مزگەوتی سەلیمیە
| مزگەوتی سەلیمیە | |
|---|---|
 | |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٥٧٥ |
| بەکارھێنان | مزگەوت |
| ناو بە زمانی فەرمی | Selimiye Camii |
| ئایین | ئیسلام |
| ناونراوە لەدوای | سەلیمی دووەم |
| وڵات | تورکیا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ئێدیرنە |
| ناوچەی جوگرافی | ھەرێمی مەڕمەڕە |
| پۆتانی شوێن | ٤١°٤٠′٤١″N ٢٦°٣٣′٣٤″E |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | start of construction |
| دەستپێشخەر | سەلیمی دووەم |
| ماددەی بەکارھاتوو | dimension stone |
| نژیاروان | میعمار سینان |
| ستایلی نژیاروانی | Ottoman architecture |
| ڕێکەوتی کردنەوە | ١ی کانوونی دووەمی ١٥٧٤ |
| باری کەلەپووری | کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ |
| ڕووبەر | ٢٫٥ ھەکتار، ٣٧٫٥ ھەکتار |
| پێوەری کەلەپووری جیھانی | (i)، (iv) |
| State of conservation | preserved |
| دۆخی بەکارھێنان | structure under reconstruction |
 | |
مزگەوتی سەلیمیە (بە تورکی: Selimiye Camii) مزگەوتێکی عوسمانییە، دەکەوێتە شاری ئێدیرنە لە تورکیا، کەناوەکەی لە سوڵتانی عوسمانی سەلیمی دووەم ھاتووە، ئەم مزگەوتە لەلایەن تەلارسازی تورک میعمار سینان بنیادنراوە لەماوەی ساڵانی ١٥٦٩ تاکوو ١٥٧٥.[١]
مێژوو
[دەستکاری]بیناکردن
[دەستکاری]مزگەوتی سەلیمییە لە لووتکەی دەسەڵاتی سەربازی و کلتووریی عوسمانیدا دروست کرا. سوڵتان سەلیمی دووەم، کوڕ و جێنشینی سولەیمانی مەزن، جیاتی ئەستەمبوڵ (پایتەختی عوسمانی) شاری ئێدیرنەی ھەڵبژارد وەک شوێنێک بۆ بیناکردنی مزگەوتی سوڵتانیی خۆی. ھۆکارەکانی ئەم بڕیارە جێگەی مشتومڕن لە نێوان مێژوونووساندا.[٢] وادیار بوو سەلیمی دووەم خولیایەکی بۆ شارەکە ھەبووبێت، چونکە لە نێوان ساڵانی ١٥٤٨ بۆ ١٥٥٠ وەک پارێزگاری ئەوێ کاری کردبوو، و دوای ئەوەی بوو بە سوڵتان بە بەردەوامی سەردانی دەکرد.[٣][٤] ئێدیرنە، کە پایتەختێکی پێشووی عوسمانی بوو، ھەروەھا یەکێک بوو لە گرینگترین شارەکانی ئیمپراتۆریەتەکە و وێستگەیەکی سەرەکی بوو لەسەر شاڕێی ئیمپراتۆری لە نێوان ئەستەمبوڵ و ویلایەتەکانی بالکان.[٣][٤] ھۆکارەکانی تریش ڕەنگە ئەوەیان تێدا بووبێت کە ھیچ شوێنێکی تری دیار لەسەر گردەکان لە ئەستەمبوڵدا نەمابوو بۆ دروستکردنی کۆمەڵە مزگەوتێکی ئیمپراتۆری – لایەنی کەم بەبێ پەنابردن بۆ لێسەندنەوەی خاوەندارێتیی بەکۆمەڵ.[٥][٤] لە کاتی سپاردنی دروستکردنی مزگەوتەکەدا، سەلیمی دووەم فەرماندەیی ھیچ ھەڵمەتێکی سەربازیی سەرکەوتووی نەکردبوو، کە زانایانی ئیسلامیی ئەو سەردەمە بە مەرجێکیان دادەنا بۆ دروستکردنی مزگەوتێکی سوڵتانی لە ئەستەمبوڵ.[٥]
