ماوەی زیندانیەکەی کەم دەکرێتەوە.

ئێسکۆبار خۆی بەدەستەوەدا لەساڵی ١٩٩١. بەرلەوەی خۆی بەدەستەوە بدات، یاسای ناردنە دەرەوەی زیندانیەکان بۆ تەواوکردنی کاتی زیندانیەکان لە ئەمەریکا سرایەوە لە دەستووری کۆڵۆمبیای ساڵی ١٩٩١. ئەمە بووە مایەی باسکردنێکی زۆر. ئێسکۆبار بە حەساوەیی لە زیندانیە تایبەتیەکەی خۆی "لا کاتێدرال" ماوەی زیندانیەکەی بەسەر دەبرد. دوای ئەوەی دەرکەوت ئێسکۆبار لەزیندانیەکەشدا بەردەوامە لە سەرپەرشتی کردنی کاروباری ماددە ھۆشبەرەکان، حکومەت داوای گواستنەوەی ئێسکۆباری کرد بەھۆی خۆبەدەست نەدانەوەی ئێسکۆبار، ناچار ھێرشکرایە سەر زیندانیەکەی، بەڵام ئێسکۆبار دەمێک بوو تونێلێکی درووستکردبوو و بەمھۆیەشەوە لەڕێگای تونێلەکەوە ھەڵات.

سێرچ بلۆک و لۆس پێپێس[دەستکاری]

لەسالی ١٩٩٢ ھێزە تایبەتەکانی ئۆپەراسیۆنی ئەمەریکا "سەنتڕال سپایک" پەیوەندیان بەھێزەکانی کۆڵۆمبیا کرد بەمەبەستی دۆزینەوەی ئێسکۆبار. ئەم ھێزە تایبەتانەش ڕاھێنانیان بە ھێزی تایبەتی "سێرچ بلۆک" دەکرد کەوا ھێزێکی نەتەوەیی ئاسایشی کۆڵۆمبیا بوو بۆ دۆزینەوەی ئێسکۆبار پێکھێنرابوو. دوای ئەمانەش گروپێکی نەناسراو پەیدابوون بەناوی "لۆس پێ پێس" کەوا لەلایەن دوژمنەکانی ئێسکۆبار و کارتێلی کالی بەڕێوە دەبردرا و لەلایەن ھەندێ گەریلا بەرێوە دەبردرا دیارترینیان براکانی کەستانۆ بوو. لۆس پێپێس ھەڵسان بە ئەنجامدانی کوشتارێکی گەورە دژی ئێسکۆبار، کە زیاد لە ٣٠٠ پیاوکوژ و کارمەندی کارەکانی ئێسکۆباریان کوشت و چەندین تاقیگای ئێسکۆباریان دەستبەسەر کرد و لەناویان برد.

بەمەبەستی تۆڵەکردنەوە لە ئێسکۆبار، تەنانەت ھێزی سێرچ بلۆکیش خۆیان لەئاست کارەکانی لۆس پێپێس بێدەنگ کرد تاکو ئێسکۆبار لاواز بێت و زۆرجار زانیاریان بەو ھێزە دەدا. یەکێکی دیکە لە سەرۆکی ھێزەکانی لۆس پێپێس موریلیۆ بێرانۆ بوو ناسراو بە دۆن بێرنا، کەوا خێزانەکەی لەلایەن ئێسکۆبارەوە کوژرابوون و ھاوبەش بوو لەگەڵ کارتێلی کالی. بێگومان کاتێ ئەم دوو ھێزە گەورەی کۆڵۆمبیا ھاوکاری یەکتریان کرد ئیمپڕاتۆریەکەی ئێسکۆباریان بەکۆتا ھێنا.

کوشتنی ئێسکۆبار[دەستکاری]

ئەندامانی سێرچ بلۆک لەپاڵ کۆڵۆنێل هیوگۆ مارتینێز ئاهەنگ دەگێڕن بەسەر تەرمی ئێسکۆبار لە ٢ی دیسەمبەری ١٩٩٣. کوشتنی ئێسکۆبار کۆتایی هێنا بەگەڕانێکی ١٥ مانگی کەوا سەدان میلیۆن دۆلاریشی تێچوو.

