تەبەرستان
 | ئەم وتارە بەزۆری یان بەتەواوی پشت بە تەنیا یەک سەرچاوە دەبەستێت. (تەممووزی ٢٠٢٦) |
| تەبەرستان | |
|---|---|
 | |
| لقی | ناوچەی مێژوویی |
| وڵات | ئێران |
| لە پێش | Hyrcania |
تەبەرستان (بە فارسی: طبرستان، بە تەبەری: تبرستون) ناوێکە بە یەک ناوچەی چیایی لە باشووری دەریای کاسپیەن دەگوترێت. لە سەدەی یازدەھەم تاکوو ئەمڕۆ بەم ناوچەیە مازەندەران دەڵێن، کە پارێزگای مازەندەران و ھەندێک ناوچە لە پارێزگاکانی گێڵان، گوڵستان، سمنان و تاران لەخۆ دەگرێت. ئەم ناوچەیە لەڕووی جوگرافیاوە لە باشووری دەریای کاسپیەن و باکووری ئێراندا جێی گرتووە.[١] ناوی تەبەرستان پێش ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان و گۆڕینی ناوی لەلایەن عەرەبەکانەوە، تەپوورستان بووە و مێژوویەکی بە نیشتەجێبوونی نەتەوەکانی تەپوور و سەکاکان دەگەڕێتەوە.[٢]
.jpg)
مێژوو
[دەستکاری]سەردەمی پێش ئیسلام
[دەستکاری]تەبەرستان بە ناوی تاپوورییەکانەوە ناونراوە، کە لە فارسەوە لەلایەن پاشای فارس فەرھادی یەکەم (١٧٦–١٧١ پێش زایین) بۆ ئەوێ ڕاگوێزرابوون.[٣][٤] لە کاتی دەرکەوتنی ساسانییەکاندا، ناوچەکە لەگەڵ گێڵان و دەیلەم، بەشێک بوو لە شانشینی پادێشخوارگەری پاشا گوشنەسپ، کە لە نامەی تانسەردا ناوی ھاتووە. ئەو دوای ئەوەی گەرەنتی مانەوەی شانشینەکەی پێدرا، تەسلیمی یەکەم شاھەنشای ساسانی ئەردەشێری یەکەم (٢٢٤–٢٤٢ی زایینی) بوو.[٥][٦] نەوەکانی ئەو بەردەوام بوون لە فەرمانڕەواییکردنی پادێشخوارگەر تا سەردەمی دووەمی فەرمانڕەوایی قوبادی یەکەم (نزیکەی ٤٨٨–٤٩٦–٤٩٨–٥٣١)، کە ئەو خێزانەی لە دەسەڵات لابرد و کوڕەکەی خۆی کاووسی لە شوێنیان دانا.[٧] لە سەردەمی ساسانییەکاندا، تەبەرستان لە خۆبەڕێوەبەرییەکی بەرچاو بەھرەمەند بوو.[١] ئەوان بە ئەگەرێکی زۆرەوە زۆربەی کاروباریان بۆ خەڵکی ناوچەکە جێھێشتبوو. نیشانەی زەڕابخانەی «AM» بە گشتی وەک کورتکراوەیەک بۆ ئاموول، شاری سەرەکیی ناوچەکە دادەنرێت.[٨] یەکەم پاشای ناسراوی ساسانی کە سکەی بەو نیشانەیەوە لێدابێت بەھرامی پێنجەم (٤٢٠–٤٣٨) بوو،[٩] لەکاتێکدا کۆتا کەسیان بۆران (نزیکەی ٦٣٠–٦٣٢) بوو.[٨]
دەسەڵاتی خەلافەت
[دەستکاری]
