شا جەھان سێیەم

شا جەهان سێیەم
١٥ ئیمپراتۆری گورکانی
فەرمانڕەوایی	١٠ی کانوونی دووەمی ١٧٥٩ – ١٠ی تشرینی یەکەمی ١٧٦٠
تاج لەسەر نان	١٠ی کانوونی دووەمی ١٧٥٩
پێشوو	ئەلامگیری دووەم
جێگر	شا عەلامی دووەم
ھاوسەر	سادات بەگم
منداڵ(ەکان)	میرزا سەعدات بەخت بەهادور میرزا ئەکرەم بەهادور
ناوی تەواو موهیول موڵت لە شاجەهانی سێیەم
خێزان	شانشینی تیمور
باوک	موحی السونەت میرزا
دایک	ڕەشگامی بەگم
لەدایکبوون	١٧١١
مردن	١٧٧٢ (٦٠−٦١ ساڵ ژیاوە)
ئایین	ئیسلام

شا جەهان سێیەم (١٧١١–١٧٧٢) کوڕە بچووکەکەی ئاورەنگزێب بووە و بۆ ماوەیەکی کورت ئیمپراتۆری گورکانەکانی هیندستان بووە.

حوکمڕانی

«شا جەهانی سێیەم» (شا جەهانی سێیەم) ئیمپراتۆرێکی تەمەن کورتی موغەکان بووە. ئای پاشا ئاورەنگزێب عەلامگیر دە سەب تۆن خوتە بتە کام باخش دە سەب تۆن و دە بتە بتە موهی ئەل سونەت میرزا دا بتاتا لە ساڵی ١٧٥٩ و بۆ ماوەیەکی کورت دە لای سنون بەدشا بنایا گیا س دە پاس دەسەڵات نایین تەمەن دەسەڵاتی ڕەسەنی وەزیر عەزەم عیماد ئەل مۆڵک پیر بوویت؟ دوای ئەوە کیتا لە پۆستەکەی لابرا و نزیکەی ١٠ مانگ حوکمڕانی کرد.

شاهجەهان سوام موهیولمولک و ئیمپراتۆرییەتی موغەکانی بەدشا ٣. ئای محی الدین دا بێتا تێ ئاورەنگزیب دە بێتا، محەممەد کام بەخش دا وەدا بێتا سی. لە ساڵی ١٨٥٩ دوای مردنی عەلامگیری دووەم، عیماد ئەلمولک، وەزیرێکی بەهێزی شاهجەهانی سێیەم، سەرکەوتە سەر تەختی موغەکان و لە پاتنا عەلامگیری دووەمی لەدایک کرد، هەڵات ئۆتێ، ١٨٠ ڤاچ، شا جەهان سێیەم، کوڕی شا عەلامی دووەم، ماراتا سەردار دی مەداد تۆن هیتا داتا، سێداشیرۆ ڕاو بهاو، شا ئالامی دووەم، ئیمپراتۆری موغەکان، بانە داتا، سێداشیرۆ ڕاو بهاو. حوکمڕانی دەمریت هەیە هەڵوەشاوەتەوە.

شا عەلامی دووەم (١٧٥٩–١٨٠٦ ز حوکمڕانی کردووە، لەدایک بووە - ٢٥ی حوزەیرانی ١٧٢٨، شەهجەهان ئاباد، کۆچی دوایی کردووە - ١٩ی تشرینی دووەمی ١٨٠٦) ١٧ی پادشای موغەکان ئەمە ناوی ڕەسەنی شەهزادە عەلی گۆهار سییە. ئەو ئەلامگیری دووەم لە ساڵی ١٧٥٩دا لە شەرەفی خۆیدا سەرکەوتوو بوو و لەسەر تەختی پاشایەتی دانیشت. ئیمپراتۆر شا عەلامی دووەم اللە ئاباد دە ناڵ کۆمپانیای ڕۆژھەڵات تشامەی هندستان سێن کۆمپانیای دی شان لە هیندستانی ڕۆژهەڵاتی بەخشی.

کاتی قەیران

عەلی گۆهەر وەک یەکەم ئیمپراتۆر نازناوی 'الشمیشی دووەم'ی وەرگرت، و لە ساڵی ١٧٥٩ لەسەر تەختی پاشایەتی دانیشت. تاریخ ڤیچ، ئای تۆ بە ناوی 'شا عەلامی دووەم' بەناوبانگ نیت. لەوێدا دەتوانین بڵێین ئەو قۆناغە قۆناغێکی پڕ لە کێشەیە لە مێژووی هیندستاندا. باوکی عەلامگیری دووەم لەوێ دەسەڵاتی بەخشی و کۆچری وەزیر غازی الدین تەختی پاشایەتی لابرد. ئای نەوەد ئیمپراتۆر حەز دەکەن خۆیان بگرن. دوو ساڵ پێش ئەوەی ئەلئەمشای دووەم بچێتە سەر تەختی پاشایەتی، جەنگی پولیسی لەلایەن کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیندستانەوە سەرکەوت، کە کۆنترۆڵی بەنگال و بیهار و ئۆریسایان پێبەخشی. ئەحمەد شا عەبدالیا لە باکووری ڕۆژاوا دەستی بە هێرشەکەی کرد. لە نێوان ساڵانی ١٧٥٦ بۆ ١٧٥٦ دەهلی لە کارەکەی دوورخستەوە و لە ساڵی ١٧٥٩دا ماراتاکانی ڕاوەدوونایەوە، کە لە ساڵی ١٧٥٨دا پەنجابیان گرت. لە باشوور پێشواکان بە سەرکردایەتی بەلاجی باجیراو هەوڵیان دا شانشینی خۆیان لە جیاتی موغەکانی مەراتا دابمەزرێنن. بەم شێوەیە کاتێک شا عەلامی دووەم لەسەر تەختی پاشایەتی دانیشت، ڤایزەرەکەی خیانەتی لێدەکرد. دەسەڵاتی کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی هیندستان زیاد دەکرێت و ئەحمەد شا عەبدالی لە پەنجاب دانیشتووە.

