ھاڤانا

هاڤانا

*La Habana* (ئیسپانی)
هاڤانا La Habana (ئیسپانی)
پایتەخت
	ئاسۆی مالێکۆن (en) کاپیتۆلی نیشتمانیی کووبا (en) کاستیلۆ دێ لا ڕیال فوێرسا (en) شەقامی لینیا گەڕەکی چینییەکان (en) کۆشکی شۆڕش (en) کاستیلۆ دێل مۆرۆ (en)
	ئاڵا دروشمی خانەدانی
	ناسناو(ەکان): شاری ستوونەکان
	هاڤانا هاڤانا هاڤانا
	پۆتانەکان: 23°08′12″N 82°21′32″W / 23.13667°N 82.35889°Wپۆتانەکان: 23°08′12″N 82°21′32″W / 23.13667°N 82.35889°W
وڵات (en)	کووبا
هەرێم	ڕۆژاوا
پارێزگا (en)	لا هابانا (en)
دامەزراوە	١٥١٤
گوازرایەوە	١٦ی تشرینی دووەمی ١٥١٩; (شوێنی ئێستا)
شارەوانییەکان (en)	١٥
دەسەڵات
• دەستە	حکوومەتی پارێزگای لا هابانا
• پارێزگار (en)	یانێت هێرناندێز پێرێز (en) (PCC (en))
ڕووبەر
• پایتەخت	٧٢٨٫٢٦ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٨١٫١٨ میلی چوارگۆشە)
بەرزایی	٥٩ مەتر (١٩٥ پێ)
ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢٢)
• پایتەخت	٢٬١٣٧٬٨٤٧
• پلە	٨ەم (en) لە باکووری ئەمریکا; ١ەم (en) لە کووبا
• چڕی	٢٬٩٣٦ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٧٬٦٠٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
• شاری	٢٬١٤٦٬٢٣٧
• گەورەشار	٢٬١٥٦٬٣٥٠
سەرناوی دانیشتوو	هابانێرۆ، -ا
تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی (نەختینەیی، ٢٠٢٣)
• پایتەخت	$٢١.٤ ملیار
• بۆ هەر تاکێک	$٩,٩٠٠
ناوچەی کاتی	UTC−5 (UTC−05:00)
• ھاوین (DST)	UTC−4 (UTC−04:00)
پیاوچاکی پارێزەر	سان کریستۆڤاڵ (en)
HDI (en) (٢٠١٩)	٠.٨٣٤ – زۆر بەرز
وێبگە	www.lahabana.gob.cu
UNESCO World Heritage Site
Official name	هاڤانای کۆن (en) و سیستەمی قەڵاکانی
جۆر	کلتووری
پێوەر	iv, v
ھەڵبژێردراو (فەرمی)	١٩٨٢ (دانیشتنی ٦ەم (en))
سەرچاوەی ژ.	204
هەرێم	کاریبی (en)

هاڤانا (/həˈvænə/، /[invalid input: 'USalso']həˈvɑːnə/؛ بە ئیسپانی: بە ئیسپانی: La Habana [la‿aˈβana] [[:میدیا:HAV.ogg|]] ^{یارمەتی·زانیاری})^[٨] پایتەخت و گەورەترین شاری کووبایە. دڵی پارێزگای لا هابانا (en)یە، هاڤانا بەندەر و سەنتەری سەرەکیی بازرگانیی وڵاتەکەیە.^[٩] پڕدانیشتووانترین شارە، و گەورەترینە لە ڕووی ڕووبەرەوە، و دووەم گەورەترین ناوچەی گەورەشارە (en) لە هەرێمی کاریبی. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢١دا بریتی بوو لە کەس،^[١٠]^[٩] و ڕووبەرەکەی ٧٢٨٫٢٦ km² (٢٨١٫١٨ sq mi)^[١١]ە بۆ شاری پایتەختەکە و ٨,٤٧٥.٥٧ کم^٢یە بۆ ناوچەی گەورەشارەکەی.^[١٠] لەگەڵ ئەوەشدا، ژمارەی دانیشتووانە فەرمییەکەی تا کۆتاییەکانی ٢٠٢٤ دابەزی بۆ ١,٧٤٩,٩٦٤ کەس.^[١٢]^[١٣]

ئەم شارە لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانییەوە لە ساڵی ١٥١٩ دامەزراوە،^[١٤] و لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦ەمدا توانیبووی پێش سانتیاگۆ (en) بکەوێت بەهۆی سوودە جیۆستراتیژییەکانی بەندەرەکەیەوە، و لە ساڵی ١٥٥٢دا بوو بە پایتەختی دوورگەکە.^[١٥] بوو بە شوێنێکی بنەڕەتی بۆ ئیمپراتۆریەتی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانی لە ئەمریکاکاندا،^[١٦] و خاڵێکی وەستان بۆ ئەو گالیۆنانەی (en) کە دەگەڕانەوە بۆ نیمچەدوورگەی ئیبیریا، و دیوار و قەڵای بۆ دروست کران بۆ پاراستنی لە هێرشە دەریاییەکان. شارەکە بارەگای حکوومەتی کووبا (en) و چەندین وەزارەتە، بارەگای سەرەکیی چەندین بازرگانی و نیشتمانی زیاتر لە ١٠٠ نووسینگەی دیپلۆماسییە.^[١٧] لە ساڵی ٢٠٠٩دا، شارەکە سێیەم بەرزترین داهاتی هەبوو لە وڵاتەکەدا.^[١٨]

هاڤانای هاوچەرخ دەکرێت لە بنەڕەتدا وەک سێ شار لە یەک شاردا وەسف بکرێت: هاڤانای کۆن (en)، ڤێدادۆ (en) و گەڕەکە نوێیەکانی دەوروبەری.^[١٩] شارەکە زیاتر بەرەو ڕۆژاوا و باشوور لە کەنداوەکەوە (en) درێژ دەبێتەوە، کە لە ڕێگەی دەروازەیەکی تەسکەوە دەچیتە ناوی و دابەش دەبێت بۆ سێ بەندەری سەرەکی: ماریمێلێنا، گواناباکۆا و ئانتارێس (en). ڕووباری ئالمێندارێس (en) لە باشوورەوە بۆ باکوور بەناو شارەکەدا تێدەپەڕێت، و لە چەند میلێک لە ڕۆژاوای کەنداوەکەوە دەچێتە ناو گەرووی فلۆریدا (en)وە.^[٢٠]

شارەکە ساڵانە زیاتر لە ملیۆنێک گەشتیار ڕادەکێشێت^[٢١] (١,١٧٦,٦٢٧ گەشتیاری نێودەوڵەتی لە ٢٠١٠،^[٢١] کە زیادبوونێکی ٢٠٪ بوو لە ٢٠٠٥ەوە). هاڤانای کۆن لە ساڵی ١٩٨٢دا وەک شوێنەوارێکی کەلەپووری جیهانیی یوونێسکۆ ڕاگەیەندرا.^[٢٢] شارەکە بە مێژوو (en)، کلتوور، تەلارسازی و مۆنۆمێنتەکانی ناسراوە.^[٢٣] وەک شتێکی باو بۆ کووبا، هاڤانا خاوەنی کەشوهەوای خولگەیی (en)ە.^[٢٤]

وشەناسی

لە ساڵی ١٥١٤دا، دیێگۆ ڤێلاسکێز دێ کوێلار (en) شارۆچکەی سان کریستۆباڵ دێ لا هابانای دامەزراند، کە بە واتای 'قەشە کریستۆڤەر (en)ی هابانا' دێت. تیۆری ئەوە هەیە کە ناوەکە لە هاباگوانێکس (en)ەوە وەرگیراوە، کە سەرۆکی هۆزێکی ناوخۆییی ئاخێوەری تاینۆ (en) بووە کە زانیارییەکی کەمی لەسەر هەیە.

لە زمانی ئیسپانیدا، ناوەکە بە شێوەیەکی باو وەک Havana یان Hauana دەنووسرا، هەروەک لە بەڵگەنامە مێژووییەکاندا دۆزراوەتەوە. ڕێنووسی "Habana" بە پیتی "b" لە دوای ساڵی ١٧٩٨ەوە زیاتر بەکارهێنرا، و تا ساڵی ١٨٢١ بوو بە شێوازی ستاندارد.^[٢٥]

کاتێک وشەی Habana گونجێنرا بۆ ناو زمانی ئینگلیزی، پیتی ⟨b⟩ گۆڕدرا بۆ ⟨v⟩ بەهۆی دیاردەیەکی زمانەوانییەوە کە پێی دەوترێت بیتاسیزم (en)، کە لێکچوونێکی دەنگەکانی نەبزوێنی لێوی (en) و نەبزوێنی لێوی-ددانی (en)یە کە لە زۆربەی شێوەزارەکانی ئیسپانیی مۆدێرندا ڕوودەدات. بەکارهێنانی وشەی Havana لە ئەدەبیاتدا بە شێوەیەکی تێگەیشتراو لە کاتی جەنگی ئیسپانی-ئەمریکی (en)دا گەیشتە لوتکە، بەڵام هەروەها نوێنەرایەتی جۆرێک لە جگەرە، ڕەنگێک، و جۆرێک لە کەروێشکیش دەکات هەروەها وەک شارەکەش.^[٢٦] Havana ئەو ناوە زاڵەیە بۆ شارەکە کە لە فەرهەنگەکانی زمانی ئینگلیزیدا دەدۆزرێتەوە.

مێژوو

داڕێژە:For timeline

سەدەی ١٦ەم

سەرەتاکان

دیێگۆ ڤێلاسکێز لە بنەڕەتدا لە ساڵی ١٥١٤ هاڤانای دامەزراند، لە کەناراوەکەی بەرامبەر، بە دووریی ٦٩ km (٤٣ mi) لە باشووری شوێنەکەی ئێستای. نەخشەیەکی سەرەتایی کووبا کە لە ساڵی ١٥١٤ کێشراوە، دەیکاتە دەمی ڕووباری مایابێک (en)، کە ئێستا شارۆچکەی باتابانۆ (en)یە.^[٢]^[٢٧] ئەم نیشتەجێبوونە شکستی هێنا، بە پلەی یەکەم بەهۆی نزم و زۆنگاویی خاکی دەوروبەری ڕووبارەکەوە. هەموو هەوڵەکانی ئیسپانییەکان بۆ دروستکردنی نیشتەجێبوونێک لەم ناوچەیەدا لە کۆتاییدا شکستیان هێنا.^[٢٨]

لە نێوان ساڵانی ١٥١٤ و ١٥١٩دا، ئیسپانییەکان یەکەمین نیشتەجێبوونەکانیان لەسەر کەناراوەکانی باکووری کووبا لە نزیک هاڤانای ئێستا دامەزراند. یەکێکیان ناوی لا چۆرێرا بوو، لەسەر شوێنی ئێستای قەڵای لا چۆرێرا (en)، لە تەنیشت دەمی ڕووباری ئالمێندارێس (en). ئەم نیشتەجێبوونە لە شوێنێکی باشتردا بوو لە چاو یەکەمین نیشتەجێبوون لە کەناراوەکانی باشووردا، چونکە زەویی دەوروبەری بەرزتر بوو و دیمەنەکەش کەمتر زۆنگاوی بوو. لا چۆرێرا لە کۆتاییدا بوو بە گەڕەکەکانی ڤێدادۆ (en) و میرامار (en).

ئەو شارۆچکەیەی کە بوو بە هاڤانا، لە تەنیشت ئەو شوێنەی کە لەو کاتەدا پێی دەگوترا پوێرتۆ دێ کارێناس (بە واتای وشەیی، 'بەندەری پاچەوەرکردن (en)')، لە ساڵی ١٥١٩ سەرچاوەی گرت. کوالێتیی کەنداوی هاڤانا و کەنداوەکەی دەوروبەری ئەوەیە کە بووە هۆی گۆڕینی شوێنەکەی.

پانفیلۆ دێ نارڤایز (en) ناوەکەی بە هاڤانا بەخشی – کە شەشەمین شارۆچکە بوو لە کووبا دامەزرابێت: سان کریستۆباڵ دێ لا هابانا. سان کریستۆباڵ پیاوچاکی پارێزەر (en)ی هاڤانایە. یەکەمین شارەکان کە لە دوورگەکەدا دامەزران، وەک بنکەیەک بوون بۆ داگیرکردنی زەوییەکانی تر.

هێرشەکان

لەبەر ئەوەی هاڤانا وەک بەندەرێکی بازرگانی لە کاریبی دەستی پێکرد، ڕووبەڕووی هێرشی بەردەوامی چەتەکانی دەریا (en)، چەتەکان (en)، و کۆرسێرە فەڕەنسییەکان (en) بووەوە. یەکەمین هێرش و سووتاندنی شارەکە کە لێی کەوتەوە لەلایەن کۆرسێری فەڕەنسی ژاک دێ سۆرێس (en)ەوە بوو لە ساڵی ١٥٥٥دا. ئەم جۆرە هێرشانە تاجی ئیسپانی (en)یان قایل کرد کە پارە بۆ دروستکردنی یەکەمین قەڵاکان لە شارە سەرەکییەکاندا دابین بکات – نەک تەنها بۆ بەرەنگاربوونەوەی چەتەکان و کۆرسێرەکان، بەڵکو بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵی زیاتر بەسەر بازرگانیدا لە دوورگەکانی هیندستانی ڕۆژاوا (en) و سنووردارکردنی قاچاغچیێتییە بەرفراوانەکە کە بەهۆی کۆتوبەندە بازرگانییەکانی سەپێنراو لەلایەن کاسا دێ کۆنتراتاسیۆن (en)ی سێڤیلیاەوە سەریهەڵدابوو (کە ماڵێکی بازرگانیی ژێر کۆنترۆڵی تاج بوو و قۆرخکاریی بەسەر بازرگانییدا هەبوو لە جیهانی نوێ).^[٢٩]

کەشتییەکان لە سەرتاسەری جیهانی نوێ (en)ەوە بەرهەمەکانیان سەرەتا دەهێنایە هاڤانا، بۆ ئەوەی لەلایەن کەشتیگەلەکانەوە ببرێن بۆ ئیسپانیا. ئەو هەزاران کەشتییەی کە لە کەنداوی شارەکەدا کۆدەبوونەوە، وزەیان بە پیشەسازییەکانی کشتوکاڵ و بەرهەمهێنانی هاڤانا دەبەخشی، چونکە دەبوو خۆراک، ئاو، و بەرهەمەکانی تری پێویست بۆ بڕینی زەریایان بۆ دابین بکرێت.^[٢٩]

لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٥٩٢دا، فیلیپی دووەمی ئیسپانیا نازناوی شاری بەخشی بە هاڤانا. دواتر، شارەکە بە فەرمی وەک "کلیل بۆ جیهانی نوێ و قەڵغانی دوورگەکانی هیندستانی ڕۆژاوا" لەلایەن تاجی ئیسپانییەوە دیاریکرا. لەم نێوەندەدا، هەوڵەکان بۆ دروستکردن یان باشترکردنی ژێرخانی بەرگریی شارەکە بەردەوام بوون.^[٢٩]

سەدەی ١٧ەم

هاڤانا لە ماوەی سەدەی ١٧ەمدا بە شێوەیەکی گەورە فراوان بوو. بینای نوێ دروستکران لە زۆرترین کەرەستەکانی دوورگەکە، بەتایبەتی دار، بە تێکەڵکردنی شێوازە تەلارسازییە جیاوازەکانی ئیبیری هەروەها وەرگرتنی زۆرێک لە تایبەتمەندییەکانی دوورگەکانی کەناری. لەم قۆناغەدا، شارەکە چەندین مۆنۆمێنتی مەدەنی و بینای ئایینیی دروستکرد، لەوانە قەڵای مۆرۆ (en)، دێری سانت ئۆگستین، پەرستگای هومییادێرۆ، فوارەی دۆرۆتیا دێ لا لونین لا چۆرێرا، کڵێسای فریشتەی پیرۆز، نەخۆشخانەی سان لازارۆ (en)، دێری سانتا تێرێسا، و دێری سان فێلیپێ نێری.