لە سەردەمی خەلافەتدا، ئاموول بوو بە شارە پێشەنگەکەی تەبەرستان، وەک بەرھەمھێنەری سەرەکیی قوماشی ئاوریشم کە ناوچەکە پێی بەناوبانگ بوو. لە درێژەی مێژوودا، زۆرێک لە کەسایەتییە دیارەکان کە نیسبەی «تەبەری»یان ھەبوو خەڵکی ئەو شارە بوون، وەک محەممەد کوڕی جەریر (کۆچی دوایی ٩٢٣)، نووسەری تەفسیری قورئان تەفسیری تەبەری و مێژووی تەریخ ئەلڕوسول وەل مولووک (مێژووی پێغەمبەران و پاشاکان).[١٠]
دەبوو خەسیب مەرزووق یەکەم پارێزگاری عەباسیی تەبەرستان بوو، کە مزگەوتێکی گەورەی لە ساری دروست کرد.[١١] پارێزگاری دووەم، خالید کوڕی بەرمەک،[١٢] ھەوڵی دابوو شارۆچکە دروست بکات و دۆستایەتی لەگەڵ فەرمانڕەوای قارینوەندی وەنداد ھورموزد (نزیکەی ٧٦٥–٨٠٩) بکات بۆ ئەوەی دەسەڵاتی عەباسی لەوێ زیاد بکات؛ بەڵام دوای ئەوەی ناوچەکەی جێھێشت، فەرمانڕەوای باوەندی شەروینی یەکەم (نزیکەی ٧٧٢–٨١٧) بیناکانی تێکدا. ھەرچەندە وەنداد ھورموزد و شەروینی یەکەم لە ٧٨١دا بەڵێنی خۆیان بۆ خەلیفە مەھدی دووپات کردبووەوە، بەڵام دوای دوو ساڵ لەگەڵ مەسموغانی میانڕوود ڕاپەڕینێکی ھەڕەشەئامێزی دژە موسڵمانیان بەرپا کرد. بەپێی گێڕانەوە ناوخۆیییەکان، ڕاپەڕیوەکان لە یەک ڕۆژدا ھەموو دانیشتووانی موسڵمانی تەبەرستانیان کۆمەڵکوژ کرد. مێژوونووسی ھاوچەرخ ویلفێرد مادێلوونگ ئەمە بە زیادەڕۆیی دەزانێت، و پێشنیار دەکات کە کۆمەڵکوژییەکان تەنھا لە ناوچە شاخاوییەکان و بەشێک لە دەشتایییەکان ڕوویان داوە کە ڕاپەڕیوەکان توانیویانە دزە بکەنە ناوویان. ڕاپەڕیوەکان لە سەرەتادا سەرکەوتوو بوون و ھێزە موسڵمانەکان و سەرکردەکانیان تێکشکاند. ئەمە مەھدیی نیگەران کرد، کە لە ٧٨٣/٤دا کوڕەکەی خۆی مووسای بە «سوپایەکی گەورە و ئامێرێکەوە کە پێشتر کەس بەوشێوەیە پڕچەک نەکراوە، بۆ گورگان نارد تا سەرکردایەتی شەڕی دژی وەنداد ھورموزد و شەروین، دوو گەورەی تەبەرستان بکات.»[١٣]
ساڵی دواتر، ھێزێکی ٤٠٬٠٠٠ سەربازی لەژێر فەرمانی سەعید حەرەشی دواجار ڕاپەڕیوەکانی تێکشکاند. وەنداد ھورموزد بریندار بوو و دەستگیر کرا، بەڵام زۆری نەخایاند لێخۆشبوونی بۆ دەرچوو و ڕێگەی پێدرا بگەڕێتەوە سەر زەوییەکانی. بەدوای ئەمەدا، پەیوەندیی نێوان پارێزگارە موسڵمانەکان و فەرمانڕەوا ناوخۆیییەکانی تەبەرستان بۆ ماوەیەک بوو بە دۆستانە. وەنداد ھورموزد بڕێکی زۆر زەوی لە دەرەوەی ساری لە پارێزگار جەرید کوڕی یەزید کڕی. گرژییەکان جارێکی دیکە لە کۆتاییی سەردەمی خەلیفە ھاروون ڕەشید (نزیکەی ٧٨٦–٨٠٩) سەریان ھەڵدایەوە. باوەندییەکان و قارینوەندییەکان نەیانھێشت ھیچ موسڵمانێک لە تەبەرستان بنێژرێت، و سەربازانی شەروینی یەکەم جێگری خەلیفەیان لە ناوچەکە کوشت، کە برازای پارێزگار خەلیفە کوڕی سەعید بوو. لە ٨٠٥دا، ڤینداسپاگانی برای وەنداد ھورموزد باجکۆکەرێکی موسڵمانی کوشت کە بۆ پشکنینی گوندەکانی نێردرابوو.[١٤]
