وزە

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
ووزەی گەرمی

لە فیزیکدا، وزە چەندێتییەکی پێوانەیی‌یە کە ئەو ئەندازە کارە کە دەکرێت بە ھۆی ھێزێکەوە ئەنجام بگرێت وەسف دەکات. بەگشتی وزە توانای کارە لە یەکەی کاتدا.

جۆرەکانی وزە بەپێی دۆخ[دەستکاری]

ماتەوزە[دەستکاری]

بڕی ئەو وزەیەیە کەوا تەنێک ھەیەتی بەھۆی شوێنەکەیەوە.

جووڵەوزە[دەستکاری]

بڕی ئەو وزەیەیە کەوا تەنێک ھەیەتی بەھۆی جوڵەکەیەوە.

جۆرەکانی وزە بەپێی چۆنایەتی[دەستکاری]

بە شێوەیەکی گشتی وزە لە چۆنێتیی دروستبوونی چەند جۆرێکە، بۆ نموونە، وزەی ناوەکی، وزەی ئەلکترۆنی، وزەی میکانیکی، وزەی گەرمی، وزەی موگناتیسی، وزەی کارۆموگناتیسی، وزەی ڕووناکی و ھتد.

وزەی زیندەیی[دەستکاری]

وزەی زیندەیی وەک دەبینرێت لە وزەیەکی کیمایی کە لە خۆراکەوە پاش ھەزم کردنی دروست دەبێت. وە وزەی کیمیایی لە تەختە یان درەختەکان کە پێشتر بۆ خۆ گەرم کردنەوە و ئاگر کردنەوە بەکار ھاتوون دەبینرێت.وە لە سەرەتای دروست بونی شۆرشی پیشەسازیەوە وزەی ئاوی بەکار ھات کە بۆ کارپێ کردنی زۆر ئامێر بەکار ھات

وزەی گەرمی[دەستکاری]

ئەم جۆرە وزەیە لەو مەکینە و ئامێرە ھەڵمیانەدا دەبینرێت کە وزەی کیمیایی بۆ وزەی میکانیکی دەگۆرن.وە ئامێرە ھەڵمینەکان بەو ئامێرانە ناسراون کە دەرە سوتن یاخوت سوتانێک لە دەرەوەیدا روو دەدات ،چونکە سوتەمەنیەکەی لە دەرەوەی ئامێرەکە سوتانێک دروست دەکات و دەگاتە پلەی کوڵان بۆی بتوانێت ھەڵم دروست بکات.بەڵاملەسەدەی نۆزدەھەم مەکینەی ناوەسوت دروست کرا، کە سوتەمەنیەک بەکار دەھێنێت کە لەناو ئامێرەکە دەسوتێت وەک ئوتومبێل، وە دەبێتە سەرچاوەیەک بۆ وزەی میکانیکی کە دەتوانێت ئامێرەکە بجوڵێنێت. اوزەیەک کە تازە نابێتەوە دەتوانین لە ناخی زەویدا بیدۆزینەوە بە شێوەی شل وەک نەوت، یان بە گاز وەک گازی سروشتی، یان بە شێوەی رەق وەک خەڵوزی بەردین.وە بە تازە نەبوەکان ناو دەبرێن چونکە ناتوانرێت دوبارە بەکار بھێنرێتەوە لە ماوەیەکی کورت دا ، وە ئەو وزانە لە راستیدا لە وزەی خۆرەوە ھاتون و بون بەو جۆرانە لە مادە.وە ھەموو جۆرەکانی تر لە کۆتادا دەبنەوە بە وزەی خۆر تەنھا وزەی ناوەکی نەبێت.سەرچاوە تازە بوەکان دەکرێت لە وزە زیندەییەکانوە بدۆزرێنەوە وەک سوتانی روەک و ئێسکی زیندەوەر .وەک کاتێک کە درەخت یان ھەرچیەک بسوتێنین ، ئەمە واتا وزەیەکی زیندەییمان بەکار ھێناوە. لە ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا نزیکەی ٣% لەکۆی گشتی وزە کە دەکاتە ١٠ گێگاوات وزەی کارەبایی دەست دەخرێت . وە گەرمیە وزەی زەوی بۆ گەرم کردنەوە بەکار دێت.وە ئەوەش پێویستی بە ھەڵکەندنی زەوی بە درێژی ٤٠٠ مەتر بۆ ٢٠٠٠ مەتر ھەیە ،بۆ دەرھێنانی ئاوی گەرم لێی و بەکار ھێنانی وەک کارەبا و گەرم کردنەوە.