لە ساڵی ١٦٤٩دا، پەتایەکی کوشندەی تای زەرد (en) کە لە کارتاگێنا (en)وە هێنرابوو، یەک لەسەر سێی دانیشتووانی هاڤانای کوشت.^[٣١]^[٣٢] لە ساڵی ١٦٧٤دا، دروستکردنی دیوارەکانی شارەکە دەستی پێکرد وەک بەشێک لە هەوڵەکانی قەڵابەندکردن. ئەمە تا ساڵی ١٧٤٠ تەواو دەبوو.

سەدەی ١٨ەم

لە ناوەڕاستی سەدەی ١٨ەمدا، هاڤانا زیاتر لە حەفتا هەزار دانیشتووانی هەبوو، کە وایکرد ببێتە سێیەم گەورەترین شار لە ئەمریکاکاندا، لە دوای لیما و مەکسیکۆ سیتی بەڵام پێش بۆستن و نیویۆرک سیتی (en).^[٣٣]

لەو کاتەدا، هاڤانا گرنگترین بەندەر بوو لە دوورگەکانی هیندستانی ڕۆژاوای ئیسپانی (en)، چونکە دامەزراوەکانی هەبوو کە تێیدا کەشتییەکان دەکرانە نۆژەن ببنەوە پێش بەردەوامبوونی گەشتەکەیان. تا ساڵی ١٧٤٠، ببووە گەورەترین و چالاکترین کەشتی‌سازی (en)ی ئیسپانیا و تەنها حەوزی وشک (en) لە جیهانی نوێدا.^[٣٤]

جەنگی حەوت ساڵە

شارەکە لەلایەن بەریتانییەکانەوە گەمارۆدرا لە کاتی گەمارۆدانی هاڤانا (en) لە جەنگی حەوت ساڵەدا. ئەڵقە (en)کە لە ٦ی حوزەیرانی ١٧٦٢ دەستی پێکرد، کاتێک لە بەرەبەیاندا، کەشتیگەلێکی بەریتانی کە لە زیاتر لە ٥٠ کەشتی و هێزێکی هاوبەشی زیاتر لە ١١,٠٠٠ پیاو لە هێزی دەریاییی شاهانە (en) و سوپا پێکهاتبوو، چوونە ناو ئاوەکانی کووباوە و هێزێکی وشکانی و دەریاییان لە ڕۆژهەڵاتی هاڤانا دابەزاند.^[٣٥]

دوای گەمارۆکە، بەریتانییەکان دەستبەجێ هاڤانایان کردەوە بۆ بازرگانیکردن لەگەڵ ئەمریکای باکووری بەریتانی (en) و داگیرگەلەکانی کاریبی (en)یاندا، کە بووە هۆی گۆڕانکارییەکی خێرا لە کۆمەڵگەی کووبادا. کەمتر لە ساڵێک دوای داگیرکردنی هاڤانا، پەیماننامەی پاریس (en) لە ساڵی ١٧٦٣دا لەلایەن سێ هێزە شەڕکەرەکەوە واژۆ کرا، کە کۆتایی بە جەنگەکە هێنا. پەیماننامەکە فلۆریدای ئیسپانی (en)ی دایە بەریتانییەکان لە بەرامبەر گەڕاندنەوەی هاڤانا بۆ ئیسپانیا.^[٣٦]

دوای گەڕاندنەوەی شارەکە، ئیسپانییەکان هاڤانایان گۆڕی بۆ قەڵابەندترین شار لە ئەمریکاکاندا؛ هاوشێوەی کارتاگێنا، شارێک کە لەژێر سەرکردایەتیی بلاس دێ لێزۆ (en)دا شکستی بە داگیرکارییەکی بەریتانیی ٣٠,٠٠٠ دەریاوان هێنا لە کاتی شەڕی کارتاگێنا (en) لە ساڵی ١٧٤١دا. دروستکردن دەستی پێکرد لەسەر ئەوەی کە دەبوو ببێتە قەڵای سان کارلۆس دێ لا کابانیا (en)، سێیەم گەورەترین قەڵای ئیسپانی لە جیهانی نوێدا لە دوای کاستیلۆ سان کریستۆڤاڵ (en) و کاستیلۆ سان فێلیپێ دێل مۆرۆ (en)، کە هەردووکیان لە سان خوان (en)، پۆرتۆ ڕیکۆ هەڵکەوتوون.

لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٧٩٦دا، پاشماوەکانی کریستۆفەر کۆڵومبس لە سانتۆ دۆمینگۆوە گوازرانەوە بۆ کووبا. لەوێ مانەوە تا ساڵی ١٨٩٨، کاتێک گوازرانەوە بۆ کڵێسای سەرەکیی سێڤیلیا (en) دوای ئەوەی ئیسپانیا کووبای لەدەستدا لە جەنگی ئیسپانی-ئەمریکی (en)دا.

سەدەی ١٩ەم

بەهۆی زیادبوونی بازرگانی لە نێوان کاریبی و ئەمریکای باکوور لە سەرەتای سەدەی ١٩ەمدا، هاڤانا بوو بە شارێکی ئاوەدان و گەشەسەندوو. شانۆکانی هاڤانا دیارترین ئەکتەرەکانی سەردەمەکەیان تێدا نمایش دەکرا، و خۆشگوزەرانی لە نێوان چینی ناوەندیی تازە پێگەیشتوودا بووە هۆی دروستکردنی کۆشکی نوێی کلاسیکیی گرانبەها. لەم قۆناغەدا، هاڤانا بە "پاریسی ئەنتێلیز (en)" ناسرا.^[٣٧]

لە ساڵی ١٨٣٧دا، یەکەمین هێڵی ئاسنین لە وڵاتەکەدا لە هاڤانا دروست کرا، کە مەودایەکی ٥١ km (٣٢ mi) بوو لە نێوان هاڤانا و بێخوکاڵ (en)، کە بەکاردەهێنرا بۆ گواستنەوەی شەکر لە دۆڵی گوینێس (en)ەوە بۆ بەندەری هاڤانا.^[٣٨] بەمە، کووبا بوو بە حەوتەمین وڵات لە جیهاندا کە هێڵی ئاسنینی هەبێت، و یەکەمین وڵاتی ئەمریکای لاتینی (en) و ئیسپانیزمان (en) بوو کە ئەمە بکات.^[٣٩]

بە درێژایی سەدەکە، هاڤانا بەردەوام بوو لە دروستکردنی دامەزراوەی کلتووریی زیاتر، وەک شانۆی تاکۆن (en)، کە دواتر بوو بە شانۆی گەورەی هاڤانا (en). لە ساڵی ١٨٦٣دا، دیوارەکانی شارەکە ڕووخێندران بۆ ئەوەی شارەکە بتوانرێت فراوان بکرێت.

کۆیلایەتی لە کووبا (en) تا ساڵی ١٨٨٦ یاسایی بوو، کە بووە هۆی دروستبوونی ئارەزوو لەلایەن کۆیلەدارەکانەوە لە باشووری ئەمریکا (en) کە بەدوای ڕێگەیەکدا دەگەڕان بۆ پاراستنی ویلایەتی کۆیلەدار (en). سوارچاکانی بازنەی زێڕین (en) پێشنیاری 'بازنەی زێڕین'یان کرد بە نیوەتیرەی ١٢٠٠ میل کە تێیدا کۆیلایەتی هێشتا ڕێگەپێدراو دەبێت. بازنەکە لەسەر هاڤانا چەق دەبەستێت و بەشێکی زۆری ئەمریکای باکوور دەگرێتەوە.

دوای ئەوەی ویلایەتە کۆنفیدڕاڵییەکانی ئەمریکا لە جەنگی ناوخۆییی ئەمریکا (en)دا لە ساڵی ١٨٦٥ شکستیان هێنا، زۆرێک لە کۆیلەدارەکانی پێشوو بە کەشتی هەڵاتن بۆ هاڤانا، لەوانەش وەزیری دەرەوەی کۆنفیدڕاڵی جودا پی. بێنجامین (en) و جێگری سەرۆک و وەزیری جەنگی کۆنفیدڕاڵی جۆن سی. بڕێکینریج (en).^[٤٠]^[٤١] زۆرێک لە پەنابەرەکان لە کووبا مانەوە تا ئەو کاتەی ئاندرو جۆنسۆن (en) لێخۆشبوونی گشتی بەخشی بە کۆنفیدڕاڵییەکانی پێشوو لە ساڵی ١٨٦٨دا.^[٤٢]

سەربەخۆیی کووبا

نوقمبوونی کەشتی جەنگیی یوو ئێس ئێس مەین (en) لە کەنداوی هاڤانادا هۆکاری ڕاستەوخۆی جەنگی ئیسپانی-ئەمریکی (en) بوو.^[٤٣] لە کووبا، جەنگەکە لوتکەی جەنگی سەربەخۆیی لەگەڵ ئیسپانیا (en) بوو، کە پێشتر بۆ ماوەی سێ ساڵ بەردەوام بوو. لە ١٢ی ئابی ١٨٩٨دا، ئیسپانیا دەستبەرداری سەروەریی خۆی بوو بەسەر کووبادا، و بەمەش کۆتایی بە بوونی ئیسپانییەکان لە ئەمریکاکان هێنا.

سەدەی ٢٠ەم

سەردەمی کۆماری

هاڤانا بوو بە پایتەختی کۆماری کووبا (en)ی تازە سەربەخۆ لە ساڵی ١٩٠٢دا. شارەکە میوانداریی مەراسیمی سوێندخواردنی یەکەمین سەرۆکی کووبا، تۆماس ئێسترادا پالما (en)ی کرد، کە پێیان وابوو بەرزترین پێوەرەکانی دەستپاکی کارگێڕیی پاراستووە لە سەردەمی کۆمارەکەدا.^[٤٥]

لە تەممووزی ١٩٤٠دا، لە کاتی جەنگی جیهانیی دووەم (en)دا، کووبا میوانداریی کۆنفرانسی هاڤانا (en)ی کرد، کە تێیدا نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ٢٠ وڵاتی تر لە ئەمریکای لاتین لە هاڤانا کۆبوونەوە و ڕێککەوتن لەسەر سیاسەتێکی بەرگریکردن لە داگیرگە و پاشکۆکانی خاوەندارێتی ئەورووپی لە باکوور و باشووری ئەمریکادا، ئەگەر وڵاتی خاوەندار بکەوێتە دەست هێزەکانی تەوەر (en).

لە ساڵی ١٩٥٨دا، کووبا وڵاتێکی تا ڕادەیەک دەوڵەمەند بوو بەپێی پێوەرەکانی ئەمریکای لاتین، و لە هەندێک حاڵەتدا تەنانەت بەپێی پێوەرەکانی جیهانیش.^[٤٦] سێیەم بەرزترین تێکڕای بەرهەمی ناوخۆیی بۆ هەر تاکێک لە ئەمریکای لاتین هەبوو لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا، کە تەنها ڤێنیزوێلا و ئوروگوای پێشی کەوتبوون.

کووبا لەوانەیە هەندێک لە گەورەترین یاساکانی پاراستنی کاری بۆ کرێکاران لە ئەمریکاکاندا جێبەجێ کردبێت، لەوانەش قەدەغەکردنی دەرکردن لە کار و پاراستن لە دژی میکانیزەکردن (en). ئەمانە تا ڕادەیەکی زۆر بەدەستهێنران "لەسەر حیسابی بێکاران و جووتیاران"، کە بووە هۆی جیاوازیی ئابووری.^[٤٧] لە نێوان ساڵانی ١٩٣٣ و ١٩٥٨دا، کووبا بە شێوەیەکی بەرچاو ڕێساکانی ئابووریی فراوان کرد، کە بووە هۆی کێشەی زیاتر.^[٤٨]

بێکاری بوو بە کێشەیەک کاتێک دەرچووانی زانکۆ کە دەچوونە ناو هێزی کارەوە نەیاندەتوانی کار بدۆزنەوە. چینی ناوەندی، کە لەو کاتەدا بەراورد دەکرا لەگەڵ ئەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ڕووی سامانەوە، تا دەهات زیاتر ناڕازی دەبوو لە بێکاری و چەوساندنەوەی سیاسی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا سەندیکاکانی کرێکاران بەردەوام بوون لە پشتگیریکردنی باتیستا (en) تا دوا ساتەکان.

هەرچەندە کووبا بەرزترین ڕێژەی جێگەی نەخۆشخانە (en)ی هەبوو بۆ خەڵک لە کاریبیدا (٨٨ قەرەوێڵە بۆ هەر ٣٠٠ کەسێک)، نزیکەی ٨٠٪یان لە هاڤانا بوون. لە دەرەوەی پایتەخت، تەنها یەک نەخۆشخانەی گوندنشین هەبوو، کە بە ١٠ قەرەوێڵە ئامادە کرابوو.^[٤٩] لەشفرۆشی لە کووبا (en) بە شێوەیەکی بەرچاو گەشەی کرد لە نیوەی یەکەمی سەدەی ٢٠ەمدا، و بە شێوەیەکی سەرەکی لە هاڤانادا چڕببووەوە. ژمارەی لەشفرۆشان لە شارەکەدا لە ٤,٠٠٠ لە ساڵی ١٩١٢ەوە گەشەی کرد بۆ زیاتر لە ١١,٠٠٠ لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا، کە ناوبانگێکی بەخشی بە شارەکە.^[٥٠]

دوای شۆڕش

دوای شۆڕشی کووبا لە ساڵی ١٩٥٩دا، حکوومەتی نوێی شۆڕشگێڕ بە سەرۆکایەتیی فیدڵ کاسترۆ دەستی کرد بە باشترکردنی خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان، نیشتەجێکردنی گشتی، و بینا فەرمییەکان. سەرەڕای ئەوەش، دەستبەسەرداگرتنی لەناکاوی هەموو موڵک و پیشەسازییە تایبەتەکان لەلایەن کاسترۆوە (لەژێر مۆدێلێکی مارکسیست-لێنینیزم (en)دا)، بەدوایدا گەمارۆی ئەمریکا بۆ سەر کووبا (en) لە ساڵی ١٩٦٠دا، بووە هۆی کەمایەسییەک کە بە سەختی لێدانی دا لە کووبا و هاڤانا.