دوای لاوازبوونی ئیمپڕاتۆریەتەکەی ئێسکۆبار ھەڵات و گەڕایەوە لای باوکی کەوا لە گوندێکی بچووک بەتەنیا دەژیا و لەوێش چەند مانگێک مایەوە و خەریکی کاری جوتیاری بوو لەگەڵ باوکی و پاسەوانەی "لیمـــۆن"دا. پاشان دووبارە گەڕایەوە مێدیین سەرەڕای بوونی چاودێریەکی توند لەسەر شارەکە و لەخانووێکی ئاساییدا نیشتەجێبوو. لە ٢ی دیسەمبەری ١٩٩٣، کاتێ ئێسکۆبار خەریکی قسەکردن بوو لەگەڵ ھاوسەرەکەی لەرێگای ئامێرە رادیۆییە بێ تەلەکانەوە، ھێزە گەرۆکەکانی سێرچ بلۆک لەڕێگای تەکنەلۆژیای دۆزینەوەی شوێنی فرێکوێنسی ڕادیۆوە شوێنی ئێسکۆباریان ئاشکرا کرد. لەوکاتەی کەوا ھێزەکان خەریکبوون بچنە نێو خانووەکەی ئێسکۆبار، ئێسکۆبار و پاسەوانەکەی "لیمۆن" دەستیان کرد بەتەقەکردن و چەند سەربازێکی ھێزەکەیان کوشت، دواتر ھەڵاتن بەرەو سەربانەکانی خانووەکە تاکو بتوانن بگەنەوە شەقامی دواوە و ھەڵبێن، بەڵام لەویدا ھێزەکانی کۆڵۆمبیا ھەردووکیانی کوشت. ئێسکۆبار سێ گولەی بەرکەوتبوو، دانەیەک بە قاچی و دانەیەک بە سکی و دانەیەک بە سەری لای گوێچکەکانی.

ھەرچەندە ھەرگیز بەتەواوی نەزانرا کێ گولەی کۆتایی لە سەری ئێسکۆبار داوە، یاخود گولەکە دوای برینداربوونی ئێسکۆبار لێیدراوە یاخود لەکاتی شەڕەکە، بۆیە بیردۆزی زۆری لەسەر ھەبوو. زۆربەی کەسە نزیکەکانی ئێسکۆبار پێیان وایە ئێسکۆبار خۆی کوشتووە. دوو براکەی، ڕۆبێرتۆ ئێسکۆبار و فێرناندۆ سانچێز ئەریلانۆ، پێیانوایە خۆی کوشتووە و گولەی لە سەری داوە لای گوێچکەکانی.

ڕووداوەکانی دوای مردنی ئێسکۆبار[دەستکاری]

بەزوویی دوای مردنی ئێسکۆبار بازاڕی کۆکەین لەلایەن کارتێلی کالیەوە دەستی بەسەردا داگیرا تاکو نیوەی ساڵانی نەوەدەکان، کاتێ سەرکردەکانی ئەو کارتێلەش یان کوژران یاخود دەستگیردەکران. نازناوی ڕۆبن ھوودی ھەژاران لە مێدیین ھەر مابوو، لەکاتی ناشتنەکەیدا نزیکەی ٢٥ ھەزار کەس ئامادەی ناشتنەکەی بوون.

دانپیانانی ڤیرجینیا ڤالێخۆ[دەستکاری]

لە ٤ی تەمووزی ٢٠٠٦، ڤیرجینیا ڤالێخۆ، ھەواڵ خوێنەرەوەیەکی تەلەڤزیۆن کەوا پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ ئێسکۆبار ھەبوو لەماوەی ساڵانی ١٩٨٣ بۆ ١٩٨٧، داوای لە دادوەری گشتی ماڕیۆ جێرمان ئیگواران ئارانا کرد کە دادگاییەک ڕێکبخات تاکو دژی ئەلبێرتۆ سانتۆفیمیۆ کە ئەندامێکی حیزبی ئازادی کۆڵۆمبیا بوو شایەتی بدات کەوا دەستی ھەبوو لەکوشتنی سەرۆک لویس کارلۆس گالان لەپاڵ ئێسکۆبار.