وزەی کارەبایی[دەستکاری]

لە سەدەی ١٩ جۆرێکی تری وزە دۆزرایەوە ، ئەویش وزەی کارەباییە ،کە بە کارەبا ناسراوە ،وە دەکرێت کارەبا لە سروشتدا لە رێی بەریەک کەوتنەوە بەرھەم بێت کە ئەمەش قورس و ئابورییەن پەسەند نەکراوە.بەڵام دەکرێت بە زۆر رێگەی تر دەستمان بکەوێت وەک کیمایی ،وەک لە پاتریەکەوە، یان بە رێگەی میکانیکی وەک جوڵاندنی تەلێکی گەیەنەر لە بوارێکی موگناتیسیدا .. لە ئێستادا زۆربەی وزەی کارەبای ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا و کوردستانی بە رێگای کارۆئاویەکە بە ھێزی پاڵنانی ئاوە تۆرباینە گەورەکان دەسوڕێنەوە ، کە بە ھۆیەوە کارەبا بەردەست دەکەوێت ،وەک لە بەنداوی دوکان و دەربەندیخان لە کوردستان ھەیە .لە ئەمریکا 12% لە کارەبای گشتی بە رێگای کارۆئاوی بەرھەم دێت .کە دەکاتە 72 گێگاوات.

وزەی ناوەکی[دەستکاری]

پاشان وزەی ناوەکی دەرکەوت کە لە بوارە ناوەکی یان نەوەویەکاندا بەکار ھات ، لەتێیدا گەرمیەکی ئێجگار گەورە دروست دەبێت کە دەکرێت بۆ کارەبا یان جوڵەی کەشتی و ژێرئاویەکان بەکار بێت . بەڵام کێشەی ئەم جۆرە وزەیە ئەوەیە کە ئەگەری زۆری تەقینەوەی ھەیە،وەک چۆن لە کارگەکانی چیرنۆبڵ روی دا کاتێک لە ساڵی ١٩٨٦ دا تەقیەوە.

وزەی با[دەستکاری]

وزەی باش ھەیە کە تێیدا چەند ئامێرێک کە بە ھێزی با دەسوڕێنەوە بەکار دێت ، کە بە ھاوکاری بەرھەم ھێنەرێکی کارەبا وزەی کارەبا بەرھەم دێنێت . پێشتر وزەی با لە ئاشو چەند شتێکی تردا بەکار دەھات ، بەڵام کێشەکەی ئەوەیە کە دەنگێکی ناخۆشی ھەیە و دەبێتە ھۆی کوشتنی باڵندەکان دوای ئەوەی بەر پەڕەی پەروانەکان دەکەون ، وە نەبوونی خێرایی بای پێویست

وزەی کیمایی[دەستکاری]

لە پاتریەکاندا وزەی کیمیای بەکار دێت بۆ دەستکەوتنی وزەی کارەبایی . . وە لە ھەموو ئەو کارلێکە کیمیاییانەدا ھەیە کە دەبێتە نەمانی ماددەیەک و دروست بوونی مادەیەکی تر ،وە ھەموو کارلێکێکی کیمیای گۆرانێکی باری وزەی ھاوپێچ دەبێت.

تیشکەوزە[دەستکاری]

وزەی خۆر بە تیشکە وزە و بە شێوەی رووناکی دەگاتە زەوی ، ئەویش شەپۆلی کارۆموگناتیسیە.ھەرواش ئەستێرەکان رووناکی و وزەی خۆیان ھەیە.

سەرچاوە سروشتییەکانی وزە[دەستکاری]

وزەی پەترۆل[دەستکاری]

پەترۆل شلەیەکی چڕە کە ئەگەری سوتانی ھەیە ، قاوەییەکی تێر یان سەوز باوە ، لە چینە بەرزەکانی زەوی ھەیە ، کە ھەندێک جار بە نەوت ناو دەبرێت کە تێکەڵەیەکی ھایدرۆکاربۆناتـە

وزەی سوتەمەنیەکیان[دەستکاری]

سوتەمەنیەکان جۆراوجۆرن کە بە گشتی بۆ زۆر بەش لە ژیان بەکار دێت وەک نەوت و خەڵوز و گاز، کە بە شێوەیەکی بەرچاو لە سەدەی پێشووەوە بەکار دێت کە تا ئێستاش بەکار ھێنانی بە ھەمان بڕە لەگەڵ بەرز بوونەوەی نرخی رۆژ دوای رۆژ و خراپیشی بۆ ژینگە .

وزەی خۆر[دەستکاری]

وزەی خۆر بە وزەی دایک لە سەروو ھەسارەکەمانەوە ناو دەبرێت ، چونکە ھەموو ئەو وزانەی پێشتر باسمان کرد سەرچاوەیان وزەی خۆرە چونکە ئاوی زەریاکان گەرم دەکات و ھەڵم دروست دەکات و دەبێتە خۆی دروست بوونی با ، وە سووڕی ئاو دروست دەبێت ، کەنارەکان گەرم دەبێت، روەک دەروێت و خۆراکی زیندەوەران پەیدا دەبێت .دوای چەند کاتێک دەبێتە وزەی ژێر زەوی . ئەم وزەیە بە شێوەی راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ دەتوانرێت بکرێتە جۆرەکانی تری وزە .تیشکی خۆر بە تیشکێکی کارۆموگناتیسی ناو دەبرێت،بەشە بینراوەکەی 49% ــی پێکدێنێت ، بەشە نەبینراوەکەشی دوو جۆرە ،سەرو وەنەوشەیی کە 2% پێک دێنێت ، وە ژێر سوور کە 49% پێکدێنێت .

سەرچاوە[دەستکاری]

  1. [http://www.zkurd.org/?Besh=witar&kar=asayi&jimare=587 زانستپەروەرانی