تا ساڵانی ١٩٦٦-٦٨، حکوومەتی کووبا هەموو قەوارە بازرگانییە تایبەتەکانی لە کووبادا خۆماڵی کرد (en)، تا دەگاتە "جۆرە دیاریکراوەکانی فۆرمەکانی بازرگانیی تاکەکەسیی بچووک" وەک لە یاسای ژمارە ١٠٧٦دا هاتووە.^[٥١]

دابەزینێکی ئابووری ڕوویدا دوای داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەت (en) لە ساڵی ١٩٩١دا. ئەم دوو وڵاتە پەیوەندییەکی نزیک (en)یان هەبوو، و کاتێک یارمەتییە داراییەکانی سۆڤیەت کۆتاییان هات، ملیارەها دۆلار کە کووبا لە یەکێتیی سۆڤیەتەوە وەریدەگرت لەدەست چوون. زۆر کەس پێیان وابوو حکوومەتی شۆڕشگێڕ بەم زووانە دادەڕمێت، هەروەک چۆن بەسەر دەوڵەتە پاشکۆکانی (en) سۆڤیەتدا هات لە ئەورووپای ڕۆژهەڵات (en).

سەدەی ٢١ەم

گەشتیاری لە کووبا (en) وەبەرهێنەرانی بیانی هێناوە بۆ نۆژەنکردنەوەی بینای خۆماڵیکراوی مانزانا دێ گۆمێز و گۆڕینی بۆ هۆتێلی گەورەی مانزانا کێمپینسکی لا هابانا (en)، هۆتێلێکی ٥-ئەستێرە (en)، کە هەوڵەکان بۆ پەرەپێدانی پیشەسازی میوانداریی شارەکە پیشان دەدات. لە هاڤانای کۆن (en)، ژمارەیەک شەقام و گۆڕەپان نۆژەنکراونەتەوە لە هەوڵێکدا بۆ ڕاکێشانی گەشتیاریی زیاتر.^[٥٢]

لە شەوی ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩دا، گێژەلوولەیەکی توند و وێرانکەری نائاسایی بەناو هاڤانادا تێپەڕی. گێژەلوولەکە هەشت کەسی کوشت و زیاتر لە ١٩٠ کەسی بریندار کرد. پۆلێنکردنێکی فەرمیی EF4ی پێدرا لەسەر پێوەری فووجیتای پێشکەوتوو (en) لەلایەن پەیمانگای کەشناسیی کووبا (en)وە، کە وایکرد ئەمە ببێتە یەکەمین گێژەلوولەی F4 یان EF4 لە کووبادا لە دوای ساڵی ١٩٤٠ەوە.

کارگێڕی

پارێزگارێتی (١٥٥٠ - ١٦٠١)

ئەنجومەنی شاری هاڤانا بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٥٥٠ دروست کرا، لە سەردەمی پارێزگارێتی کووبا (en).^[٥٣]

لە ساڵی ١٥٥٧دا، ئەنجومەنەکە دەنگیدا بە قەدەغەکردنی هەموو پیاوە ڕەشپێستە ئازادکراوەکان لە خاوەندارێتیکردنی مەیخانە، خان، و فرۆشتنی تووتن یان شەراب.^[٥٤]

کاپتنی گشتی (١٦٠٧ - ١٨٩٨)

لە سەردەمی کاپتنی گشتیی کووبا (en)، ئەنجومەنی شاری هاڤانا بوونی هەبوو.^[٥٥]

کۆماری کووبا (١٩٠١ - ١٩٥٩)

دوای جەنگی سەربەخۆییی کووبا (en)، کووبا دەستوورێکی نوێی لە ساڵی ١٩٠١دا دروست کرد.^[٥٦] ئەنجومەنی شاری هاڤانا لە ٢ی تەممووزی ١٩٠١دا دووبارە کرایەوە.^[٥٧] ئەلفرێدۆ زایاس بۆ ماوەیەکی کورت وەک سەرۆک شارەوانی دیاریکرا، بەدوایدا دانانی میگێل خێنێر ئی ڕینکۆن (en)، وەزیری دادی بەوەکالەتی کووبا هات،^[٥٨] دوای بردنەوەی هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی کووبا ١٩٠٠ (en).^[٥٩]^[٦٠]^[٥٧]

لە ساڵی ١٩٠٢دا، بەهۆی چاوەڕوانیی لێکۆڵینەوەیەکەوە لەلایەن ئێمیلیۆ نونێز (en)ەوە، خێنێر لە پۆستی سەرۆک شارەوانیی هاڤانا لەلایەن لیۆناردوود (en)ەوە لادرا، دوای ئەوەی کە دەنگدانی بیست و سێ لە کۆی بیست و پێنج ئەندامی ئەنجومەنی شار داوایان لێکرد کە ئەوە بکات.^[٦١]

کۆماری مۆدێرن

دوای شۆڕشی کووبا لە ساڵی ١٩٥٩دا، حکوومەتی شارەوانیی هاڤانا دووبارە پێکهێنرایەوە وەک بەشێک لە پێکهێنانەوەیەکی بەرفراوانتری دەوڵەتی کووبا لەلایەن حکوومەتی شۆڕشگێڕەوە.^[٦٢]

دەستووری ساڵی ١٩٧٦ کە ئەنجومەنی نیشتمانیی دەسەڵاتی گەل (en)ی دامەزراند، دەسەڵاتی سیاسیی ناوەندی کرد و حکوومەتی هاڤانای دووبارە گۆڕی. دەستوورەکە پێگەی هەردوو شار (شاری هاڤانا) و پارێزگا (پارێزگای هاڤانا)ی بە هاڤانا بەخشی، بەم شێوەیە هاڤانا وەک هەم شار و هەم پارێزگایەکی کووبا کار دەکات. لەلایەن ئەنجومەنێکی شار-پارێزگاوە بەڕێوەدەبرێت کە پارێزگارێک وەک ئەفسەری باڵا کاری تێدا دەکات.^[٦٣] پارێزگاری ئێستا یانێت هێرناندێز پێرێز (en)ە، ئەو لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٣دا هەڵبژێردرا.

شارەکە سەربەخۆیییەکی کەمی هەیە و پشت بە حکوومەتی نیشتمانی دەبەستێت، بەتایبەتی بۆ زۆربەی کۆتوبەندە داراییەکانی و ئاڕاستە سیاسییەکەی.

دەنگدەران نوێنەران هەڵدەبژێرن بۆ ئەنجومەنە شارەوانییەکان لە هەڵبژاردنە کێبڕکێکارییەکاندا هەموو پێنج ساڵ جارێک، و ئەنجومەنە شارەوانییەکان بەرپرسیارن لە هەر یەکێک لە ناوچەکانی شارەکە. ئەم ئەنجومەنانە سەرۆک و جێگری سەرۆک ناوچەکان هەڵدەبژێرن، کە هاوتای سەرۆک شارەوانییەکان و جێگرانی سەرۆک شارەوانییەکانن لە پارێزگاکانی تردا. تەنها یەک پارتی سیاسی هەیە، ئەویش پارتی کۆمۆنیست (en)ە، بەڵام لەبەرئەوەی دەبێت لایەنی کەم دوو کاندید هەبن، ئەندامانی پارتی کۆمۆنیست زۆرجار کێبڕکێی یەکتر دەکەن. داواکراو نییە کە کاندیدەکان ئەندامی پارتەکە بن. ئەوان ڕاستەوخۆ لەلایەن هاووڵاتیانەوە لە کۆبوونەوە کراوەکاندا لە ناو هەر بازنەیەکی هەڵبژاردندا کاندید دەکرێن. نوێنەرانی ئەنجومەنی شارەوانی لە ناو ناوچەکاندا لە بەرامبەردا ئەندامانی ئەنجومەنی پارێزگا هەڵدەبژێرن (تا ساڵی ٢٠١٩ ئەنجومەنی پارێزگا بوو)، کە لە هاڤانادا نزیکەی وەک ئەنجومەنی شار کار دەکات؛ سەرۆکەکەی پارێزگار و جێگری پارێزگار دیاری دەکات، کە وەک سەرۆک شارەوانی و جێگری سەرۆک شارەوانیی هاڤانا خزمەت دەکەن و دەتوانرێت یان لەلایەن ئەنجومەنەکەوە هەڵبژێردرێن یان لەلایەن سەرۆکەوە دەستنیشان بکرێن بە پەسەندکردنی ئەنجومەنەکە. هەڵبژاردنی ڕاستەوخۆ هەیە بۆ نوێنەرانی شارەکە بۆ ئەنجومەنی نیشتمانی لەسەر بنەمای لیستەکان، و بەشێک لە کاندیدەکان لەسەر ئاستی ناوخۆیی کاندید دەکرێن.

ئەنجومەنەکانی گەل (Consejos Populares) لە نوێنەرانی شارە ناوخۆییەکان پێکدێن کە نوێنەرێکی تەواوکات هەڵدەبژێرن بۆ سەرۆکایەتیکردنی دەزگاکە. ئەم ئەنجومەنانە ڕاستەوخۆ بەرپرسیارن لە گەڕەک و ناوچەکانی شارەکە. سەرەڕای ئەوەش، بەشداریی "ڕێکخراوە جەماوەرییەکان" و نوێنەرانی دەزگا حکوومییە ناوخۆییەکان، پیشەسازییەکان و خزمەتگوزارییەکان هەیە. ١٠٥ ئەنجومەنی گەل لە هاڤانادا هەر یەکەیان تێکڕای ٢٠,٠٠٠ دانیشتوو دەگرێتەوە.^{[ژێدەر پێویستە]}

پارێزگای پێشووی لا هابانا (en) (هاڤانا کامپۆ) لە ساڵی ٢٠١٠دا دابەشکرا بۆ ئارتێمیسا (en) و پارێزگای مایابێک (en). مایابێک سنووری باشوور و ڕۆژهەڵات پێکدەهێنێت، و ئارتێمیسا سنووری ڕۆژاوا.^[٦٤]

جوگرافیا

شوێن

هاڤانا دەکەوێتە سەر کەناراوەکانی باکووری کووبا بە درێژایی گەرووی فلۆریدا (en)، لە باشووری کلیلی فلۆریدا (en)، لەو شوێنەی کە تێیدا کەنداوی مەکسیک بە زەریای ئەتڵەسییەوە دەبەسترێتەوە. شارەکە زۆربەی بەشەکانی بەرەو ڕۆژاوا و باشوور لە کەنداوەکەوە درێژ دەبێتەوە، کە لە ڕێگەی دەروازەیەکی تەسکەوە دەچیتە ناوی و دابەش دەبێت بۆ سێ بەندەری سەرەکی: ماریمێلێنا، گواناباکۆا، و ئانتارێس. ڕووباری ئالمێندارێس (en) لە باشوورەوە بۆ باکوور بەناو شارەکەدا تێدەپەڕێت، و لە چەند میلێک لە ڕۆژاوای کەنداوەکەوە دەچێتە ناو گەرووی فلۆریداوە.^{[ژێدەر پێویستە]}

شارەکە بە زۆری لەسەر گردە نزمەکان هەڵکەوتووە کە بە نەرمی لە گەرووی فلۆریداوە بەرز دەبنەوە. بەرزبوونەوەیەکی شایەنی سەرنج، زنجیرە بەردە قسڵە بەرزەکەی ٢٠٠ پێ (٦٠ مەتر)یە کە لە ڕۆژهەڵاتەوە لێژ دەبێتەوە و لە بەرزاییەکانی لا کابانیا (en) و ئێل مۆرۆ (en) کۆتایی دێت، کە شوێنی قەڵاکانی ئیسپانییە و بەسەر کەنداوی ڕۆژهەڵاتدا دەڕوانن. بەرزبوونەوەیەکی تری دیار، گردەکەی لای ڕۆژاوایە کە زانکۆی هاڤانا (en) و قەڵای پادشا (en)ی لەسەرە.^{[ژێدەر پێویستە]}

کەشوهەوا

هاڤانا خاوەنی کەشوهەوای خولگەیی (en)ە کە بەهۆی شوێنی دوورگەکەوە لە ناو پشتێنەی بای بازرگانی (en)ەکان و بەهۆی تەوژمە گەرمەکانی دەریاوە هاوسەنگ کراوە.^{[ڕوونکردنەوە پێویستە]} بەپێی پۆلێنکردنی کەشوهەوای کۆپن (en)، هاڤانا خاوەنی کەشوهەوای ساڤانای خولگەیی (en)یە (Aw) کە زۆر نزیکە لە کەشوهەوای دارستانی باراناویی خولگەیی (en) (Af) و کەشوهەوای مۆنسۆنی خولگەیی (en) (Am). تێکڕای پلەکانی گەرما لە ٢٢ °C (٧٢ °ف) لە کانوونی دووەم و شوباتدا تا دەگاتە ٢٨ °C (٨٢ °ف) لە ئابدا دەگۆڕێت. پلەی گەرما دەگمەنە بۆ خوار ١٠ °C (٥٠ °ف) دابەزێت. نزمترین پلەی گەرما ١ °C (٣٤ °ف) بووە لە سانتیاگۆ دێ لاس ڤێگاس، بۆیێرۆس. نزمترین پلەی گەرمای تۆمارکراو لە کووبادا ٠ °C (٣٢ °ف) بووە لە باینۆا، پارێزگای مایابێک (en) (پێش ساڵی ٢٠١١ بەشی ڕۆژهەڵاتی پارێزگای هاڤانا بوو). بارانبارین قورسترینە لە حوزەیران و تشرینی یەکەمدا و سووکترینە لە کانوونی یەکەمەوە تا نیسان، کە تێکڕای ساڵانەی دەگاتە ١٬٢٠٠ mm (٤٧ in). زریانەکان ناوبەناو لە دوورگەکە دەدەن، بەڵام بە شێوەیەکی ئاسایی لە کەناراوەکانی باشوور دەدەن، و زیانەکان لە هاڤانا کەمتر بووە لە چاو شوێنەکانی تری وڵاتەکەدا.^[١٩] تازەترین گەردەلوولی خولگەیی کە لە هاڤانا نزیک بووبێتەوە بە هێزی زریانەوە، ئیان (en) بوو لە ساڵی ٢٠٢٢دا.