ھاروون ڕەشید، کە لە شاری ڕەی بوو بۆ چارەسەرکردنی کێشەیەک لەگەڵ پارێزگاری خۆراسان، بانگی دوو فەرمانڕەوەکەی کرد. لەوێ ھەردووکیان گەرەنتی دڵسۆزی خۆیان بۆ خەلیفە کرد، و بەڵێنیان پێدا کە باجی زەوی بدەن. لەسەر داوای وەنداد ھورموزد، ھاروون ڕەشید پارێزگاری تەبەرستانی گۆڕی؛ بەڵام پارێزگارە نوێیەکە ڕاسپێردرا کە دەسەڵاتی فەرمانڕەوا ناوخۆیییەکان بۆ ناوچە شاخاوییەکان سنووردار بکات. قارین کوڕی وەنداد ھورموزد، ھەروەھا شەھریار کوڕی شەروینی یەکەم، وەک بارمتە بۆ بەغدا بردران وەک بەڵگەیەک بۆ دڵسۆزییان. دوای مردنی ھاروون ڕەشید لە ٨٠٩دا، گەڕێنرانەوە بۆ تەبەرستان.[١٥] شەھریار (کە ئێستا بە شەھریاری یەکەم دەناسرێت)، دوای ئەوەی پێش ساڵی ٨١٧ بوو بە جێنشینی باوکی، فەرمانڕەوای قارینوەندی مازیاری (نەوەی وەنداد ھورموزد) بە یارمەتی مامی ئەمەی دوایی ڤیندا ئومێد کوڕی ڤینداسپاگان دەرکرد.[١٦]
چاند
[دەستکاری]
مازەندەرانی، زمانی ناوخۆییی تەبەرستان، بۆ یەکەم جار لە بەرھەمەکانی جوگرافیاناسە سەرەتایییەکانی موسڵماندا ئاماژەی پێ دراوە، کە وەک «تەبەری» ناوی دەبەن. دابەشبوونی جوگرافیی زمانەکە تا ئەمڕۆ نزیکەی وەک خۆی ماوەتەوە. بەرەو ڕۆژاوا تا تەمیشە درێژ دەبووەوە؛ لە لایەکەی دیکەوە دانیشتووانەکەی بە «لۆتارای ئەستەرئاباد و فارسیی گورگان» قسەیان دەکرد. سنووری ڕۆژھەڵاتی زمانەکە کەمێک دوورتر بوو لە چاو ئێستادا، و دەگەیشتە مەڵات. نەریتی نووسینی زمانەکە نزیکەی بە قەد فارسیی نوێ کۆنە. ئەمەش بەھۆی شانشینە ناوخۆیییە سەربەخۆ و نیمچە سەربەخۆ درێژخایەنەکان بوو، کە لەلایەن «ئەسپەھبۆدەکان»ەوە فەرمانڕەوایی دەکران. کۆنترین بەرھەمی ناسراو بە تەبەری، کە تەنھا لە وەرگێڕانە فارسییەکەیدا ماوەتەوە، مەرزبان-نامەیە، کە لەلایەن ئەسپەھبۆدی باوەندی ئەلمەرزوبان لە کۆتاییی سەدەی ١٠یەم یان سەرەتای سەدەی ١١یەمدا نووسراوە.[١٧]
