بەهادور شای یەکەم

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە

بەھادورشای یەکەم حەوتەمین پادشای میرنشینی گورکانی بوو، لە ماوەی ٥ ساڵەی حوکمڕانیدا، شانشینی گورکانی زۆر لاواز بوو. لە کۆتاییدا لە ٢٧ی شوبات بەھۆی لەدەستدانی تەندروستی کۆچی دوایی کرد.

بەھادور شای یەکەم
قوتەبەدین محمد بەھادور شا
Bahadur Shah, ca. 1670, Bibliothèque nationale de France, Paris.jpg
بەھادور لەکاتی نوێژکردندا
حەوتەم پاشا گورکانی.
فەرمانڕەوایی١٩ی حوزەیرانی ١٧٠٧–٢٧ی شوباتی ١٧١٢
تاج لەسەر نان١٩ی حوزەیرانی ١٧٠٧ لە دەلھی.
پێشووئازام شا
جێگرجیھاندەر شا
ھاوسەرنورالانسا بێگم
ھاوسەرەکانمێھر نیسا بێگم، ئوم الحبیب بێگم، بێگم نیزام بای بێگم، ئەمرتا بای
منداڵ(ەکان)جەھەندەر شا، عەزیز الدین میرزا، عازیم الشان میرزا دەولەت-ئەفازە میرزا ڕەفیعل-شان میرزا جەھان شا میرزا. محەممەد ھومایون میرزا و دێھرافرۆز بەنۆ بێگم و کوڕێکی تر
ناوی تەواو
ئەبولناسر سید قوتبەدین محمد شا عەلام بەھادور شا بەدشا
خانەدانگورکانییەکان
باوکئاورەنگزێب
دایکڕەحمەتول ناسا بەگم
لەدایکبوون١٤ی تشرینی یەکەمی ١٦٤٣
بۆرھانپور، گورکانیان.
مردن٢٧ی شوباتی ١٧١٢
لاھور، گورکانیان.
ناشتن١٥ی ئایاری ١٧١٢
مزگەوتی مۆتی (قەڵای سوور) دەلھی
ئایینئیسلامی سوننە ڕەنگە شیعە

سەرەتای تەمەن[دەستکاری]

شازادە موعزەم لە تەمەنی گەنجیدا
شازادە موعزەم لە تەمەنی گەنجیدا

بەھادور شا لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٦٤٣ بە ناوی موعەزەم لە شاری بورھانپور لەدایکبووە و کوڕی سێیەمی ئیمپراتۆری شەشەمی موغەکان ئاورەنگزێب بووە لەلایەن نەواب بای ھاوسەرەکەیەوە.

لە سەردەمی شاجەھان[دەستکاری]

لە سەردەمی باپیرەیدا، موعەزەم لە ساڵی ١٦٥٣ تا ١٦٥٩ وەک وەزیری لاھور دەستنیشانکرا.[١] موعەزەم لە ساڵی ١٦٦٣دا جێگەی شایستا خان گرتەوە وەک حاکمی دەکان، شیڤاجی ھەڵیکوتایە سەر جەرگەی ئاورانگابادی پایتەختی دەکانی موغەکان لەکاتێکدا موعەزەمی بێھێز ھیچی نەکرد بۆ ڕێگریکردن لێی. ئاورەنگزێب بەم شتە تووڕە بوو، بەتواناترین فەرماندەی خۆی ڕاجا جای سینگی نارد بۆ ئەوەی شیڤاجی و لێرەشدا پەیمانی مێژوویی پوراندار شکست بھێنێت[٢]

لە سەردەمی ئاورەنگزێب[دەستکاری]

ئیمپراتۆر ئاورەنگزێب پێشوازی لە شازادە موعەزەم دەکات. کتێبخانەی چێستەر بیتی
ئیمپراتۆر ئاورەنگزێب پێشوازی لە شازادە موعەزەم دەکات. کتێبخانەی چێستەر بیتی