لە ئاداری ١٥٦٨دا، سەلیمی دووەم داوای لە سینان کرد کە مزگەوتی کۆنی شارەکە نۆژەن بکاتەوە. پلانی مزگەوتێکی ئیمپراتۆریی نوێ، کە لەسەر لووتکەی گردەکەی سەروو مزگەوتی کۆن ھەڵکەوتووە، پێدەچێت لە ھەمان کاتدا دەستی پێ کردبێت.[٣] دروستکردنی مزگەوتەکە لە ساڵی ١٥٦٨ یان ١٥٦٩ (٩٧٦ی کۆچی) دەستی پێ کرد و لە ساڵی ١٥٧٤ یان ١٥٧٥ (٩٨٢ی کۆچی) تەواو بوو.[٦][٧][٨] دروستکردنی مزگەوتەکە و وەقفەکەی (بەخشینی خێرخوازی) لە کۆتاییدا بە یارمەتی پشکی سوڵتان لە دەستکەوتەکانی فەتحکردنی سەرکەوتووانەی قوبرس دابین کرا، کە لە ساڵی ١٥٧١ بە ڕادەستکردنی فاماگوستا کۆتایی ھات.[٦] سەلیمی دووەم لە کانوونی یەکەمی ١٥٧٤ کۆچی دوایی کرد، پێش ئەوەی بتوانێت تەواوبوونی تەواوەتی مزگەوتەکە ببینێت.[٩]
مێژووی دواتر
[دەستکاری]مزگەوتەکە یەکەمین چاککردنەوەی لەلایەن سینانەوە لە ساڵی ١٥٨٤دا بۆ کرا، دوای زیانێکی کەم کە بەھۆی ھەورەبروسکەوە پێی گەیشتبوو. بوومەلەرزەیەک لە ساڵی ١٧٥٢دا زیانی کەمی لێ دا.[١٠] لە ساڵی ١٨٠٨دا ھەندێک لە نەخشە خۆشنووسییەکانی ناو مزگەوتەکە نۆژەن کرانەوە و بانێک بۆ نافوورەی حەوشەکە زیاد کرا، ھەرچەندە لەو کاتەوە ون بووە. لە سەردەمی عەبدولمەجیدی یەکەم (١٨٣٩–١٨٦١)، ناوەوەی مزگەوتەکە دووبارە بە گەچ سووا و ڕازاندنەوەکەی دووبارە کرایەوە، بە شێوازێک کە تا ڕادەیەک لاسایی نەخشە پێشووەکانی دەکردەوە.[١٠]
لە ساڵی ١٨٦٥دا، بەھائوڵڵا، دامەزرێنەری ئایینی بەھائی، لەگەڵ خێزانەکەیدا وەک زیندانییەکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی گەیشتە ئێدیرنە و لە ماڵێکی نزیک مزگەوتی سەلیمییە نیشتەجێ بوو،[١١] کە زۆربەی کات سەردانی دەکرد تا ساڵی ١٨٦٨. لە مزگەوتی سەلیمییە بوو[١٢] کە وابڕیار بوو گفتوگۆیەکی کراوەی لەگەڵ میرزا یەحیا نووری (کە بە ناوی سووبحی ئەزەلیش دەناسرێت) ھەبێت، کە ڕووداوێکی گرینگ بوو لە جیابوونەوەی بابییەت، کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی پێکھێنانی ئایینی بەھائی بە ڕێبەرایەتی بەھائوڵڵا و ئەزەلییەت بە ڕێبەرایەتی میرزا یەحیا.[١٣]
لە کاتی جەنگی ڕووسیا و عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨)، ھەندێک لە کاشییە تزیینییەکانی سەر دیوارەکانی ژووری سوڵتان تاڵان کران و گوازرانەوە بۆ مۆسکۆ.[١٤][١٠] لە کاتی گەمارۆدانی شارەکە لە ساڵی ١٩١٣، گومەزی مزگەوتەکە بەھۆی تەقەی تۆپخانە زیانی پێ گەیشت. لەسەر فەرمانی ئەتاتووورک، شوێنەواری زیانەکان بەبێ نۆژەنکردنەوە جێھێڵدران، وەک یادخستنەوە و ئاگادارکردنەوەیەک بۆ نەوەکانی داھاتوو. دوای ماوەیەکی کەم، لە کۆتایی جەنگی دووەمی بالکان، ھەندێک لە کۆنترین فەرشەکانی مزگەوتەکە لەلایەن سەربازە کشانەوەکانی بولگاریاوە دزران.[١٠]
مزگەوتەکە لە نێوان ساڵانی ١٩٥٤ بۆ ١٩٧١دا نۆژەنکردنەوەی بۆ کرا، و ھەندێک بەشیشی لە نێوان ساڵانی ١٩٨٢ بۆ ١٩٨٤ نۆژەن کرانەوە.[١٤] وێنەی مزگەوتەکە لەسەر دیوی پشتەوەی دراوە کاغەزییەکانی ١٠٬٠٠٠ لیرەی تورکی ساڵانی ١٩٨٢–١٩٩٥ کێشراوە.[١٥] لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢١دا پڕۆژەیەکی تری نۆژەنکردنەوەی گشتگیر لەسەر مزگەوتەکە دەستی پێ کرد، کە بڕیارە تا ساڵی ٢٠٢٥ تەواو بێت.[١٦]