ئیسلام بۆ یەکەم جار بە شێوەیەکی دروست لە تەبەرستان (و ھەروەھا گێڵان و دەیلەم) لەگەڵ دەرکەوتنی شیعەی زەیدی لە سەدەکانی ٩یەم و ١٠یەمدا دامەزرا.[١٨] ھۆزە مەسیحییەکانیش لە تەبەرستان نیشتەجێ بوون، و لە دەوروبەری ٦٦٠دا شەڕیان لەگەڵ عەرەبەکان کرد، بەڵام دوای بەرگرییەکی توند تێکشکان و یان کوژران یان کرانە کۆیلە ئەگەر موسڵمان نەبووایەن.[١٩] نەریتی بەکارھێنانی ڕێنووسی پەھلەوی بۆ مەبەستی بەردتاشین و مۆنۆمێنتەکان، و ڕەنگە بۆ نووسینگەش، لە ناوچەی کاسپیەندا درێژتر مایەوە. ئەسپەھبۆدە باوەندییەکان تا سەرەتای سەدەی ١١یەم سوودیان لە ئەفسانە پەھلەوییەکان وەردەگرت.[١٨] ڕاوکردن، کە پێشتر لە سەردەمی ساسانییەکاندا بە شێوەیەکی بەرفراوان باو بوو، بە تایبەتی لە نێوان ئێرانییەکاندا باو بوو. خورشید پارکی پڕ لە بەرازی کێوی، کەروێشک، گورگ و پڵنگی ھەبوو، کە وەک ڕاوگەیەک بەکاری دەھێنان.[٢٠]
بۆ ماوەیەکی دیاریکراو، کەناراوەکانی کاسپیەنی ئێران وەک ناوەندێک بۆ ھۆشیاریی نەتەوەییی ئێرانی کۆن خزمەتی کرد. لە ٧٨٣دا، لە کاتی ڕاپەڕینێک لە تەبەرستان، خەڵکە ناوخۆیییەکە مێردە عەرەبەکانیان تەسلیمی ڕاپەڕیوەکان کرد.[٢١] خێزانە فەرمانڕەواکانی وەک باوەندییەکان و زیارییەکان بەردەوام بوون لە یادکردنەوەی پاشخانە پێش ئیسلامییەکەیان، بە بەردەوامبوونی جەژنە نەریتییەکانی ئێران وەک نەورۆز و مێھرەگان لە تەبەرستان.[١٨]
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 Webb 2018.
- ↑ and to the eastward are the Galactophagi ; and eastward from Tapuris mountains and the scymbi scythae are the Tapurei. ptolemy (6.14.12)
- ↑ Brunner 1983، لاپەڕە 766.
- ↑ Minorsky, Bosworth & Vasmer 1991، لاپەڕە ٩٣٥.
- ↑ Brunner 1983، لاپەڕە 765.
- ↑ Felix & Madelung 1995، لاپەڕەکانی ٣٤٢–٣٤٧.
- ↑ Pourshariati 2008، لاپەڕە ٢٨٨.
- 1 2 Malek 2017، لاپەڕەکانی ١٠١–١٠٢.
- ↑ Malek 2020، لاپەڕە ١٦٢.
- ↑ Barthold 2015، لاپەڕە ٢٣٩.
- ↑ Malek, Hodge M. 2004، لاپەڕە ٥.
- ↑ Malek 2017، لاپەڕەکانی ١٠٥–١٠٧.
- ↑ Madelung 1975، لاپەڕە ٢٠٠.
- ↑ Madelung 1975، لاپەڕە ٢٠٢.
- ↑ Madelung 1975، لاپەڕەکانی ٢٠٢–٢٠٤.
- ↑ Madelung 1984، لاپەڕەکانی ٧٤٧–٧٥٣.
- ↑ Borjian 2004، لاپەڕە ٢٩١.
- 1 2 3 Curtis & Stewart 2009، لاپەڕە ٣٢.
- ↑ Spuler 2014، لاپەڕە ٢٠١.
- ↑ Spuler 2014، لاپەڕە ٥٠٩.
- ↑ Spuler 2014، لاپەڕە ٢٢٣.