گێژەلوولەکان دەکرێت تا ڕادەیەک دەگمەن بن لە کووبادا. سەرەڕای ئەوەش، لە ئێوارەی ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩دا، گێژەلوولەیەکی توندی دەگمەنی EF4 لە لای ڕۆژهەڵاتی هاڤانای دا (en). گێژەلوولەکە زیانێکی زۆری لێکەوتەوە، و لایەنی کەم ٩٠ ماڵی وێران کرد، چوار کەسی کوشت و ١٩٥ کەسیشی بریندار کرد.^[٦٥]^[٦٦]^[٦٧]^[٦٨] تا ٤ی شوبات ژمارەی کوژراوان بۆ شەش کەس بەرزبووەوە، و ١١ کەسیش هێشتا لە دۆخێکی ناجێگیردابوون.^[٦٩]

ئەم خشتەیە تێکڕاکانی پلەی گەرما پیشان دەدات:

زانیاریی کەشوھەوا بۆ «هاڤانا (پارێزگای هاڤانا، وێستگەی کاسا بلانکا) ناوەندییەکانی ١٩٩١–٢٠٢٠، توندترینەکانی ١٨٥٩–ئێستا)»
مانگی زایینی	١	٢	٣	٤	٥	٦	٧	٨	٩	١٠	١١	١٢	ساڵ
بەرزترین پلەی تۆمارکراو	٣٣٫٠ (٩١)	٣٤٫٥ (٩٤)	٣٥٫٣ (٩٦)	٣٧٫٠ (٩٩)	٣٧٫٣ (٩٩)	٣٥٫٤ (٩٦)	٣٦٫٦ (٩٨)	٣٧٫٧ (١٠٠)	٣٨٫٢ (١٠١)	٣٩٫٦ (١٠٣)	٣٤٫٠ (٩٣)	٣٣٫٢ (٩٢)	٣٩٫٦ (١٠٣)
نێونجی بەرزترین پلە	٢٦٫٥ (٨٠)	٢٧٫٢ (٨١)	٢٨٫٥ (٨٣)	٢٩٫٨ (٨٦)	٣٠٫٨ (٨٧)	٣١٫٦ (٨٩)	٣٢٫٣ (٩٠)	٣٢٫٤ (٩٠)	٣١٫٨ (٨٩)	٣٠٫٥ (٨٧)	٢٨٫٦ (٨٣)	٢٧٫٢ (٨١)	٢٩٫٨ (٨٦)
نێونجی ڕۆژانە	٢٢٫٢ (٧٢)	٢٢٫٤ (٧٢)	٢٣٫٧ (٧٥)	٢٤٫٨ (٧٧)	٢٦٫١ (٧٩)	٢٧٫٠ (٨١)	٢٧٫٦ (٨٢)	٢٧٫٩ (٨٢)	٢٧٫٤ (٨١)	٢٦٫١ (٧٩)	٢٤٫٥ (٧٦)	٢٣٫٠ (٧٣)	٢٥٫٢ (٧٧)
نێونجی کەمترین پلە	١٩٫٣ (٦٧)	١٩٫٤ (٦٧)	٢٠٫٣ (٦٩)	٢١٫٦ (٧١)	٢٣٫٠ (٧٣)	٢٤٫١ (٧٥)	٢٤٫٤ (٧٦)	٢٤٫٥ (٧٦)	٢٤٫١ (٧٥)	٢٣٫٤ (٧٤)	٢١٫٨ (٧١)	٢٠٫٣ (٦٩)	٢٢٫٢ (٧٢)
کەمترین پلەی تۆمارکراو	٦٫٠ (٤٣)	١١٫٩ (٥٣)	١٠٫٠ (٥٠)	١٥٫١ (٥٩)	١٥٫٤ (٦٠)	٢٠٫٠ (٦٨)	١٩٫٠ (٦٦)	٢٠٫٠ (٦٨)	٢٠٫٠ (٦٨)	١٨٫٠ (٦٤)	١٤٫٠ (٥٧)	١٠٫٠ (٥٠)	٦٫٠ (٤٣)
نێونجی باران بارین میلیمەتر	٥٦٫٤ (٢٫٢٢)	٥٨٫٧ (٢٫٣١)	٥٣٫٦ (٢٫١١)	٥٨٫٤ (٢٫٣)	١٢٠٫٣ (٤٫٧٤)	١٦٨٫١ (٦٫٦٢)	١٢٥٫٤ (٤٫٩٤)	١٤٥٫٢ (٥٫٧٢)	١٧٥٫٧ (٦٫٩٢)	١٤٠٫٣ (٥٫٥٢)	٨٢٫٥ (٣٫٢٥)	٥٧٫٦ (٢٫٢٧)	١٬٢٤٢٫٢ (٤٨٫٩٢)
نێونجی ژمارەی ڕۆژە باراناوییەکان (≥ ١.٠ mm)	٦٫٤	٥٫٨	٥٫١	٥٫٣	٨٫٩	١٢٫٦	١١٫٤	١٢٫٣	١٤٫١	١١٫٨	٧٫٧	٦٫٥	١٠٧٫٩
نێونجی شێی ڕێژەیی (٪)	٧٨	٧٧	٧٦	٧٤	٧٦	٧٩	٧٩	٧٩	٨١	٨٠	٧٩	٧٩	٧٨٫١
نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون	٢١٧٫٠	٢٠٣٫٤	٢٧٢٫٨	٢٧٣٫٠	٢٦٠٫٤	٢٣٧٫٠	٢٧٢٫٨	٢٦٠٫٤	٢٢٥٫٠	١٩٥٫٣	٢١٩٫٠	١٩٥٫٣	٢٬٨٣١٫٤
نێونجی ڕۆژانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون	٧٫٠	٧٫٢	٨٫٨	٩٫١	٨٫٤	٧٫٩	٨٫٨	٨٫٤	٧٫٥	٦٫٣	٧٫٣	٦٫٣	٧٫٨
سەرچاوەی یەکەم: ڕێکخراوی کەشناسیی جیهانی،^[٧٠] Climate-Charts.com^[٧١]
سەرچاوەی دووەم: Meteo Climat (بەرزترین و نزمترینەکانی تۆمارکراو)،^[٧٢] خزمەتگوزاری کەشوهەوای ئەڵمانیا (خۆر)^[٧٣]

^[٧٤]

تێکڕای پلەی گەرمای دەریا
کانوونی دووەم	شوبات	ئازار	نیسان	ئایار	حوزەیران	تەممووز	ئاب	ئەیلوول	تشرینی یەکەم	تشرینی دووەم	کانوونی یەکەم
٢٣ °C (٧٣ °ف)	٢٣ °C (٧٣ °ف)	٢٤ °C (٧٥ °ف)	٢٦ °C (٧٩ °ف)	٢٧ °C (٨١ °ف)	٢٨ °C (٨٢ °ف)	٢٨ °C (٨٢ °ف)	٢٨ °C (٨٢ °ف)	٢٨ °C (٨٢ °ف)	٢٧ °C (٨١ °ف)	٢٦ °C (٧٩ °ف)	٢٤ °C (٧٥ °ف)

شارەوانییەکان

شارەکە دابەشکراوە بۆ ١٥ شارەوانی^[٧٥] – یان ناوچەکان، کە ئەوانیش دابەشکراون بۆ ١٠٥ consejos populares (گەڕەکەکان)^[٧٦]

پلایا (en): سانتا فێ (en)، سیبۆنێی، کووباناکان، ئامپلیاسیۆن ئالمێندارێس، میرامار (en)، سیێرا، سێیبا، بوینا ڤیستا.
گۆڕەپانی شۆڕش (en): ئێل کارمێلۆ، ڤێدادۆ-مالێکۆن، ڕامپا، پرینسیپێ، پلازا، نویڤۆ ڤێدادۆ-پوێنتێس گراندێس، کۆلۆن-نویڤۆ ڤێدادۆ، ڤێدادۆ (en).
سێنترۆ هابانا (en): کایۆ هوێسۆ (en)، پویبلۆ نویڤۆ، لۆس سیتیۆس، دراگۆنێس، کۆلۆن.
لا هابانا ڤیێخا (en): پرادۆ، کاتێدراڵ، پلازا ڤیێخا (en)، بێلێن، سان ئیسیدرۆ، خێسووس ماریا، تایاپیێدرا.
ڕێگلا (en): گوایکانیمار، لۆما مۆدێلۆ، کازابلانکا (en).
لا هابانا دێل ئێستێ (en): کامیلۆ سینفوێگۆس، کۆخیمار (en)، گیتێراس، ئەلتوراس دێ ئالامار، ئالامار ئێستێ، گوانابۆ (en)، کامپۆ فلۆریدۆ، ئالامار-پلایا (en).
گواناباکۆا (en): مانیانا-هابانا نویڤا، ڤییا I، ڤییا II، شیڤاس-رۆبلێ، دێبێچێ-نالۆن، هاتا-نارانخۆ، پێنیالڤێر-باکورانایۆ، میناس-بارێراس.
سان میگێل دێل پادرۆن (en): ڕۆکافۆرت، لویانۆ مۆدێرنۆ، دیێزمێرۆ (en)، سان فرانسیسکۆ دێ پاولا، دۆلۆرێس-ڤێراکرۆز، خاکۆمینۆ.
دەی تشرینی یەکەم (en): لویانۆ، خێسووس دێل مۆنتێ، لاوتۆن، ڤیستا ئالێگرێ، گۆیلی، سێڤییانۆ، لا ڤیبۆرا (en)، سانتۆس سوارێز، تاماریندۆ.
سێرۆ (en): لاتینۆئەمێریکانۆ، پیلار-ئاتارێس، سێرۆ، لاس کانییاس، ئێل کەناڵ، پالاتینۆ، ئارمادا.
ماریاناو (en): CAI-لۆس ئانخێلێس، پۆسیتۆ-پالماس، زامۆرا-کۆکۆسۆلۆ، لیبەرتاد، پۆگۆلۆتی-بێلێن-فینلای، سانتا فێلیسیا.
لا لیسا (en): ئەلتوراس دێ لا لیسا، بالکۆن ئاریماو، ئێل کانۆ-ڤالێ گراندێ-بێلۆ ٢٦ ئی مۆرادۆ، پونتا براڤا (en)، ئارۆیۆ ئارێناس، سان ئاگۆستین، ڤێرسایێس-کۆرۆنێلا.
بۆیێرۆس (en): سانتیاگۆ دێ لاس ڤێگاس (en)، نویڤۆ سانتیاگۆ، بۆیێرۆس، واخای (en)، کالابازار (en)، ئەلتاهابانا-کاپدێڤیلا، ئارمادا-ئالدابۆ.
ئارۆیۆ نارانخۆ (en): لۆس پینۆس، پۆی، ڤیبۆرا پارک، مانتییا، پاراگا، کالڤاریۆ-فراتێرنیداد، گینێرا، ئێلێکتریکۆ، ماناگوا، کایێخاس.
کۆتۆرۆ (en): سان پێدرۆ-سێنترۆ کۆتۆرۆ، سانتا ماریا دێل ڕۆزاریۆ، لۆتێریا، کواترۆ کامینۆس، ماگدالێنا-تۆریێنتێ، ئەلبێرۆ.

دیمۆگرافیا

دانیشتووانی مێژوویی
ساڵ	دان.	±%
1750	٧٠٬٠٠٠	—
1907	٢٩٧٬١٥٩^[٧٧]	+324.5%
1931	٧٢٨٬٥٠٠	+145.2%
1943	٨٦٨٬٤٢٦	+19.2%
1953	١٬١٣٩٬٥٧٩	+31.2%
1970	١٬٧٨٦٬٥٢٢	+56.8%
1981	١٬٩٢٩٬٤٣٢	+8.0%
2002	٢٬١٧١٬٦٧١	+12.6%
2012	٢٬١٠٦٬١٤٦	−3.0%
2018	٢٬١٣١٬٤٨٠	+1.2%
2024	١٬٧٤٩٬٩٦٤	−17.9%

لە کۆتایی سەرژمێریی ٢٠١٢دا، ١٩.١٪ی دانیشتووانی کووبا لە هاڤانا دەژیان.^[١٠]، یان ٢,١٠٦,١٤٦ کەس.^[١٠] شارەکە تێکڕای تەمەنی پێشبینیکراو (en)ی ٧٦.٨١ ساڵە لە کاتی لەدایکبووندا.^[١٠] تا کۆتایی ٢٠٢٤، دوای قەیرانی کۆچبەری کووبا (en) لە ٢٠٢١-٢٠٢٣ کە تێیدا هاڤانا لەگەڵ پارێزگاکانی کاماگوێی (en) و سینفوێگۆس (en) زۆرترین زیانیان بەرکەوت، ژمارەی دانیشتووان دابەزی بۆ ١,٧٤٩,٩٦٤ کەس، بەپێی نووسینگەی ئامار و زانیاریی لا هابانا.^[١٢]^[٧٨]

ناوچەی گەورەشاری هاڤانا بە خێرایی گەشەی کرد لە ماوەی نیوەی یەکەمی سەدەی ٢٠ەمدا و گەیشتە ملیۆنێک دانیشتوو لە سەرژمێریی ١٩٤٣دا. پەرەسەندنی شارنشینی فراوان بوو بۆ دەرەوەی سنوورەکانی شارەوانیی هاڤانا و گەیشتە شارەوانییە دراوسێکانی ماریاناو، ڕێگلا و گواناباکۆا. لە ساڵانی ١٩٨٠ەکانەوە، دانیشتووانی شارەکە بە هێواشی گەشە دەکات لە ئەنجامی سیاسەتەکانی گەشەپێدانی هاوسەنگ، ڕێژەی کەمی لەدایکبوون، ڕێژەی تا ڕادەیەک بەرزی کۆچکردن بۆ دەرەوەی وڵات، و کۆچبەریی ناوخۆیی کۆنترۆڵکراو. بەهۆی ڕێژەی کەمی لەدایکبوون و بەرزی تەمەنی پێشبینیکراوی شارەکە و وڵاتەکە،^[٩]^[٧٩] پێکهاتەی تەمەنی هاوشێوەی وڵاتێکی پێشکەوتووە، و هاڤانا تەنانەت ڕێژەیەکی بەرزتری کەسانی بەتەمەنی هەیە لە چاو وڵاتەکە بە گشتی.^[١٠]

دابەشبوونی نەتەوەیی

بەپێی سەرژمێریی نیشتمانیی ٢٠١٢ (en) بۆ دانیشتووانی هاڤانا (سەرژمێریی کووبا و توێژینەوە هاوشێوەکان زاراوەی "ڕەنگی پێست" بەکاردەهێنن لەبری "ڕەگەز").^[١٠]

سپیپێست (en): ٥٨.٤٪، (ڕەچەڵەکی ئیسپانی زۆرترین بوون)^[١٠]^[٨٠]
مەستیزۆ (en) یان مولاتۆ (en) (ڕەگەزی تێکەڵ): ٢٦.٤٪
ڕەشپێست (en): ١٥.٢٪
ئاسیایی (en): ٠.٢٪^[٨٠]

هەروەک نەتەوەکانی تری کاریبی، ژمارەیەکی کەم لە مەستیزۆ لە هاڤانادا (و لە کووبا بە گشتی) هەن، بە پێچەوانەی وڵاتانی تری ئەمریکای لاتینی (en)، چونکە دانیشتووانە ڕەسەنەکانی تاینۆ (en) بە شێوەیەکی کردەیی لەناو چوون (en) بەهۆی نەخۆشییە ئەوراسیاییەکانەوە لە سەرەتای سەردەمی داگیرکاریی ئیسپانییەکاندا.^[٨١]

حکوومەتی کووبا کۆنترۆڵی هاتوچۆی خەڵک بۆ ناو هاڤانا دەکات لەسەر ئەو بنەمایەی کە ناوچەی گەورەشاری هاڤانا (کە نیشتمانی نزیکەی ٢٠٪ی دانیشتووانی وڵاتەکەیە) فشاری زۆری لەسەرە لە ڕووی بەکارهێنانی زەوی، ئاو، کارەبا، گواستنەوە، و پێکهاتەکانی تری ژێرخانی شارنشینی. دانیشتووانێک لە کۆچبەرانی ناوخۆیی بۆ هاڤانا هەن کە بە "پالێستینۆس" (فەلەستینییەکان) ناسراون^[٨٢] کە بە زۆری خەڵکی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی پارێزگای ئۆریێنتێن.^[٨٣]