دوای ئەوەی ڕاجا جای سینگی یەکەم لە پوراندەر لە شیڤاجی بردەوە، لە مانگی ئایاری ساڵی ١٦٦٧دا موعەزەم بەرپرسیارێتی دەکانەکەی پێدرا و لەلایەن مەھاراجا جاسوانت سینگەوە ھاوکاری کرا.[٣]لە ساڵی ١٦٧٠ موعەزەم یاخیبوونێکی ڕێکخست بۆ ڕووخاندنی ئاورەنگزێب و ناساندنی خۆی بە ئیمپراتۆری موغەکان. ڕەنگە ئەم پلانە بە ھاندانی مەراتاکان داڕێژرابێت و مەیلی و دڵسۆزی موعەزەم خۆی ئەستەمە بتوانرێت پێوانە بکرێت. ئاورەنگزێب ئەو پیلانەی زانی و دایکی موعەزەمی بە ناوی بێگم نەواب بای نارد بۆ ئەوەی لە یاخیبوون دووری بخاتەوە. موعەزەم گەڕایەوە بۆ دەرباری موغەکان و چەند ساڵی دواتر لەژێر چاودێری ئاورەنگزێبدا بەسەر برد. بەڵام موعەزەم دیسانەوە نزیک بوو لە ڕاپەڕین لە ساڵی ١٦٨٠ لەسەر سیاسەتی زەوی سووتاوی ئاورەنگزێب لە کاتی سەرکوتکردنی یاخیبوونەکانی ڕاجپوتەکاندا. جارێکی تر ئاورەنگزێب بە نەرمی و نەرمی موعەزەمی ڕازی کرد و بە وریایەکی زیاترەوە سەیری دەکرد.[٤]بۆ ماوەی حەوت ساڵی داھاتوو، لە ساڵی ١٦٨١ تا ١٦٨٧، مێژوونووس مونیس فاروقی، موعەزەم بە «کوڕێکی گوێڕایەڵی بێ ئیرادە» وەسف دەکات.[٥]

یاخیبوونی سیکەکان[دەستکاری]

Bahadur Shah, distinguished by a halo, with two other men on an elephant
بەھادور شا لە گەشتێکی سیخەکاندا

بەھادور شا، بە بیستنی ڕاپەڕین بە سەرۆکایەتی بەندا بەھادور لە پەنجاب (ناوچە)|پەنجاب تەنھا ساڵێک دوای مردنی گورو گۆبیند سینگ، دەکانی بەجێھێشت بەرەو باکوور. سیخەکان بە وریایییەوە دەستیان کرد بە جووڵە بەرەو دەھلی و چوونە ناو سەرکاری ھیسار لەوێ دەستیان کرد بە ئامادەکاری بۆ ھەڵمەتێکی سەربازی. لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٧٠٩دا ھێرشیان کردە سەر سامانا و لە شەڕی سامانادا فۆجداریان شکست پێھێنا لەکاتێکدا شارۆچکەکەیان دوورخستەوە. پێش ئەوەی سیرھیند لە شەڕی چاپار چیریدا بگرێت، بەندا شەھاباد، سەدھاورا و بانوری گرت. پێش ھاتنی بەھادور شا لە مانگی کانوونی دووەمدا، بەندا سەرکاری سیرھیندی گرتبوو، چەندین پەرگانای سەرکاری ھیسار، و سەرکاری ساھارانپوری داگیرکردبوو.[٦]

دوای سەرکەوتن لە سیرھیند، سیخەکان ڕوویان لە دۆئابی گەنجیک کرد. لەگەڵ سەرھەڵدانی کێشەیەک لە پەرگانا دیوبەند و موسڵمانانی سیخ کە گلەیی لە زیندانیکردن و گۆشەگیری لەلایەن فەوجدار جەلالخانەوە دەکرد، بەندا لە ڕێگای جەلال ئاباد بە سەر سەحرانپور ڕێپێوانێکی کرد. فەوجدارەکەی سەحرانپور، عەلی حەمید خان، ھەڵھات بۆ دەھلی لەکاتێکدا سیخەکان شکستیان بە بەرگریکاران ھێنا و شارۆچکەکەیان کەمکردەوە. دواتر ھێرشیان کردە سەر بێھات کە پیرزاداکانیان بە کردەوەی دژە ھیندۆسی بەناوبانگ بوون، بەتایبەتی سەربڕینی مانگا. شارۆچکەکە دوورخرایەوە و پیرزاداکان کوژران. پاشان بەرەو جەلال ئاباد ڕێپێوانیان کرد و بەندە داوای لە جەلال خان کرد کە خۆی ڕادەست بکات و زیندانییە سیخەکان ئازاد بکات، بەڵام فەوجدارەکان ڕەتی دەکەنەوە. لە ٢١ی تەممووزی ١٧١٠ ھاتنە ناناوتا و شێخزادە ناوخۆیییەکانیان تێکشکاند. پاشان سیخەکان گەمارۆی جەلال ئابادیان دا بەڵام بەھۆی لافاوەکەی ڕووباری کریشنا کشانەوە بۆ جەلاندەر دوئاب.[٧][٨] سیخەکان دەسەڵاتی تازە دامەزراویان بەکارھێنا بۆ لابردنی بەرپرسانی موغەکان و گۆڕینی سیخەکان.[٩] بەندا پایتەختی خۆی لە لۆھگار کرد، لەوێ mint.[١٠] سیستەمی موغەکانی Zamindari ھەڵوەشاندەوە و خاوەندارێتی زەوییەکانی خۆیان بە جووتیاران دا.[١١]

ھەوڵەکان بۆ سەرکوتکردن[دەستکاری]