پەیماننامەی کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیندستان

شا عەلامی دووەم هەموو کەسێکی بە هەڕەشە بۆ سەر تەختەکەی دەزانی. بۆیە عەبدالی دی پەنجانی کردە تۆو دی بەجان دی لای ماراتا نۆ وەک پارێزەری خۆی. بەڵام لە ساڵی ١٧٦١ لە شەڕی سێیەمی پانیپاتدا، عەبدالی ٩ جار شکستی بە ماراتاکان هێنا. ڕێگەی دا شا عەلامی دووەم لەسەر تەختی نیودەلهی بمێنێتەوە. هەرچەندە دواتر ئاواتی ئەوە بوو کە ئێسکەکان لاببات و خۆی دەست بەسەر تەختی دەهلیدا بگرێت، بەڵام پلانەکەی هەرگیز بەدی نەهات. بەڵام ئەم شکستەی شا شا ئالامی دووەم هیچ سوودێکی نەبوو. لە ناوەڕاستی ساڵی ١٧٦٤دا ڕێگەیان دا دەسەڵاتیان زیاد بکات و هەوڵێکی دیکەیان دا بۆ شکستپێهێنانی ئینگلیزەکانی بەنگال نەواب شوجاود-دەولای عود و نەواب میر قاسمی هەڵهاتووی بەنگال لەلایەن… ئینگلیزەکان لە بووکسار (١٧٦٤ ز) لە کاتی جەنگدا سوپای شاهانە شکستی هێنا و ئیمپراتۆر شا عەلامی دووەم کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیندستانی لە ئەلاهەباد واژوو کرد. لە ڕێگەی ئەم ڕێکەوتنەوە، بەدشا زەوییەکانی قەزاکانی کۆدا و ئەلاهەباد لە ئۆود و بەدشا بە بەنگال و بیهار و ئۆریسا دی دیوان (مافی بەردەوامبوون) کۆمپانیای ژمارە پێدرا ساڵانە. بەڵام شا عەلام تەنها بۆ ماوەیەکی کورت ئەم سوودەی بەدەست هێنا.

مانەوە لەسەر خانەنشینی کۆمپانیا

لە شەڕی سێیەمی پەنیپاتدا، دەسەڵاتی ماراتا بە دڵنیایییەوە زیانی پێگەیشت، بەڵام زۆری نەخایاند دەسەڵاتی خۆیان وەرگرتەوە - ئیمپراتۆر شا عەلامی دووەم وەزیری خۆی نەجیب بەغداد (غازی الدین) نارد بەهۆی پیلانگێڕییەکانەوە نەیتوانی بگەڕێتەوە دەهلی. داوای یارمەتی لە ماراتاکان کرد و قەزای ئەلاهەبادی ڕادەستی سەرۆک مەراتا مەهادجی شیندە کرد. بەم شێوەیە شا ئالامی دووەم بە هاوکاری ماراتاکان لە ساڵی ١٧٧١ گەڕایەوە بۆ دەهلی، بەڵام وەک بووکەڵەیەک لە دەستی ماراتاکاندا لەوێ مایەوە. هەر بۆیە کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیندستان گرێبەستی ئەلاهەبادی شکاند و شا ئالامی دووەم قەزای کۆدا و ئەلاهەبادی وەرگرتەوە و ساڵانە ٢٦ لاک ڕوپییەیان پێنەدا، کە پێشتر ئینگلیزەکان دەیاندا بە بەنگال، بەڵێن درابوو لە ساڵی ١٧٦٤ بدرێت. . بەهۆی ئەمەوە بارودۆخی ئیمپراتۆر شا عەلامی دووەم خراپتر بوو و تا جەنگی دووەمی ئەنگلۆ-مەراتا (١٨٠٣–١٨٠٥ز) لە پەناگەی مەراتادا مایەوە.

مردن

لە کاتی جەنگی دووەمی ماراتادا هێزەکانی کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیندستان بە سەرۆکایەتی ژەنەڕاڵ سێک لە دەهلییەوە سوپای مەهاجی شیندەیان تێکشکاند. دوای ئەمەش کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیندستان هەردوو شا عەلامی دووەم و ڕاجگارەکەی لە دەهلی کۆنترۆڵ کرد. پاشا پیر و کوێر بوو. ئای ئەوەندە بێدەسەڵات. ئای کۆمپانیای ڕۆژهەڵاتی هیندستان بە خانەنشینی دەژیا. لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٨٠٦ کۆچی دوایی کرد.