لە ١٦ی تەمووزی ٢٠٠٦، ڤالێخۆ بردرا ئەمەریکا لەڕێگای فڕۆکەیەکی تایبەتی دەزگای نەھێشتنی ماددە ھۆشبەرەکان. بەپێی قسەکانی باڵوێزخانەی ئەمەریکی لە بۆگۆتا، ئەم کارە لەپێناوی گیانی ڤالێخۆ ئەنجامدرابوو چونکە شایەتی دانەکەی کارێکی گەورە بوو و پێویستی بە پاراستن بووە.

ڕۆڵی ئێسکۆبار لە ھێرشەکەی کۆشکی داد[دەستکاری]

لەتەواوی ئەو کەسانەی ژیانی ئێسکۆباریان نووسیوەتەوە، تەنھا ڤالێخۆ ورردەکاریەکانی ھێرشەکەی سەر کۆشکی دادی ساڵی ١٩٨٥ی باسکردووە. ڤالێخۆ دەڵێت کەوا ئێسکۆبار ھێزەکانی پڕچەک کردبوو، ئەویش ھێزەکانی گەریلای ئێم-١٩ بوو. لەساڵی ٢٠٠٨ دووبارە داوا لە ڤالێخۆ کراوە شایەتی بدات دوای ئەوەی کەیسی کۆشکی داد دووبارە کرایەوە و دوو کۆڵۆنێلی گەورەی پێشوو سزای ٣٥ ساڵ زیندانیان بەسەردا سەپێنرا بەھۆی تێوەگلانیان لە کەیسەکە.

لە ئابی ٢٠٠٩، ڤالێخۆ دووبارە شایەتی دایەوە لەکەیسی کوشتنی لویس کارلۆس گالان، کە ئەویش دووبارە کرایەوە. دوای ئەوەش لە ٣ی تەمووزی ٢٠١٠، مافی پەنابەری سیاسی پێدرا لە ویلایە یەکگرتووەکانی ئەمەریکـــا.

خێزان و خزمەکانی[دەستکاری]

بێوەژنەکەی ئێسکۆبار، ماریا ھێناو (ئێستا ناوی گۆڕیوە بۆ ماریا ئیسابێل سانتۆس کابایێرۆ)، کوڕەکەی خوان پابلۆ (ئێستا ناوی گۆڕیوە بۆ خوا سبەستیان مارۆکین سانتۆس) و کچەکەی مانوێلا ئێسکۆبار، لە کۆڵۆمبیا ڕۆیشتن لەساڵی ١٩٩٥ دوای ئەوەی ھیچ وڵاتێک ئامادەنەبوو مافی پەنابەریان پێ بدات و بۆ ماوەیەکی کاتی چوونە چەندین وڵات، لەکۆتاییدا لە ئەرجەنتین مافیان پێــــدرا.

دەگوترێ مانوێلا ئێسات لە باکووری کارۆلینا لە ئەمەریکا دەژی. دەرھێنەر نیکۆلاس ئێنتێلی ئەرجەنتینی ھەڵسا بە دەرھێنانی دۆکیومێنتاریەک بەناوی "تاوانەکانی باوکم" لەساڵی ٢٠٠٩ کەوا چیڕۆکی خوان پابلۆی کوڕەکەی ئێسکۆبار باس دەکات کە بۆ لێخۆشبوون دەچێتە لای ئەو خێزانانەی کەوا کەسێکیان بوونەتە قوربانی دەستی ئێسکۆبار.

تەرمی پابلۆ ئێسکۆبار لە ٢٨ی ئۆکتۆبەری ٢٠٠٦ لە گۆڕەکەی دەرھێنرایەوە لەسەر داوای بەشێک لە خزمەکانی، بەمەبستی وەرگرتنی نموونەی دی ئێن ئەی بۆ ئەوەی بسەلمێنرێ کەوا کوڕەکەی ئێسکۆبار ھەمان دی ئێن ئەی ھەیە و تەرمەکەش ھی خودی ئێسکۆبارە بۆ نەھێشتنی دەنگۆکان، دوای ئەم کارە کورەکەی ئێسکۆبار خوان پابلۆ "خوان سبەستیان مارۆکوین"، مامی ڕۆبێرتۆ ئێسکۆباری و ئامۆزاکەی نیکۆلاس ئێسکۆباری بە بارزگانی مردووەکان ناوبرد وەک کاردانەوەی بەرامبەر دەرھێنانی تەرمی باوکی لە گۆڕەکەی بەڕازیبوونی ئەم دوو کەسە نزیکــەی.