کەمینەیەکی بەرچاوی چینییەکان لە شارەکەدا، کە زۆربەیان لە ڕەچەڵەکی کانتۆنی (en)ن، لە ناوەڕاستی سەدەی ١٩ەمدا لەلایەن دانیشتووە ئیسپانییەکانەوە هێنران لە ڕێگەی فلیپینەوە بە گرێبەستی کار و، دوای تەواوکردنی گرێبەستە هەشت ساڵییەکان، زۆرێک لە کۆچبەرە چینییەکان بە هەمیشەیی لە هاڤانا نیشتەجێ بوون.^[٨٠] پێش شۆڕش، ژمارەی دانیشتووانی چینی گەیشتە زیاتر لە ٢٠٠,٠٠٠ کەس،^[٨٤] و ئەمڕۆ، نەوەی چینییەکان دەکرێت بگاتە ١٠٠,٠٠٠ کەس.^[٨٥]^{[ژێدەرێکی پشتڕاستکراو نییە]} چینییە لەدایکبووەکان/ ڕەسەنەکان (کە ئەوانیش زۆربەیان کانتۆنین) لە ئێستادا نزیکەی ٤٠٠ کەسن.^[٨٦] نزیکەی ٣,٠٠٠ ڕووسەکان لە شارەکەدا دەژین؛ وەک ئەوەی لەلایەن باڵیۆزخانەی ڕووسیاوە لە هاڤانا ڕاپۆرت کراوە؛ زۆربەیان ئەو ژنانەن کە هاوسەرگیرییان لەگەڵ ئەو کووباییانە کردووە کە لە یەکێتیی سۆڤیەت دەیانخوێند.^[٨٧] هاڤانا هەروەها دانیشتووانی تری ناکووبایی لەخۆدەگرێت کە قەبارەیان نەزانراوە. دانیشتووانێکی چەند هەزار کەسی لە پەنابەرە هەرزەکار و پێش-هەرزەکارەکانی باکووری ئەفریقا هەن.^[٨٨] لە سەرژمێریی نیوەی سەدەی ٢٠ەمەوە لە ساڵی ١٩٥٣ تا ٢٠١٨ (تازەترین سەرژمێری)، دانیشتووانی هاڤانا بە ڕێژەی مەزەندەکراوی ٨٧ لەسەدا گەشەی کردووە، کە ڕێژەیەکی گەشەی نموونەیییە بۆ زۆربەی شارەکانی کاریبی.

ئێل زاپاتیادۆ، هاڤانا، لە ١٨٤٧، لەلایەن فرێدێریک میالە^[٨٩]^[٩٠]
ئێل کاسێرۆ، هاڤانا، لە ١٨٥٥، لەلایەن بی. مەی و فرێدێریک میالە^[٨٩]^[٩٠]
دانیشتووانی هاڤانا لە ١٨٦٠دا کە لەلایەن جۆزێف ناڤلێتەوە کێشراوە
قوتابیانی قوتابخانە لە هاڤانا، ٢٠١٢

ئایین

کاسۆلیکەکانی ڕۆما (کاسۆلیکی ڕۆمانی (en)) گەورەترین گرووپی ئایینی پێکدەهێنن لە هاڤانادا. هاڤانا یەکێکە لە سێ ئەپقوفییە گەورەشارەکان لە دوورگەکەدا (ئەوانی تر بریتین لە کاماگوێی و سانتیاگۆ)، لەگەڵ دوو ئەپقوفیی پاشکۆ: ماتانزاس و پینار دێل ڕیۆ. پیاوچاکی پارێزەری شارەکە سان کریستۆباڵ (قەشە کریستۆڤەر (en))ە، کە کڵێسای سەرەکی بۆ ئەو تەرخان کراوە. هەروەها خاوەنی بازیلیکای بچووک (en)ێکە، بازیلیکای مەزارگەی نیشتمانیی خانمی خێرخوازیی کۆبرێ و دوو مەزارگەی نیشتمانیی تر، خێسووس نازارینۆ دێل ڕێسکاتێ و سان لازارۆ (ئێل ڕینکۆن). سەردانی پاپایی لەلایەن سێ پاپای یەک لە دوای یەکەوە بۆ کراوە: پاپا جۆن پۆڵی دووەم (en) (کانوونی دووەمی ١٩٩8)، پاپا بێنێدیکتی شازدەیەم (ئازاری ٢٠١٢) و پاپا فرانسیس (ئەیلوولی ٢٠١٥).

کۆمەڵگەی جوولەکەکان لە هاڤانادا کەمبووەتەوە دوای شۆڕش لەوەی کە سەردەمانێک زیاتر لە ١٥,٠٠٠ جوولەکەی لەخۆدەگرت،^{[ژێدەر پێویستە]} کە زۆرێکیان لە چەوساندنەوەی نازییەکان هەڵاتبوون و دواتر کووبایان جێهێشت بۆ مەیامی یان ئیسرائیل دوای ئەوەی کاسترۆ دەسەڵاتی گرتە دەست لە ساڵی ١٩٥٩. شارەکە سەردەمانێک پێنج کەنیسەی هەبوو، بەڵام تەنها سێیان ماونەتەوە (یەکێکیان ئۆرتۆدۆکس (en)ە، و دووانەکەی تریان پارێزگار (en)ن: یەکێکیان پارێزگاری ئەشکەنازی (en)یە و ئەوی تریان پارێزگاری سەفاردی (en)ە)، کەنیسەی گەورەی بێت شالۆم (en) یەکێکیانە و یەکێکی تریش کە تێکەڵەیەکە لە هەر سێکیان پێکەوە. لە شوباتی ٢٠٠٧دا، لێ نیویۆرک تایمز مەزەندەی کرد کە نزیکەی ١,٥٠٠ جوولەکەی ناسراو لە هاڤانادا دەژین.^[٩١]

ئابووری

ئابووریی شارەکە سەرەتا لەسەر بنەمای شوێنەکەی گەشەی کرد، کە وایکرد ببێتە یەکێک لە سەرەتاییترین سەنتەرە گەورەکانی بازرگانی لە جیهانی نوێدا. شەکر و بازرگانییەکی گەشەسەندووی کۆیلە سەرەتا سامانیان بۆ شارەکە هێنا، و دواتر، دوای سەربەخۆیی، بوو بە هاوینەهەوارێکی ناسراو. سەرەڕای هەوڵەکانی حکوومەتی فیدڵ کاسترۆ بۆ بڵاوکردنەوەی چالاکییە پیشەسازییەکانی کووبا بۆ هەموو بەشەکانی دوورگەکە، هاڤانا وەک سەنتەری بەشێکی زۆری پیشەسازیی نەتەوەکە دەمێنێتەوە.^[٩٢] ئەمڕۆ هاڤانا ئابوورییەکی هەمەچەشنی هەیە، بە کەرتە نەریتییەکانەوە، وەک بەرهەمهێنان، بیناسازی، گواستنەوە و پەیوەندییەکان، و ئەوانەی نوێن یان بووژاونەتەوە وەک بایۆتەکنەلۆژیا و گەشتیاری.^{[ژێدەر پێویستە]}

پیشەسازیی نەریتیی شەکر، کە ئابووریی دوورگەکە بۆ ماوەی سێ سەدە لەسەری دامەزراوە، لە شوێنی تری دوورگەکە چەقی بەستووە و کۆنترۆڵی نزیکەی سێ لەسەر چواری ئابووریی هەناردەکردن دەکات. بەڵام دامەزراوە سووکەکانی بەرهەمهێنان، کارگەکانی ئامادەکردنی گۆشت، و ئۆپەراسیۆنە کیمیایی و دەرمانسازییەکان لە هاڤانادا چڕبوونەتەوە. پیشەسازییەکانی تری دروستکردنی خۆراکیش گرنگن، لەگەڵ کەشتیسازی، دروستکردنی ئۆتۆمۆبیل، بەرهەمهێنانی خواردنەوە کحولییەکان (بە تایبەتی ڕۆم)، ڕستن و چنران، و بەرهەمەکانی تووتن، بە تایبەتی جگەرەکانی هاڤانۆس (en) کە بەناوبانگی جیهانین.^[٩٣] هەرچەندە بەندەرەکانی سینفوێگۆس و ماتانزاس، بەتایبەتی، لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی شۆڕشگێڕدا پەرەیان پێدراوە، هاڤانا وەک دامەزراوەی سەرەکیی بەندەری کووبا دەمێنێتەوە؛ ٥٠٪ی هاوردە و هەناردەی کووبا بە هاڤانادا تێدەپەڕێت. بەندەرەکە هەروەها پشتگیریی پیشەسازییەکی بەرچاوی ماسیگرتنیش دەکات.^{[ژێدەر پێویستە]}

لە ساڵی ٢٠٠٠دا، نزیکەی ٨٩٪ی هێزی کاری تۆمارکراوی فەرمیی شارەکە بۆ دەزگا، دامەزراوە یان کۆمپانیا بەڕێوەبراوەکانی حکوومەت کاریان دەکرد. هاڤانا، بە تێکڕا، بەرزترین داهات و پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی هەیە لە وڵاتەکەدا. دوای داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەت، کووبا دووبارە جەختی لەسەر گەشتیاری کردەوە وەک پیشەسازییەکی سەرەکی کە بووە هۆی بووژانەوەی. گەشتیاری ئێستا سەرچاوەی سەرەکیی ئابووریی هاڤانا و کووبایە.^[٩٤]

ئابووریی هاڤانا هێشتا لە گۆڕاندایە، سەرەڕای باوەشکردنەوەی ڕاول کاسترۆ بۆ کۆمپانیا ئازادەکان لە ساڵی ٢٠١١. هەرچەندە لە ساڵی ٢٠١١دا بەرزبوونەوەیەک لە بازرگانییە بچووکەکاندا هەبوو، بەڵام زۆرێکیان لەو کاتەوە شکستیان هێناوە، بەهۆی نەبوونی بازرگانی و داهات لەلایەن دانیشتووانی ناوخۆییەوە، کە تێکڕای مووچەیان ٢٠ دۆلارە لە مانگێکدا.^[٩٥]

بازرگانی و دارایی

دوای شۆڕش، سیستەمی کۆمپانیای ئازادی سەرمایەداریی نەریتیی کووبا جێگەی گیرایەوە بە سیستەمێکی ئابووریی زۆر بە کۆمەڵایەتی کراو. لە هاڤانا، بازرگانییەکانی خاوەندارێتی کووبایی و ئەمریکی خۆماڵی کران و ئەمڕۆ زۆربەی بازرگانییەکان تەنها لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدا کار دەکەن.^{[ژێدەر پێویستە]}

لە هاڤانای کۆن و سەرتاسەری ڤێدادۆ چەندین بازرگانیی بچووکی تایبەت هەن، وەک دوکانی چاککردنەوەی پێڵاو یان شوێنی دروستکردنی جلوبەرگ. بانکی بە هەمان شێوە لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدایە، و بانکی نیشتمانیی کووبا (en)، کە بارەگاکەی لە هاڤانایە، سەنتەری کۆنترۆڵی ئابووریی کووبایە. لقەکانی لە هەندێک حاڵەتدا لەو بینایانەدان کە لە سەردەمی پێش شۆڕشدا نووسینگەی بانکەکانی کووبا یان بیانی بوون.^{[ژێدەر پێویستە]}

لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٩٠ەکاندا ڤێدادۆ، کە بە درێژایی کەناراوەکانی زەریای ئەتڵەسییە، دەستی کرد بە نوێنەرایەتیکردنی ناوچەی بازرگانیی سەرەکی. بە شێوەیەکی بەرفراوان لە نێوان ساڵانی ١٩٣٠ و ١٩٦٠ گەشەی پێدرا، کاتێک هاڤانا وەک شوێنێکی سەرەکی بۆ گەشتیارانی ئەمریکی گەشەی کرد؛ هۆتێلی بەرز، کازینۆکان، چێشتخانەکان، و دامەزراوە بازرگانییە ئاست بەرزەکان، کە زۆریان ڕەنگدانەوەی شێوازی ئارت دیکۆ بوون.^[٩٦]

ڤێدادۆ ئەمڕۆ ناوچەی داراییی هاڤانایە، و بانکە سەرەکییەکان، نووسینگەی کۆمپانیاکانی هێڵی ئاسمانی، دوکانەکان، بارەگای زۆربەی بازرگانییەکان، چەندین شوقەی بەرز و هۆتێلەکان، لەم ناوچەیەدا هەڵکەوتوون.^[٩٧] زانکۆی هاڤانا لە ڤێدادۆدایە.

گەشتیاری

شارەکە لە مێژە سەرنجڕاکێشییەکی باو بووە بۆ گەشتیاران. لە نێوان ساڵانی ١٩١٥ و ١٩٣٠دا، هاڤانا میوانداریی گەشتیاری زیاتری دەکرد لە چاو هەر شوێنێکی تری کاریبی.^[٩٨] ئەم لێشاوە بەشێکی زۆری بەهۆی نزیکیی کووبا بوو لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە تێیدا قەدەغەکردنی (en) توند بۆ سەر مەی (en) و کات بەسەربردنەکانی تر جیاوازییەکی گەورەی هەبوو لەگەڵ هەڵوێستی ئارامی نەریتیی دوورگەکە بەرامبەر بە کاتبەسەربردنەکان. نامیلکەیەک کە لەلایەن E.C. Kropp Co., Milwaukee, WI، بڵاوکراوەتەوە لە نێوان ساڵانی ١٩٢١ و ١٩٣٩ کە بانگەشە بۆ گەشتیاری دەکات لە هاڤانا، کووبا، دەکرێت لە کتێبخانەی دیجیتاڵیی زانکۆی هیۆستن بدۆزرێتەوە.^[٩٩]

لەگەڵ تێکچوونی پەیوەندییەکانی کووبا و ویلایەتە یەکگرتووەکان و سەپاندنی گەمارۆی بازرگانی بەسەر دوورگەکەدا لە ساڵی ١٩٦١، گەشتیاری بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزی و نەگەڕایەوە بۆ ئاستێک کە نزیک بێت لە ئاستەکانی پێش شۆڕش تا ساڵی ١٩٨٩. حکوومەتی شۆڕشگێڕ بە گشتی، و فیدڵ کاسترۆ بە تایبەتی، دژی هەر پەرەپێدانێکی بەرچاوی گەشتیاری بوون. لە ساڵی ١٩٨٢، حکوومەتی کووبا کۆدێکی وەبەرهێنانی بیانی پەسەند کرد کە چەندین کەرتی بەڕووی سەرمایەی بیانی کردەوە.داڕێژە:Citation needed

لە ڕێگەی دروستکردنی ئەو کۆمپانیایانەی کە کراوە بوون بۆ ئەم جۆرە وەبەرهێنانە بیانییە (وەک Cubanacan)، کووبا دەستی کرد بە ڕاکێشانی سەرمایە بۆ پەرەپێدانی هۆتێلەکان، و توانیی ژمارەی گەشتیاران لە ١٣٠,٠٠٠ (لە ١٩٨٠دا) بەرزبکاتەوە بۆ ٣٢٦,٠٠٠ (تا کۆتایی ئەو دەیەیە).^[١٠٠]

هاڤانا هەروەها جێگەیەکی باوی داڕێژە:بنز بووە بۆ زیاتر لە ٢٠ ساڵ. نەخۆشە بیانییەکان سەردانی کووبا دەکەن، بەتایبەتی هاڤانا، بۆ کۆمەڵێک چارەسەری فراوان لەوانە داڕێژە:بنز، نەخۆشییە داڕێژە:بنزیەکانی وەک داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز، و داڕێژە:بنز. زۆرێک لە نەخۆشەکان خەڵکی ئەمریکای لاتینن، هەرچەندە چارەسەری پزیشکی بۆ داڕێژە:بنز، کە زۆرجار بە داڕێژە:بنز دەناسرێت، چەندین نەخۆشی لە ئەورووپا و ئەمریکای باکوورەوە ڕاکێشاوە.^[١٠١]^[١٠٢] هاڤانا ساڵانە زیاتر لە ملیۆنێک گەشتیار ڕادەکێشێت،^[٢١] سەرژمێریی فەرمی بۆ هاڤانا ڕایدەگەیەنێت کە لە ساڵی ٢٠١٠دا شارەکە لەلایەن ١,١٧٦,٦٢٧ گەشتیاری نێودەوڵەتییەوە سەردان کراوە،^[٢١] کە زیادبوونێکی ٢٠٪ بوو لە ٢٠٠٥ەوە.