بەھادور شا پێش ئەوەی شەڕی لەگەڵ بکات پەیماننامەی ئاشتی لەگەڵ ئەجیت سینگ لە جۆدپور، و مان سینگ لە ئەمبر واژوو کرد. ھەروەھا فەرمانی بە نەوابی عەواد ئەسەف-ود-دەولە، پارێزگاری پارێزگا خان دورانی، مورادەباد فەجدار محمد ئەمین خان چین، دەھلی '. 'subahdar ئەسعەد خان و جەمو faujdar وەزید خان بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بن بۆ شەڕ. شا لە ١٧ی حوزەیرانی ١٧١٠ ئەجمێری بەرەو پەنجاب بەجێھێشت، گرووپەکانی دژبەری بەھادوری لە ڕێگادا کۆکردەوە.[١٢] کاتێک لە پلانەکانی شا زانی، بەھادور بەبێ سەرکەوتن بانگەوازی بۆ ئەجیت سینگ کرد و مان سینگ بۆ یارمەتی.[١٢] لەم نێوەندەدا، شا لە ڕێگادا سۆنیپات، کایتال و پانیپاتی داگیرکردبووەوە. لە مانگی تشرینی یەکەمدا فەرماندەکەی خانزادە نەواب فیرۆز خان بۆی نووسی کە "سێ سەد سەری یاخیبووی بڕیوە"؛ خان ناردیان بۆ لای ئیمپراتۆر، ئیمپراتۆریش بە سواربوونی ڕم نمایشی کرد.[١٣]لە ١ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٧١٠ ئیمپراتۆر گەیشتە شاری کەرناڵ، لەوێ نەخشەسازی موغەکان ڕوستەم دلخان نەخشەی تانەسەر و سیرھیندی پێدا. دوای شەش ڕۆژ، کۆمەڵەیەکی بچووکی سیخەکان لە میواتی و بنسوال شکستیان ھێنا.[١٣] شاری سیرھیند لە ٧ی کانوونی دووەمدا کەوتە دەست موغەکان؛ گەمارۆدەرەکەی، ژەنەڕاڵ محەممەد ئەمین خان بەھادور، ئەڵقەیەکی کلیلی زێڕینی پێبەخشی بۆ یادکردنەوەی سەرکەوتنەکە. دوای ئەوەی نەیتوانی سەداورا بگرێتەوە بەرەو لۆھگار ڕێپێوانێکی کرد، کە بەھادور لەوێ خۆی حەشاردابوو. لە ٣٠ی تشرینی دووەم ھێرشی کردە سەر قەڵای لۆھگار و سێ دەمانچە و ماچلۆک و سێ خەندەقی لە یاخیبووەکان گرت. کە تەقەمەنییەکی کەمی مابوو، بەھادور و "چەند سەدێک لە شوێنکەوتووانی ھەڵھاتن".[١٤] شوێنکەوتووەکەی، گوڵەب سینگ (کە "جل و بەرگی وەک" بەھادور بوو)، ھاتە ناو شەڕەکەوە و بوو کوژرا.[١٤] ئیمپراتۆر فەرمانی بە فەرمانڕەواکانی کوماون و سریناگار دەرکرد کە ئەگەر بەھادور ھەوڵی دا بچێتە ناو پارێزگاکەیان، ئەوا دەبێت ". نێردراوە بۆ ئیمپراتۆر".[١٥]ئیمپراتۆر بە گومانی ئەوەی کە بەھادور ھاوپەیمانی بوپ پراکاش، پاشای ناھان بووە، لە مانگی یەکی ساڵی ١٧١١دا پراکاشی زیندانی کرد؛ دایکی بێھودە داوای ئازادکردنی کرد. دوای ئەوەی شوێنکەوتوانی دیلکراوی بەھادوری بۆ نارد، فەرمانی دا کە "زینە بە بەھای ١٠٠ ھەزار ڕوپییە بۆی دروست بکرێت" و پراکاش دوای مانگێک ئازاد کرا.[١٥] شوکان خان بەھادور و ھیمێت دلێر خان بۆ کۆتایی ھێنان بە یاخیبوونی بەھادور ڕەوانەی لاھور کران و ھەوڵە سەرکەوتوو نەبووەکەیان بە گاریسۆنێکی پێنج ھەزار سەرباز بەھێزتر بوو. شا ھەروەھا فشاری خستە سەر ڕوستەم دڵخان و محمد ئەمین خان بۆ ئەوەی پەیوەندییان پێوە بکەن.[١٦]بەھادور لە ئەلحەلەب خۆی حەشاردابوو، ٧ mile (١١ km) لە لاھورەوە. کاتێک کرێکارانی موغەکان ھاتبوون بۆ چاککردنەوەی پردێک لە گوندەکەدا، شوێنکەوتووانی زانیاری ناڕاستیان پێدان کە ئەو خۆی ئامادە دەکات بۆ ھێرشکردنە سەر دەھلی لە ڕێگەی ئەجمێرەوە. بەھادور سەربازی لە فەرمانڕەوای گوندەکە ڕام چاند وەرگرت بۆ ڕێپێوانەکەی دژی موغەکان، و لە نیسانی ساڵی ١٧١١دا گەمارۆی فاتھابادی دا. دوای ئەوەی لە پێغەمبەر ڕوستان جونگ زانی کە ڕووباری ڕاڤی، ئیمپراتۆرەکەی بەزاندووە بە تۆپ بە سەرۆکایەتی عیسا خان ھێرشیان کردە سەر.[١٧] لە شەڕی تەممووزدا بەھادور شکستی ھێنا و بەرەو گردەکانی جامو ھەڵھات. ھێزەکان بە سەرۆکایەتی عیسا خان و محمد ئەمین خان بەدوایدا ھاتن بەڵام نەیانتوانی بیگرن. ئیمپراتۆر فەرمانی بۆ زەمیندار (خاوەن خانوو)ی جامو دەرکرد کە ئەگەر بتوانرێت سیخەکان بە دیل بگرن. [١٨]بەھادور لەلایەن محەممەد ئەمین خانەوە لە ڕووباری ساتلوج ھێرشی کرایە سەر، ھەڵھات بۆ گردەکانی گەرھوال. ئیمپراتۆر بە دۆزینەوەی "نەدۆڕاو"، چووە لای ئەجیت سینگ و جای سینگ بۆ یارمەتی. لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٧١١ ھێزێکی ھاوبەشی موغڵ و ڕاجپوت بەرەو سەداورا ڕێپێوانیان کرد. بەھادور لە گەمارۆدانی دواتر ڕزگاری بوو، ئەمجارەیان پەنای بۆ کولو لە ئێستا ھیماچال پرادێش برد.[١٩]

