حامۆڕابی

بەشی ژوورووی بەردی حەمووڕابی

حامۆڕابی یەکێک بوو لە پاشاکانی بابل کە لە نێوان ساڵانی ١٧٩٢ ھەتا ١٧٥٠ پێش لەدایکبوونی یەسووع حوکمی دەکرد. حامۆڕابی پاشایەک بوو کە لە سەردەمی شەڕی دراوسێکاندا. دەستی کرد بە نووسین و جێبەجێکردنی کردنی قانوون لە وڵاتەکەیدا. ئەم یاسایانەی حامۆڕابی بە یەکێ لە کۆنترین یاساکانی مرۆڤایەتی دا دەنرێت. چەن کۆپییەکی قانوونەکانی لەسەر بەرد دۆزراونەتەوە، (ئێستاکە یەکێ لەبەردەکان ھەر ماوە و ھەر بە ناوی بەردی حەمووڕابی ناسراوە) و لە مۆزەخانەی لۆڤەرە لە پاریس، و داوای کرد. یاساکە بە خوێندنەوەی ماددەکانی دەر دەکەوێت کە بۆ ئێستامان زۆر مایەی سەرسووڕمانە و زۆری دەبێتە ھۆی کوشتنی کەسی تاوانبار بەڵام لە کاتی خۆیدا ھیچ نەبێ یاسابوون و دەبوایە بەپێی یاساکە خەڵک ھەڵس و کەوتی بکردایە.

ژیان

پێشینە و بەرزبوونەوە

حاموڕابی وەک پاشای شانشینێکی بچووک لە ناوەڕاستی بارودۆخێکی جیۆپۆلیتیکی ئاڵۆزدا چووە سەر تەخت. حاموڕابی پاشای یەکەمین بنەماڵەی ئەمۆرییەکانی شار-دەوڵەتی بابل بوو، لە دەوروبەری ساڵی ١٧٩٢ پێش زایین دەسەڵاتی لە باوکی، سین موبالیت، وەرگرت. بابل یەکێک بوو لەو زۆرە شار-دەوڵەتانەی کە لەلایەن ئەمۆرییەکانەوە حووکم دەکران و لە دەشتەکانی ناوەڕاست و باشووری مێزۆپۆتامیا بڵاوبووبوونەوە و بۆ کۆنترۆڵکردنی زەوییە کشتوکاڵییە بەپیتەکان شەڕیان لەگەڵ یەکتر دەکرد. ھەرچەندە چەندین چاند لە مێزۆپۆتامیا پێکەوە دەژیان، بەڵام لە سەردەمی حاموڕابیدا چاندی بابلی لە نێوان چینە خوێندەوارەکانی سەرتاسەری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا پێگەیەکی دیاری بەدەستھێنا. ئەو پاشایانەی پێش حاموڕابی ھاتبوون، شار-دەوڵەتێکی تا ڕادەیەک بچووکیان لە ساڵی ١٨٩٤ پێش زایین دامەزراندبوو، کە خاکی کەمی لە دەرەوەی خودی شارەکە لەژێر دەستدا بوو. بۆ ماوەی نزیکەی سەدەیەک دوای دامەزراندنی، بابل لەژێر سێبەری شانشینە کۆنتر، گەورەتر و بەھێزترەکاندا بوو وەک ئیلام، ئاشوور، ئیسین، ئەشنونا و لارسا. بەڵام باوکی، سین موبالیت، دەستی کردبوو بە چەسپاندنی دەسەڵاتی ناوچەیەکی بچووکی باشووری ناوەڕاستی مێزۆپۆتامیا لەژێر حوکمی بابلدا و تا کاتی کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی، شار-دەوڵەتە بچووکەکانی بۆرسیپا، کیش و سیپاری داگیرکردبوو.

شانشینی بەھێزی ئیشنونا کۆنترۆڵی سەرەوەی ڕووباری دیجلەی دەکرد، لەکاتێکدا لارسا کۆنترۆڵی دەڵتای ڕووبارەکەی دەکرد. لە ڕۆژھەڵاتی مێزۆپۆتامیا شانشینی بەھێزی ئیلام ھەبوو، کە بە بەردەوامی ھێرشی دەکردە سەر دەوڵەتە بچووکەکانی باشووری مێزۆپۆتامیا و باجی بەسەردا دەسەپاندن. لە باکووری مێزۆپۆتامیا، شەمس-ئەدەدی یەکەم، پاشای ئاشوور، کە پێشتر میراتگری چەندین سەدە لە داگیرگەکانی ئاشوور بوو لە ئاسیای بچووک، خاکەکەی بەرەو شام و ناوەڕاستی مێزۆپۆتامیا فراوانتر کردبوو، ھەرچەندە مردنە لەناکاوەکەی بووە ھۆی ئەوەی ئیمپراتۆرییەتەکەی تا ڕادەیەک پارچەپارچە بێت.