هەژاری و گەڕەکە هەژارنشینەکان


یەکەکانی نیشتەجێبوون و دانیشتووانی گەڕەکە هەژارنشینەکانی هاڤانا^[١٠٣]^[١٠٤]
جۆری نیشتەجێبوون	ساڵ	یەکەکان	دانیشتووان	٪ی کۆی دانیشتووان
cuartería^(a)	2001	60,754	206,564	9.4
داڕێژە:بنز	2001	21,552	72,986	3.3
داڕێژە:بنز	1997	2,758	9,178	0.4
^(a) کوارتێریایەک (یان سیودادێلا, سۆلار) کۆشکێکی گەورەی کۆنی ناوەندی شار یان هۆتێل یان خانەیەکی کرێچیانە کە دابەشکراوە بۆ ژوور، هەندێک جار زیاتر لە ٦٠ خێزانی تێدایە.^[١٠٥]

لە ساڵانی دوای داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١دا، شارەکە، و کووبا بە گشتی بەدەست دەیان ساڵ تێکچوونی ئابوورییەوە ناڵاندوویانە، لەوانەش قۆناغی تایبەتی ساڵانی ١٩٩٠ەکان.^[١٠٦] حکوومەتی نیشتمانی پێناسەیەکی فەرمیی بۆ هەژاری نییە.^[١٠٧] توێژەرانی حکوومەت دەڵێن کە "هەژاری" بە باوترین واتا قبووڵکراوەکان بەڕاستی لە کووبادا بوونی نییە، بەڵکو ئەوەیە کە کەرتێک لە دانیشتووان هەیە کە دەکرێت بە "لە مەترسیدا" یان "نەپارێزراو" وەسف بکرێت بە بەکارهێنانی پێوەرە قبووڵکراوە نێودەوڵەتییەکان.^[١٠٧]

دەستەواژەی گشتیی "داڕێژە:بنز" دەگمەن لە کووبادا بەکاردێت، نیشتەجێبوونی ژێر-پێوەر بەم شێوەیە وەسف دەکرێت: جۆری نیشتەجێبوون، بارودۆخی نیشتەجێبوون، کەرەستەی بیناسازی، و جۆری نیشتەجێبوون. پەیمانگای نیشتمانیی نیشتەجێبوون ئەو یەکانەی لە سۆلارێسدان (کۆشکێکی گەورەی کۆنی ناوەندی شار یان هۆتێل یان خانەیەکی کرێچیانە کە دابەشکراوە بۆ ژوور، هەندێک جار زیاتر لە ٦٠ خێزانی تێدایە)^[١٠٥] و داڕێژە:بنز بە "خانووبەرەی نالەبار" دادەنێت و ژمارەیان دەژمێرێت. زۆربەی یەکەکانی گەڕەکە هەژارنشینەکان لە شارەوانییەکانی ناوەندی شاری هاڤانای کۆن و سێنترۆ هابانا چڕبوونەتەوە، هەروەها لە گەڕەکەکانی وەک ئاتارێس لە ڕێگلا.^[١٠٤] ئەو کەسانەی لە گەڕەکە هەژارنشینەکاندا دەژین دەستڕاگەیشتنیان بە هەمان پەروەردە، چاودێری تەندروستی، هەلی کار و ئاسایشی کۆمەڵایەتی هەیە وەک ئەوانەی لە گەڕەکە پێشتر ئیمتیازدارەکاندا دەژین. شارە پەڕپووتەکان لە سەرتاسەری شارەکەدا بڵاوبوونەتەوە جگە لە چەند ناوچەیەکی ناوەندی نەبێت.^[١٠٤]

زیاتر لە ٩٪ی دانیشتووانی هاڤانا لە کوارتێرییا (سۆلارێس، سیودادێلا) دەژین، ٣.٣٪ لە شارە پەڕپووتەکاندا، و ٠.٣٪ لە پەناگەکانی پەنابەراندا دەژین.^[١٠٣]^[١٠٤] ئەمە خەمڵاندنی ژمارەی ئەو کەسانە لەخۆناگرێت کە لە نیشتەجێبوونی بارودۆخ "مامناوەند" یان "خراپ"دا دەژین چونکە لە زۆر حاڵەتدا ئەم یەکانە مەرج نییە ببنە نیشتەجێبوونی گەڕەکی هەژارنشین بەڵکو لە بنەڕەتدا شوێنی نیشتەجێبوونی باشن کە پێویستیان بە چاککردنەوە هەیە. بەپێی ئامارە فەرمییەکانی پەیمانگای نیشتمانیی نیشتەجێبوون، لە ساڵی ٢٠٠١دا، ٦٤٪ی ئەو ٥٨٦,٧٦٨ یەکەیەی هاڤانا بە دۆخی "باش" دادەنران، کە لە ساڵی ١٩٩٠دا ٥٠٪ بوو. نزیکەی ٢٠٪ لە دۆخی "مامناوەند"دا بوون و ١٦٪ لە دۆخی "خراپ"دا بوون.^[١٠٤] داڕمانی بەشەکی یان تەواوەتیی بیناکان شتێکی دەگمەن نییە، هەرچەندە ژمارەکە تا کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٩٠ەکان بۆ نیوە کەمببووەوە لە کاتێکدا خراپترین یەکەکان نەمان و ئەوانی تریش چاککرانەوە. بیناکانی هاڤانای کۆن و سێنترۆ هابانا بە تایبەتی ڕووبەڕووی هۆکارە سروشتییەکان دەبنەوە: شێی بەرز، کاریگەرییە داخورێنەرەکانی پرژەی خوێ بەهۆی نزیکی لە کەناراوەکانەوە، و لافاوی ناوبەناو. زۆربەی ناوچەکانی شارەکە، بەتایبەتی قەزا پڕدانیشتووانەکان، تووشی داڕێژە:بنز بوون.^[١٠٨]

گواستنەوە

فڕۆکەخانەکان

داڕێژە:Unreferenced section

هاڤانا لەلایەن داڕێژە:بنزەوە خزمەتگوزاریی پێشکەش دەکرێت. فڕۆکەخانەکە دەکەوێتە نزیکەی داڕێژە:Convert لە باشووری سەنتەری شارەکەوە، لە شارەوانیی بۆیێرۆس، و وێستگەی سەرەکییە بۆ داڕێژە:بنز وڵاتەکە داڕێژە:بنز. فڕۆکەخانەکە دەروازەی سەرەکیی نێودەوڵەتی و ناوخۆییی کووبایە، هاڤانا بە بەشەکانی تری کاریبی، ئەمریکای داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز و باشوور، ئەورووپا و یەک شوێن لە ئەفریقاوە دەبەستێتەوە.

شارەکە هەروەها لەلایەن داڕێژە:بنزەوە خزمەتگوزاریی پێشکەش دەکرێت، کە فڕۆکەخانەیەکی بچووکە لە ڕۆژاوای شارەکە و بۆ هەندێک گەشتی ناوخۆیی بەکاردەهێنرێت، بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن داڕێژە:بنزەوە.

هێڵی ئاسنین

هاڤانا تۆڕێکی هێڵی ئاسنینی دەوروبەری شار، نێوان شارەکان و مەودای درێژی هەیە. هێڵی ئاسنینەکان خۆماڵی کراون و لەلایەن FFCC (داڕێژە:بنز)ەوە بەڕێوەدەبرێن. FFCC هاڤانا بە هەموو پارێزگاکانی کووباوە دەبەستێتەوە، و داڕێژە:بنز خزمەتی شارەکە دەکات. وێستگە سەرەکییەکانی شەمەندەفەر بریتین لە: وێستگەی شەمەندەفەری ناوەندی، وێستگەی شەمەندەفەری لا کوبرێ، وێستگەی کازابلانکا، و ئیستاسیۆن دێ تولیپان.

لە ساڵی ٢٠٠٤دا قەبارەی ساڵانەی سەرنشینان نزیکەی ١١ ملیۆن بوو،^[١٠٩] بەڵام خواست بە دوو هێندە و نیو بۆ سێ هێندەی ئەم بەهایە خەمڵێنراوە، و قەرەباڵغترین ڕێگا لە نێوان هاڤانا و سانتیاگۆ دێ کووبادایە، کە نزیکەی داڕێژە:Convert لە یەکترییەوە دوورن بە هێڵی ئاسنین. لە ساڵی ٢٠٠٠دا یەکێتیی هێڵی ئاسنینی کووبا عەرەبانەی پلە یەکی فەڕەنسیی کڕی کە سیستەمی فێنککەرەوەیان هەبوو. عەرەبانەی نوێی دروستکراوی چینی و ڕووسی بۆ شەمەندەفەری مەودای درێژ لە دەیەی ٢٠١٠دا دەستیان بە کارکردن کرد، و هەندێکیان ئێستا خزمەتگوزاریی دەوروبەری شار پێشکەش دەکەن.

لە ساڵانی ١٩٨٠ەکاندا پلان هەبوو بۆ سیستەمێکی داڕێژە:بنز لە هاڤانا هاوشێوەی مێترۆی داڕێژە:بنز، لە ئەنجامی کاریگەریی یەکێتیی سۆڤیەت لە کووبا لەو کاتەدا. توێژینەوەکانی جیۆلۆجی و دارایی کە لەلایەن شارەزایانی کووبایی، چیکی و سۆڤیەتییەوە کرابوون لە ساڵانی ١٩٨٠ەکاندا زۆر پێشکەوتبوون.^[١١٠] ڕۆژنامەوانی کووبا پڕۆژەی دروستکردنەکە و ڕێگاکەی پیشان دا، کە شارەوانییەکان و گەڕەکەکانی پایتەختی بە یەکەوە دەبەستەوە.^[١١٠] لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٩٨٠ەکاندا پڕۆژەکە پێشتر دەستی پێکردبوو، هەر میلێک (١.٦ کم) لە هێڵەکە لەو کاتەدا ملیۆنێک دۆلاری تێدەچوو، بەڵام بەهۆی داڕمانی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١دا پڕۆژەکە دواتر وازی لێ هێنرا.^[١١٠]

نێوان شارەکان

هێڵێکی نێوان شارەکان،داڕێژە:Efn کە بە داڕێژە:بنز ناسراوە و لە ساڵی ١٩١٧ دروست کراوە، لە کازابلانکاوە (لەودیوی کەنداوەکە لە هاڤانای کۆنەوە) دەڕوات بۆ هێرشی و پاشان بۆ داڕێژە:بنز.^[١١١]

تراموای

هاڤانا تا ساڵی ١٩٥٢ سیستەمێکی ترامی بەڕێوەدەبرد، کە وەک سیستەمێکی داڕێژە:بنز بە ناوی Ferro Carril Urbano de la Habana لە ساڵی ١٨٥٨ دەستی پێکرد،^[١١٢] لە ساڵی ١٨٦٣ لەگەڵ کۆمپانیای ڕکابەری گواستنەوەدا یەکیگرت وەک Empresa del Ferro-Carril Urbano y Omnibus de La Habana و دواتر لە ساڵی ١٩٠٠ لەژێر دەستی خاوەنە بیانییە نوێیەکاندا بەناوی کۆمپانیای هێڵی ئاسنینی کارەبایی هاڤانا کارەبایی کرا.^[١١٣] کەمبوونەوەی سەرنشینان بووە هۆی ئیفلاسبوون لە ساڵی ١٩٥٠ و خاوەنی نوێ Autobus Modernos SA وازی لە سیستەمەکە هێنا لە بەرژەوەندیی پاسەکان و عەرەبانە ماوەکانیش لە ساڵی ١٩٥٢ فرۆشران بە ماتانزاس.داڕێژە:Citation needed

ڕێگاوبانەکان

تۆڕی ڕێگاوبانی شارەکە تا ڕادەیەک بەرفراوانە، و شەقامی فراوان، ڕێگای سەرەکی و ڕێگای گەیشتنی گەورەی بۆ شارەکە هەیە وەک ئەوتۆپیستا ناسیۆناڵ (A1)، داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز. تۆڕی ڕێگاوبانەکان لە سەردەمی ئیسپانییەکانەوە لە قۆناغی دروستکردن و گەشەکردندایە بەڵام بەهۆی کەمیی چاککردنەوەوە ڕووبەڕووی تێکچوونێکی گەورە بووەتەوە.^[١١٤] ڕێگا خێراکان (داڕێژە:بنز) بریتین لە:

A1 – ئەوتۆپیستا ناسیۆناڵ، لە هاڤاناوە بۆ داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز، لەگەڵ بەشی کورتی زیادە لە نزیک سانتیاگۆ و گوانتانامۆ
A4 – ئەوتۆپیستا ئێستێ-ئۆستێ، لە هاڤاناوە بۆ داڕێژە:بنز
ڤیا بلانکا، بۆ ماتانزاس و داڕێژە:بنز
ڕێگای ئەڵقەیی هاڤانا (داڕێژە:Langx)، کە لە داڕێژە:بنزێکەوە لەژێر دەروازەی کەنداوی هاڤانادا دەست پێدەکات
ئەوتۆپیستا دێل مێدیۆدیا، لە هاڤاناوە بۆ داڕێژە:بنز
ئۆتۆپیستایەک لە هاڤاناوە بۆ داڕێژە:بنز
ئۆتۆپیستایەک لە هاڤاناوە بۆ داڕێژە:بنز

پەروەردە

داڕێژە:Further داڕێژە:Recentism

حکوومەتی نیشتمانی هەموو بەرپرسیاریەتییەکی پەروەردە لە ئەستۆ دەگرێت، و قوتابخانەی سەرەتایی، ناوەندی، و ڕاهێنانی پیشەیی گونجاو لە سەرتاسەری کووبادا هەن. قوتابخانەکان کوالێتییان جیاوازە و پەروەردە لە هەموو ئاستەکاندا بێبەرامبەر و زۆرەملێیە جگە لە خوێندنی باڵا، کە ئەویش بێبەرامبەرە.