پێشانگە
[دەستکاری]
نەخش و نیگارەکانی مزگەوتی سەلیمیە
ناوەوەی مزگەوت
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Kiuiper، Kathleen (٢٠٠٩). Islamic Art, Literature, and Culture. Rosen Education Service. لاپەڕە ٢٠١. ژپنک ٩٧٨-١-٦١٥٣٠-٠١٩-٨.
- ↑ Necipoğlu 2011، لاپەڕەکانی 241–242.
- 1 2 3 Necipoğlu 2011، لاپەڕە 239.
- 1 2 3 Kuban 2010، لاپەڕە 298.
- 1 2 Necipoğlu 2011، لاپەڕە 242.
- 1 2 Necipoğlu 2011، لاپەڕە 240.
- ↑ Blair & Bloom 1995، لاپەڕە 225-227.
- ↑ Kuban 2010، لاپەڕە 295-299.
- ↑ Necipoğlu 2011، لاپەڕە 244.
- 1 2 3 4 «Selimiye Mosque in Edirne». Turkish Archaeological News. ٢١ی ئابی ٢٠١٧. لە ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.[بەستەری مردوو]
- ↑ The Bábí and Bahá'í religions 1844-1944 : some contemporary western accounts. Momen, Moojan. Oxford: G. Ronald. ١٩٨١. ژپنک ٠٨٥٣٩٨١٠٢٧. OCLC ١٠٧٧٧١٩٥.
{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ئەوانی تر (بەستەر) - ↑ Momen، Moojan (١٩٨١). The Bábí and Bahá'í religions 1844-1944: some contemporary western accounts (بە ئینگلیزی). Oxford: G. Ronald. ژپنک ٩٧٨٠٨٥٣٩٨١٠٢٢. OCLC ١٠٧٧٧١٩٥.
- ↑ Momen، Moojan (٢٠٠٩). «Yahyá, Mírzá (c.1831-1912)». The Bahá'í Encyclopedia Project. National Spiritual Assembly of the Bahá'ís of the United States. لە ١٧ی ئابی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- 1 2 Çakmak، Şakir. «Selimiye Mosque». Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers. لە ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ Central Bank of the Republic of Turkey 2009-06-15 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.. Banknote Museum: 7. Emission Group - Ten Thousand Turkish Lira - I. Series 2009-07-29 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., II. Series 2009-07-29 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., III. Series 2009-07-29 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. & IV. Series 2009-07-29 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.. – Retrieved on 20 April 2009.
- ↑ «Restoration works in Selimiye Mosque to last over 3 years - Türkiye News». Hürriyet Daily News (بە ئینگلیزی). ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٢. لە ٢٠ی نیسانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