ھاسێیندا ناپۆلێس[دەستکاری]

دوای مردنی پابلۆ، خانوو و باخچەی ئاژەڵان و قەلاتەکە فرۆشرانەوە و داھاتەکەی درایە خێزانە کەم دەرامەتەکان و زەویەکەش کراوەتە چوار ھوتێلی گەورە و مەلەوانگایەک و باخچەیەکی ئاژەڵانی نوێی تیادا کراوەتەوە.

لە ھونەر، مێدیا و فیلمەکاندا[دەستکاری]

کتێبەکان[دەستکاری]

ئێسکۆبار بووەتە بابەتی چەندین کتێب لەوانە:

  • No Mean Soldier. نووسینی پیتەر مکلیس، ١٩٩٣.
  • News of a Kidnapping، ١٩٩٨، گابرێل گارسیا مارکێز.
  • Killing Pablo: The Hunt for the World's Greatest Outlaw لەنووسینی ماڕک بۆودن لەساڵی ٢٠٠١ کەوا باسی کوشتنی ئێسکۆبار و لەناوچوونی کارتێلەکەی دەکات.
  • Escobar، لەلایەن براکەی ئێسکۆبار، ڕۆبێرتۆوە نووسراوە لەساڵی ٢٠٠٩. 
  • The Memory of Pablo Escobar (2009، کەوا کتێبێکی ئەلبوومی بوو پێکھاتبوو لە سەرووی ٣٥٠ وێنە لەلایەن فۆتۆگرافەر جەیمس مۆلیسنەوە ئامادەکرابوو و باسی ژیانی ئێسکۆباری تیادا دەکرا.

فیلمەکان[دەستکاری]

ئێسکۆبار بووەتە سیناریۆی سەرەکی چەندین فیلم لەوانە:

  • Clear and Present Danger،1994
  • Blow،2001
  • Killing Pablo،2011
  • Escobar: Paradise Lost،2014، ئاکتەر بنیسیۆ دێل تۆرۆ ڕۆڵی پابلۆ ئێسکۆبار دەگێڕێ.
  • The Infiltrator،2016، فیلمێکە لەنواندی ئاکتەر بڕاین کرانستن کەوا ڕۆڵی کارمەندێکی فیدڕالی دەبینێ دەستی ھەبووە لە یارمەتیدانی ئێسکۆبار لە شاردنەوەی سامانەکەی.
  • ئاکتەر خاڤیێر باردێم لەفیلمی Escobar کە ساڵی ٢٠١٧ دەردەچێت ڕۆڵی ئێسکۆبار دەگێڕێت و چیڕۆکەکەیان باسی خۆشەویستیەکەی ئێسکۆبار و ڤیرجینیا ڤالێخۆ دەکات.
  • ئاکتەر جۆن لیگازمۆ وابڕیارە ساڵی ٢٠١٨ لەفیلمی El Patron ڕۆڵی پابلۆ ئێسکۆبار بگێڕێت. 

تەلەڤزیۆن[دەستکاری]

  • لە زنجیرەی گۆڕانی خراپدا، لە وەرزی سێیەم، کوڕەکەی واڵتەر بە باوکی دەڵێ کەوا ھانک کتێبێکی پێداوە دەربارەی پابلۆ ئێسکۆبار.
  • لەساڵی ٢٠١٥ زنجیرەیەکی نوێ لەسەر پابلۆ ئێسکۆبار دەرکرا بەناوی نارکۆس کەوا لەسەر تۆڕی نێتفلیکس پەخشکرا و شارەزایان بەیەکێک لەو بەرھەمانەی دادەنێن کەوا دەقاودەق چیڕۆکی ئێسکۆباریان باسکردووە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

١، ویکی ئینگلیزی