زانکۆی هاڤانا، کە لە بەشی ڤێدادۆی هاڤانا هەڵکەوتووە، لە ساڵی ١٧٢٨ دامەزراوە و وەک دامەزراوەیەکی پێشەنگی خوێندنی باڵا لە داڕێژە:بنز سەیر دەکرا. ماوەیەکی کورت دوای شۆڕش، زانکۆکە، و هەروەها هەموو دامەزراوە پەروەردەییەکانی تر، خۆماڵی کران. لەو کاتەوە چەندین زانکۆی تریش کراونەتەوە، وەک داڕێژە:بنز کە تێیدا زۆرینەی ڕەهای ئەندازیارانی ئەمڕۆی کووبای تێدا دەخوێنن.

داڕێژە:بنز بە ٤,٣٥٠ قوتابییەوە یەکێکە لە گەورەترین قوتابخانەکانی بالێ لە جیهاندا و بەپڕستیژترین قوتابخانەی بالێیە لە کووبا.^[١١٥]

شوێنەوارەکان و سەنتەرە مێژووییەکان

هاڤانای کۆن (Habana Vieja): کرۆکی شاری ڕەسەنی هاڤانا لەخۆدەگرێت. وەک شوێنەوارێکی کەلەپووری جیهانیی یوونێسکۆ ڕاگەیەندرا.
داڕێژە:بنز: گۆڕەپانێکە لە هاڤانای کۆن، شوێنی لەسێدارەدان، ڕێپێوانەکان، شەڕی گا، و داڕێژە:بنز بووە.
داڕێژە:بنز: قەڵایەکە کە دەکەوێتە لای ڕۆژهەڵاتی کەنداوی هاڤانا، لا کابانیا سەرنجڕاکێشترین قەڵایە لە سەردەمی ئیسپانییەکاندا، بەتایبەتی دیوارەکانی کە لە کۆتایی سەدەی ١٨ەمدا دروست کراون.
داڕێژە:بنز: لە ساڵی ١٩٢٩ وەک ئەنجومەنی پیران و ئەنجومەنی نوێنەران دروست کراوە، ئەم بینا زەبەلاحە بە قوبەکەی دەناسرێتەوە، کە زاڵە بەسەر ئاسۆی شارەکەدا. لە ناوەوەیدا سێیەم گەورەترین پەیکەری ناوماڵ لە جیهاندا هەیە، بە ناوی La Estatua de la República. لەم ڕۆژانەدا، بارەگای داڕێژە:بنز و مۆزەخانەی نیشتمانیی مێژووی سروشتی لە ناو بیناکەدان و گەورەترین کۆمەڵەی مێژووی سروشتی لە وڵاتەکەدا لەخۆدەگرێت.
داڕێژە:بنز: قەڵایەکە کە دەروازەی کەنداوی هاڤانا دەپارێزێت؛ قەڵای مۆرۆ بەهۆی هەڕەشەی چەتەکانی دەریا بۆ سەر بەندەرەکە دروست کرا.
داڕێژە:بنز: قەڵایەکی بچووکە کە لە سەدەی ١٦ەمدا دروست کراوە، لە خاڵی چوونەژوورەوەی ڕۆژاوا بۆ بەندەری هاڤانا، ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە پاراستنی هاڤانا لە ماوەی سەدەکانی سەرەتای بوونی ئیسپانییەکان. نزیکەی بیست تۆپی کۆن و ئەنتیکەی سەربازی لەخۆدەگرێت.
داڕێژە:بنز: پەیکەری مەڕمەڕیی ٢٠ مەتریی مەسیحی هاڤانا (١٩٥٨) لە لای ڕۆژهەڵاتی گردەکەی کەنداوەکەوە شارەکە پیرۆز دەکات، زۆر هاوشێوەی داڕێژە:بنزی بەناوبانگ لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ.
داڕێژە:بنز: ئۆپێراخانەیەکە کە بە تایبەتی بە خاوەندارێتیی تیپی نیشتمانیی بالێی کووبا بەناوبانگە، هەندێک جار میوانداریی نمایشەکانی ئۆپێرای نیشتمانی دەکات. شانۆکە هەروەها وەک هۆڵی کۆنسێرت ناسراوە، هۆڵی داڕێژە:بنز، کە گەورەترینە لە کووبا.
داڕێژە:بنز: ئەو شەقامەیە کە بە درێژایی کەناراوەکانی باکووری شارەکە دەڕوات، لە تەنیشت داڕێژە:بنزکەوە. مالێکۆن بەناوبانگترین شەقامی هاڤانایە، بە خۆرئاوابوونەکانی ناسراوە.
داڕێژە:بنز: هۆتێلێکی نیشتمانیی شێوازی داڕێژە:بنزیە کە لە ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا وەک کۆمەڵگەیەکی قومار و کاتبەسەربردن بەناوبانگ بوو.
داڕێژە:بنز: لە ناو داڕێژە:بنزی پێشوودایە، لەگەڵ یەختی داڕێژە:بنز کە لە پشت مۆزەخانەکەوە نمایش کراوە.
داڕێژە:بنز: گۆڕستانێک و مۆزەخانەیەکی کراوەیە،^[١١٦] یەکێکە لە بەناوبانگترین گۆڕستانەکانی ئەمریکای لاتین، بە جوانی و شکۆمەندییەکەی ناسراوە. گۆڕستانەکە لە ساڵی ١٨٧٦ دروست کراوە و نزیکەی یەک ملیۆن گۆڕی تێدایە. هەندێک لە بەردی گۆڕەکان بە پەیکەرەکانی ڕامۆس بلانکۆس، لە نێوان ئەوانی تردا، ڕازێنراونەتەوە.

کلتوور

هێماکان

داڕێژە:Main

نیشانی هاڤانا لە سێ قەڵا پێکدێت کە نوێنەرایەتیی ئەو سێ قەڵایە دەکەن کە بەرگرییان لە شارەکە دەکرد: قەڵای فوێرسا، قەڵای مۆرۆ و قەڵای پونتا. کلیلەکە نوێنەرایەتیی ئەوە دەکات کە هاڤانا دەروازەی چوونە ژوورەوەی داڕێژە:بنز بووە. قەڵغانەکە، کە لە لایەکەوە بە لقێکی بەڕوو و لە لایەکی ترەوە بە داڕێژە:بنز پشتگیری کراوە، هێمایە بۆ هێزی نەتەوەکە، تاجەگوڵینەی لاورێلیش بۆ شەرەف و شکۆمەندییە. ئەم هێمایانە نوێنەرایەتیی مافەکانی مرۆڤ دەکەن.^[١١٧]

تەلارسازی

هاڤانا شێوازی جۆراوجۆری تەلارسازی هەیە، لە قەڵاکانی سەدەی ١٦ەمەوە، تا باڵەخانە بەرزە مۆدێرنەکان. بارودۆخی ئێستای زۆرێک لە پێکهاتەکان لە دوای ساڵی ١٩٥٩ەوە تێکچووە یان ڕووخێندراون، لەوانەش ڕووخاندنی داڕێژە:بنز، کە لە ساڵی ١٨٣٥ لەلایەن تەلارسازەکەی داڕێژە:بنز، یۆجێنیۆ ڕاینێری سۆرێنتینۆ، باوکی داڕێژە:بنز تەلارسازەکەی کاپیتۆلیۆی ساڵی ١٩٢٩ دروست کرابوو. مەیدانی ڤاپۆر لە ساڵی ١٩٥٩ لەلایەن حکوومەتی نوێی شۆڕشگێڕەوە ڕووخێندرا.داڕێژە:Efnداڕێژە:Efn چەندین داڕمانی بیناکان لە سەرتاسەری شارەکەدا بووەتە هۆی برینداربوون و گیانلەدەستدان بەهۆی کەمیی چاککردنەوەوە.^[١١٨]^[١١٩]

ئیسپانی

سامانەکان لەلایەن ئیسپانییەکانەوە دەهێنرانە ناو هاڤانا و بەناو هاڤانادا تێدەپەڕین چونکە خاڵێکی سەرەکیی گواستنەوە بوو لە نێوان جیهانی نوێ و جیهانی کۆندا. لە ئەنجامدا، هاڤانا قەڵابەندترین شار بوو لە ئەمریکاکاندا. زۆربەی نموونەکانی تەلارسازیی سەرەتایی دەکرێت لە قەڵا سەربازییەکاندا ببینرێن وەک لا فۆرتالێزا دێ سان کارلۆس دێ لا کابانیا (١٥٥٨-١٥٧٧) کە لەلایەن باتیستا ئەنتۆنێلییەوە دیزاین کرابوو و قەڵای مۆرۆ (١٥٨٩-١٦٣٠). ئەمە دەکەوێتە دەروازەی کەنداوی هاڤانا و تێڕوانینێک دەدات لە باڵادەستی و سامانی ئەوکاتە.

هاڤانای کۆن هەروەها بە دیوارێکی بەرگری دەپارێزرا کە لە ساڵی ١٦٧٤ دەستی پێکردبوو بەڵام کاتێک لە ساڵی ١٧٦٧ تەواو بوو پێشتر لە سنوورەکانی تێپەڕیبوو، کە بوو بە گەڕەکی نوێی سێنترۆ هابانا. کاریگەریی شێوازە جیاوازەکان و کلتوورەکان دەکرێت لە تەلارسازیی ئیسپانیی هاڤانادا ببینرێت، لەگەڵ کۆمەڵێک جۆراوجۆر لە داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز، داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز. داڕێژە:بنز (سەدەی ١٨ەم) نموونەیەکی باشە لە تەلارسازیی سەرەتاییی ژێر کاریگەریی ئیسپانی. کڵێسای سەرەکیی هاڤانا (١٧٤٨-١٧٧٧) کە زاڵە بەسەر گۆڕەپانی کاتێدراڵدا (١٧٤٩) باشترین نموونەی بارۆکی کووباییە. لە دەوروبەریدا کۆشکەکانی پێشووی کاونت دێ کاسا-بایۆنا (١٧٢٠-١٧٤٦) مارکیس دێ ئارکۆس (١٧٤٦) و مارکیس دێ ئاگواس کلاراس (١٧٥١-١٧٧٥) هەن.

داڕێژە:بنز لە ساڵی ١٦٣٨دا تەرخان کرا. ڕۆحی پیرۆز چەندین تابلۆی شایەنی سەرنجی تێدایە لەوانەش مەسیحێکی دانیشتووی دوای-لەخاچدان لەسەر دیواری ڕاست، و کاتاکۆمبەکان.^[١٢٠] بە یەکێک لە کۆنترین پەرستگاکانی هاڤانا دادەنرێت و دەوترێت کە سەرنجڕاکێشیی سەرەکییەکەی لە بنەڕەتدا لە سادەیی بیناسازییە بەردینە جوانەکەیدایە.داڕێژە:Citation needed کڵێساکە لە ساڵی ١٦٤٨ نۆژەنکرایەوە و فراوان کرا و پلەی پەرەشی پێدرا. لە سەردەمی ئیسپانییەکاندا گرنگییەکی ناوازەی هەبوو، چونکە بەپێی داڕێژە:بنزیەکی ساڵی ١٧٧٢ و بڕوانامەیەکی شاهانەی ساڵی ١٧٧٣، لەلایەن داڕێژە:بنزەوە، بە "Única Iglesia inmune en esta ciudad, construida en 1855." ("تاکە کڵێسای پارێزراو لەم شارەدا، کە لە ١٨٥٥ دروست کراوە") ڕاگەیەندرا، کە واتای ئەوە بوو هەر تاکێکی داواکراو دەیتوانی ئەمپارۆ (پەناگە) تێیدا بدۆزێتەوە لە دژی کردەوەی دەسەڵاتداران یان دادپەروەری. تابلۆیەکی کانزایی لە بناری تاوەری زەنگەکەدا شایەدیی ئەم ڕاستییە دەدات.داڕێژە:Citation needed گەورەترین سەرنجڕاکێشیی کڵێسای ڕۆحی پیرۆز لە ڕوانگەی تەلارسازییەوە لە سادەیی بیناسازییە بەردینە مەرجانییەکەی و نەبوونی ڕازاندنەوەی گرانبەهادایە.^[١٢١] موڵکەکە، لە دوای داڕێژە:بنز، بەهێزترین نموونەی نیۆکلاسیزمی کووباییە. کۆشکی مارکیزا دێ ڤیلالبا لەسەر شێوازی نیۆکلاسیکییە، و لەوانەیە تەنها لە هاڤانا بەراورد بکرێت – بەپێی وتەی ئالینا کاستێلانۆس – بە کۆشکی ئالداما. بەڵام لە کاتێکدا ئەمیان ڕازاندنەوەکە سنووردار دەکات بە باریکیی سروشتی کۆڵۆنەکان، بە کلاسیکترین شێوەی پارتێنۆنی یۆنانی، ئەوی تریان وردەکاریی ڕۆمانی و ڕێنێسانس بەکاردەهێنێت، بۆیە، کەوانەکان لەسەر کۆڵەکەکاندان، و بیناکە بە کۆرنیسێکی بەرچاو تاجدار کراوە. ڕازاندنەوە نیۆکلاسیکییەکە هەروەها دەکرێت لە بەرگی پەنجەرەکاندا ببینرێت، کە شێوەی جێگرەوەی پێدیمێنتی سێگۆشە یان نیوە بازنەیی وەردەگرن، و شووشە بەسەر دەرگاکەدا، هاوشێوەی داڕێژە:بنز کۆشکێکی نیۆکلاسیکییە کە دەکەوێتە بەرامبەری پێچەوانەی {{بنز|کامپۆ دێ مارتێ، هاڤانا|Campo de Marte, Havana|هۆتێلی ڕۆیاڵ پاڵم (هاڤانا)، دەروازە، نزیکەی ١٩٣٠]]

هۆتێلی ڕۆیاڵ پاڵم دەکەوێتە سەر گۆشەی سان ڕافایل و ئیندۆستریا. وەک "ئێدیفیسیۆ لویز. ئی. دێل ڤایێ" کرایەوە، وەک ڕێزێک بۆ گەورە سەرمایەداری شەکر کە خاوەنی بیناکە بوو. هەرچەندە زوو فرۆشرا بە کەسێکی کەنەدی بە ناوی ویڵبێر ئی. تۆدگام، کە گۆڕی بۆ هۆتێلە بەناوبانگەکەی ڕۆیاڵ پاڵم.^[١٢٢]