یاساکانی حاموڕابی

وتاری سەرەکی: یاساکانی حامۆرابی

یاساکانی حاموڕابی کۆمەڵێک لە ٢٨٢ یاسا بوو کە باسیان لە کۆمەڵێک پرسی بەرفراوان دەکرد. ئەمە کۆنترین ڕەمزە یاسایییەکان نییە کە مابێتەوە، بەڵام سەلمێنراوە کە لە سیاسەتی جیھانی و پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکاندا کاریگەرتر بووە، چونکە لە جیاتی جەختکردنەوە لەسەر قەرەبووکردنەوەی قوربانی تاوانەکە وەک لە یاسا کۆنەکانی سۆمەریدا ھەبوو، یاساکانی حاموڕابی لە جیاتی ئەوە جەختی لەسەر سزادانی جەستەیی تاوانبارەکە دەکردەوە. ھەروەھا یەکێک بوو لە یەکەمین یاساکان کە سنووری بۆ ئەوە دانا کە کەسی ستەملێکراو ڕێگەی پێدراوە لە تۆڵەسەندنەوەدا چی بکات، ھەروەھا یەکێکە لە سەرەتاییترین نموونەکانی بیرۆکەی «پێشگریمانەی بێتاوانی»، کە پێشنیازی ئەوە دەکات تۆمەتبار و تۆمەتبارکەر دەرفەتیان ھەبێت بەڵگە پێشکەش بکەن. پێکھاتەی یاساکان زۆر وردە، بۆ ھەر سەرپێچییەک سزایەکی دیاریکراو دانراوە. زۆرێک لە سەرپێچییەکان دەبوونە ھۆی مردن، شێواندنی جەستە، یان بەکارھێنانی فەلسەفەی تۆڵەسەندنەوە (لێکس تالیۆنیس) کە دەڵێت: «چاو بەرامبەر چاو، ددان بەرامبەر ددان».

یاساکانی حاموڕابی لەسەر ستونێکی بەردین ھەڵکۆڵرابوو و لە شوێنێکی گشتی دانرابوو بۆ ئەوەی ھەمووان بیبینن، ھەرچەندە وا بڕوا دەکرێت کە کەسێکی کەم خوێندەوار بووبن. دواتر کێلەکە لەلایەن ئیلامییەکانەوە تاڵان کرا و بۆ سۆسای پایتەختیان گوازرایەوە؛ لە ساڵی ١٩٠١ زایینی لەوێ لە ئێران دۆزرایەوە و ئێستا لە مۆزەخانەی لۆڤەر لە پاریسە. یاساکانی حاموڕابی ٢٨٢ یاسا لەخۆدەگرێت کە لەلایەن نووسەرانەوە لەسەر ١٢ تەختە نووسراون. بە پێچەوانەی یاساکانی پێشتر، بە زمانی ئەکەدی نووسرابوو، کە زمانی ڕۆژانەی بابل بوو، بۆیە ھەر کەسێکی خوێندەوار لە شارەکەدا دەیتوانی بیخوێنێتەوە. لەو سەردەمەدا زمانی ئەکەدی جێگەی زمانی سۆمەری گرتەوە، و حاموڕابی دەستی کرد بە چاکسازییەکانی زمان کە وای کرد ئەکەدی ببێتە باوترین زمان لەو سەردەمەدا. نەخشێکی سەرەوەی کێلەکە حاموڕابی نیشان دەدات کە یاساکان لە شەماش، خوای دادپەروەری بابلییەکان وەردەگرێت، و لە پێشەکییەکەدا ھاتووە کە حاموڕابی لەلایەن شەماشەوە ھەڵبژێردراوە بۆ ئەوەی یاساکان بۆ گەل بھێنێت.

بەھۆی ناوبانگی حاموڕابی وەک یاسادانەر، وێنەکەی لە باڵەخانە یاسایییەکانی سەرتاسەری جیھاندا دەبینرێت. حاموڕابی یەکێکە لەو ٢٣ یاسادانەرەی کە لە نەخشە بەردینە مەڕمەڕەکانی ھۆڵی ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە کاپیتۆڵ نیشان دراوە. ھەروەھا فریزێکی ئادۆڵف واینمان کە «یاسادانەرە گەورەکانی مێژوو» نیشان دەدات، لەنێویاندا حاموڕابی، لەسەر دیواری باشووری بینای دادگای باڵای ویلایەتە یەکگرتووەکاندا ھەیە.