مردن[دەستکاری]

شوێنی کۆچی دوایی شا بەھادوری یەکەم
شوێنی کۆچی دوایی شا بەھادوری یەکەم

بەپێی مێژوونووس ویلیام ئیرڤین، ئیمپراتۆر لە مانگی یەکی ساڵی ١٧١٢ لە لاھور بووە کاتێک "تەندروستی شکستی ھێناوە". لە ٢٤ی شوباتدا دوا دەرکەوتنی گشتی خۆی ئەنجامدا،[٢٠] و لە شەوی ٢٧–٢٨ی شوباتدا کۆچی دوایی کرد؛ بە گوتەی ئاغای موغەکان کاموار خان، بەھۆی "گەورەبوونی سپڵ"ەوە مردووە. لە ١١ی نیساندا تەرمەکەی لەژێر چاودێری بێوەژنەکەی میھر-پەروار و چین قلیچ خان ڕەوانەی دەھلی کرا. لە ١٥ی گوڵان لە حەوشەی مزگەوتی مۆتی (مزگەوتی مرواری) لە مەھرەولی بە خاک سپێردرا، کە لە نزیک دەرگای ساڵی قوتبەدین بەختیار کاکی.[٢١] دوای ئەو کوڕەکەی جەھەندەر شا کە تا ساڵی ١٧١٣ حوکمڕانی کرد.[٢٢]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Irvine 1904, p. 2.
  2. ^ Richards 1905, p. 209.
  3. ^ Kulkarni 1979, p. 336
  4. ^ Faruqui 2012, p. 305.
  5. ^ Faruqui 2012, p. 305.
  6. ^ Grewal ١٩٩٨, pp. ٨٢–٨٣.
  7. ^ Singh 1927, p. 9.
  8. ^ Singh & Singh ١٩٩٩, pp. ٨٦–٨٨.
  9. ^ Singh ١٩٢٧, p. ٩.
  10. ^ Grewal ١٩٩٨, p. ٨٣.
  11. ^ جواندا ٢٠١٠, p. ٨١.
  12. ^ ئ ا Singh ٢٠٠٣, p. ٥٨.
  13. ^ ئ ا Singh ٢٠٠٣, p. ٥٩.
  14. ^ ئ ا Singh ٢٠٠٣, p. ٦٠.
  15. ^ ئ ا Singh ٢٠٠٣, p. ٦١.
  16. ^ Singh ٢٠٠٣, p. ٦٢.
  17. ^ Singh ٢٠٠٣, p. ٦٣.
  18. ^ Singh ٢٠٠٣, p. ٦٤.
  19. ^ Singh ٢٠٠٣, p. ٦٦.
  20. ^ Irvine ١٩٠٤, p. ١٣٣.
  21. ^ Irvine ١٩٠٤, p. ١٣٥.
  22. ^ Irvine ١٩٠٤, p. ١٥٨.