داڕێژە:بنز بلۆکێکی نیشتەجێبوونە لە گەڕەکی ڤێدادۆی هاڤانا، کووبا. بە ناوی کۆمپانیای بەڵێندەری Fomento de Obras y Construcciones, Sociedad Anónimaەوە ناونراوە، و تەلارسازەکان بریتی بوون لە ئێرنێستۆ گۆمێز سامپێرا (١٩٢١-٢٠٠٤)، مێرسێدێس دایاز (هاوسەرەکەی)، و داڕێژە:بنز (١٨٩٧-١٩٧٠)، کە تەلارسازی داڕێژە:بنز بوو. ئەندازیاری پێکهاتەیی لویز سایێنز دوپلاسێ بوو، لە کۆمپانیای Sáenz, Cancio & Martín، و پرۆفیسۆری ئەندازیاری لە داڕێژە:بنز. ئەندازیارە شارستانییەکان بارتۆلۆمێ بێستارد و مانوێل پادرۆن بوون. گوستاڤۆ بێکێر و فێرناندۆ ئێچ. مێنێسێس ئەندازیاری میکانیکی و کارەبایی بوون، بە ڕێککەوت.^[١٢٣]^[١٢٤] دەکەوێتە سەر شوێنێک کە سنووردارە بە شەقامەکانی ١٧ و M و شەقامەکانی ١٩ و N لە داڕێژە:بنز.^[١٢٤] لەژێر سەرپەرشتی وەزارەتی کلتووری کووبادا، دوو شوێن داگیر دەکات لە دەوروبەری پاسیۆ دێل پرادۆی هاڤانا، ئەمانەش بریتین لە کۆشکی هونەرە جوانەکان، کە تەرخان کراوە بۆ هونەری کووبایی و کۆشکی سەنتەری داڕێژە:بنز، کە تەرخان کراوە بۆ هونەری جیهانی.^[١٢٥] کەلەپوورە هونەرییەکەی لە زیاتر لە ٤٥,٠٠٠ پارچە پێکهاتووە.^[١٢٦] لە ساڵی ١٩٩٥ەوە پایتەخت میوانداریی بارەگای سەرەکیی داڕێژە:بنز دەکات لە ڤێدادۆ، کە لەلایەن کۆکەرەوە ئەڵمانییەکان پیتەر و ئیرێن لودڤیگەوە دامەزراوە، و ڕێکخراوێکی ناحکوومی و قازانج نەویستە بۆ بڵاوکردنەوە و پاراستنی هونەری کووبایی. هونەرمەندە دیارەکانی پەیوەست بە شارەکەوە بریتین لە داڕێژە:بنز،^[١٢٧]^[١٢٨] داڕێژە:بنز،^[١٢٩]^[١٣٠] و داڕێژە:بنز.^[١٣١]^[١٣٢]

هونەرەکانی نمایش

لە بەرامبەر پارکی ناوەندیی هاڤانادا داڕێژە:بنز هەیە بە شێوازی داڕێژە:بنز، کە شانۆیەکە لە ساڵی ١٨٣٧ دروست کراوە.^[١٣٣] ئێستا نیشتمانی داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنزیە، کە یەکێکە لە کۆنترینەکان لە جیهانی نوێدا. ڕووبەری پێشەوەی بیناکە بە پەیکەرێکی بەرد و مەڕمەڕ ڕازێنراوەتەوە. هەروەها پارچە پەیکەرسازییەکانی تێدایە لەلایەن داڕێژە:بنزەوە،^[١٣٤] کە نوێنەرایەتیی خوازەکان دەکەن بۆ وێناکردنی خێرخوازی، پەروەردە، مۆسیقا و شانۆ. شانۆ سەرەکییەکە هۆڵی داڕێژە:بنزیە، بە جێگەی دانیشتن بۆ ١,٥٠٠ کەس و باڵکۆنەکانەوە. لە شکۆمەندییەکانی مێژووە دەوڵەمەندەکەی؛ گۆرانیبێژی داڕێژە:بنزی ئیتاڵی داڕێژە:بنز تێیدا گۆرانی وتووە، سەماکاری بالێی ڕووسی داڕێژە:بنز سەما تێیدا کردووە، و ئەکتەری فەڕەنسی داڕێژە:بنز نواندنی تێدا کردووە.

داڕێژە:بنز داڕێژە:بنزیەکی کووبایی و کۆریۆگرافەر بوو کە کۆمپانیاکەی لە ساڵی ١٩٥٥دا بوو بە داڕێژە:بنز.^[١٣٥] ئالۆنسۆ لە ساڵی ١٩٢٠ "لە پەراوێزی" هاڤانا لەدایک بووە^[١٣٦] ئەو زیاتر بە ڕۆڵەکانی لە داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز ناسراوە.^[١٣٧]

ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن

CMQ

داڕێژە:Main

CMQ وێستگەیەکی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی کووبایی بوو کە لە هاڤانا، داڕێژە:بنز هەڵکەوتبوو، کە لە ساڵانی ١٩٤٠ەکان و ١٩٥٠ەکاندا دەگەیشتە بینەران، و بینەر و بیسەرێکی زۆری ڕادەکێشا بە بەرنامەیەک کە لە مۆسیقاوە تا بڵاوکردنەوەی هەواڵ لەخۆدەگرت. دواتر فراوان بوو بۆ تۆڕەکانی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن. وەک تۆڕێکی ڕادیۆیی ڕکابەرێکی توندی تۆڕی داڕێژە:بنز بوو. کۆمپانیاکە لە ١٢ی ئازاری ١٩٣٣ لەلایەن میگێل گابریێل و ئانخێل کامبۆوە دامەزرا. دە ساڵ دواتر، لە ١ی ئابی ١٩٤٣، نیوەی لەلایەن گرووپی بازرگانیی داڕێژە:بنزەوە کڕدرا. لە سەرەتادا، تەنها لە پایتەختدا پەخشی دەکرد و دواتر فراوان بوو بۆ بەشەکانی تری وڵاتەکە.

کووبای پێش شۆڕش هەڵگرێکی سەرەتایی تەکنەلۆژیای نوێ بوو، لەوانەش تەلەڤیزیۆن. کووبا یەکەم وڵاتی ئەمریکای لاتین بوو کە تەلەڤیزیۆنی هەبێت. لە کانوونی یەکەمی ١٩٤٦دا وێستگەی CM-21P پەخشێکی ڕاستەوخۆی ئەزموونیی فرە-خاڵی ئەنجامدا.

پەخشی بازرگانیی ئاسایی لە تشرینی یەکەمی ١٩٥٠ بە داڕێژە:بنزی گاسپار پومارێخۆ دەستی پێکرد. بەدوای ئەمەدا CMQ-TVی گۆار مێسترێ ئیسپینۆسا هات لەسەر کەناڵی ٦ لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٠. CMQ بە فەرمی لە ١١ی ئازاری ١٩٥١ دەستی پێکرد، و دەبوو بە پاشکۆیەکی داڕێژە:بنز. تا ساڵی ١٩٥٤، CMQ-TV فراوان ببوو بۆ تۆڕێکی حەوت وێستگەیی. بە تۆڕی CMQ، کووبا دووەم وڵات بوو لە جیهاندا، تەنها لە دوای ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە تۆڕێکی تەلەڤیزیۆنیی نیشتمانیی هەبێت.^[١٣٨]^[١٣٩]

لە سەرەتای ساڵانی ١٩٥٠ەکاندا بە پەخشکردنی ڕۆمانی El Derecho de Nacer، لەلایەن فێلیکس بی. کانیێتەوە، جێگەی وێستگەی ڕکابەر، RHC Cadena Azul گرتەوە. بەم سەرکردایەتییەوەیە کە دووەمین کەناڵی تەلەڤیزیۆنیی کووبایی، CMQ TV، کەناڵی ٦ لەدایک دەبێت. لە سەرەتادا لە شەقامی مۆنتێ بوو، لەسەر گۆشەی پاسیۆ دێل پرادۆ. لە ١٢ی ئازاری ١٩٤٨، ستۆدیۆی ڕادیۆکە گوازرایەوە بۆ داڕێژە:بنز لە لا ڕامپا و شەقامی L لە داڕێژە:بنز.داڕێژە:Citation needed

ڤیستیڤاڵەکان

داڕێژە:بەرفراوانتر

ڤیستیڤاڵی فیلم

داڕێژە:Main

ڤیستیڤاڵی فیلمی هاڤانا ڤیستیڤاڵێکی کووباییە کە جەخت دەکاتە سەر پێشخستنی سینەماکارانی ئەمریکای لاتین. هەروەها بە ئیسپانی بە Festival Internacional del Nuevo Cine Latinoamericano de La Habana ناسراوە، و بە ئینگلیزیش بە ڤیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی سینەمای نوێی ئەمریکای لاتینیی هاڤانا.^[١٤٠] هەموو ساڵێک لە ماوەی مانگی کانوونی یەکەمدا لە شاری داڕێژە:بنز، کووبا بەڕێوەدەچێت.

یەکەمین ڤیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی سینەمای نوێی ئەمریکای لاتینی لە ٣ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩ بەڕێوەچوو، و زیاتر لە ٦٠٠ دەرهێنەری فیلمی ئەمریکای لاتین وەڵامی یەکەمین بانگەوازیان دایەوە کە لەلایەن داڕێژە:بنز (ICAIC) کرا. دامەزرێنەرەکانی بریتی بوون لە سەرۆکی ICAIC، ئەلفرێدۆ گێڤارا، و سینەماکاران داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز.^[١٤١]

هەروەک لە بانگەوازی دامەزراندنیدا دەربڕدراوە، ڤیستیڤاڵەکە ئامانجی ئەوە بوو کە "پەرە بە کۆبوونەوەی بەردەوامی سینەماکارانی ئەمریکای لاتین بدات کە بە کارەکانیان کلتووری هونەریی وڵاتەکانمان دەوڵەمەند دەکەن (...)؛ دڵنیابوون لە پێشکەشکردنی هاوبەشی فیلمە خەیاڵییەکان، دۆکیۆمێنتارییەکان، کارتۆنەکان و ڕووداوەکانی ئێستا (...)، و بەشداریکردن لە بڵاوبوونەوە و سووڕانەوەی نێودەوڵەتیی بەرهەمە سەرەکی و گرنگەکانی سینەماکانمان".^[١٤٢]

لە ساڵی ٢٠١٣دا ڤیستیڤاڵی فیلمی هاڤانا ڕایگەیاند کە دووبارە ئیڤان گیروود وەک سەرۆکی ڤیستیڤاڵەکە دیاری دەکاتەوە. گیروود پێشتر لە ساڵی ١٩٩٤ تا ٢٠١٠ وەک سەرۆک خزمەتی کردبوو.^[١٤٣]

تەندروستی

داڕێژە:بەرفراوانتر داڕێژە:Recentism

هەموو دانیشتووانی کووبا دەستڕاگەیشتنیان هەیە بە چاودێریی تەندروستی بێبەرامبەر لە نەخۆشخانەکاندا،^[١٤٤] پۆلیکلینیکە ناوخۆییەکان، و پزیشکانی خێزانی گەڕەک کە هەر یەکەیان بە تێکڕا خزمەتی ١٧٠ خێزان دەکەن،^[١٤٥] کە ئەمەش یەکێکە لە بەرزترین ڕێژەکانی پزیشک بۆ نەخۆش لە جیهاندا.^[١٤٦] سەرەڕای ئەوەش، سیستەمی تەندروستی بەدەست کەمیی پێداویستییەکان، ئامێرەکان و دەرمانەکانەوە دەناڵێنێت کە بەهۆی کۆتایی هاتنی یارمەتییەکانی داڕێژە:بنز لە سەرەتای ساڵانی ١٩٩٠ەکان و داڕێژە:بنز دروست بووە.^[١٤٧] سەرەڕای ئەوەش، داڕێژە:بنزی هاڤانا لە ساڵی ٢٠٠٩دا ٤.٩ بوو بۆ هەر ١,٠٠٠ لەدایکبوونێکی زیندوو،^[١٠] ٥.١٢ لە سەرتاسەری وڵاتەکەدا، کە کەمترە لە زۆرێک لە داڕێژە:بنز،^[١٤٨]^[١٤٩] و نزمترینە لە داڕێژە:بنز.^[١٤٨]^[١٤٩]^[١٥٠] بەڕێوەبردنی سیستەمی چاودێریی تەندروستی بۆ وڵاتەکە تا ڕادەیەکی زۆر لە هاڤانادا چەقی بەستووە. نەخۆشخانەکانی هاڤانا لەلایەن حکوومەتی نیشتمانییەوە بەڕێوەدەبرێن، و هاووڵاتیان نەخۆشخانە و نۆرینگەیان بۆ دیاری دەکرێت کە دەتوانن بۆ چاودێری سەردانیان بکەن.داڕێژە:Citation needed

وەرزش

زۆرێک لە کووباییەکان هاندەری سەرسەختی وەرزشن و بە تایبەتی حەزیان لە بەیسبۆڵە. تیمی هاڤانا لە داڕێژە:بنز بریتییە لە داڕێژە:بنز، کە یەکێکە لە سەرکەوتووترین تیمەکان لە پاڵەوانێتییەکەدا. لە ڕابردوودا، هەروەها نوێنەرایەتی کراوە لەلایەن داڕێژە:بنز (لە داڕێژە:بنز پێش شۆڕش) هەروەها داڕێژە:بنز و لا هابانا لە زنجیرەی نیشتمانیدا.

شارەکە چەندین یاریگای وەرزشیی گەورەی هەیە، کە گەورەترینیان داڕێژە:بنزیە، کە ئیندۆستریالێس یاریی تێدا دەکات. چوونە ژوورەوە بۆ بۆنە وەرزشییەکان بە گشتی بێبەرامبەرە، و یارییە کتوپڕەکان لە گەڕەکەکانی سەرتاسەری شارەکەدا ئەنجام دەدرێن. یانە کۆمەڵایەتییەکان لە کەناراوەکان دامەزراوە بۆ وەرزشە ئاوییەکان دابین دەکەن و چێشتخانە و هۆڵی سەمایان تێدایە.

هاڤانا میوانداریی داڕێژە:بنز.^[١٥١] یاریگا و دامەزراوەکان بۆ ئەم مەبەستە لە دەوروبەری ڕۆژهەڵاتی شارەکە کە دانیشتووانیان کەم بوو دروستکران.
هاڤانا میوانداریی داڕێژە:بنز لە گۆڕەپان و مەیدان کرد لە ساڵی ١٩٩٢.^[١٥٢]
هاڤانا خوازیار بوو بۆ میوانداریکردنی داڕێژە:بنز و داڕێژە:بنز،^[١٥٣] بەڵام نەخرایە لیستی کۆتاییەوە.
هاڤانا سێ جار میوانداریی داڕێژە:بنزی کرد، کە بریتی بوون لە ساڵانی ١٩٦٩، ١٩٨٩ و ١٩٩٩.

کەسایەتییە دیارەکان

داڕێژە:Main

شارە دەستەخوشکەکان

داڕێژە:بەرفراوانتر

ئەمانەش ببینە

داڕێژە:Portal

تێبینییەکان

داڕێژە:Notelist

سەرچاوەکان

داڕێژە:Reflist

کتێبنامە

داڕێژە:Refbegin

Eddie Lennon, Julie Napier and Farida Haqiqi. Wonderful Havana (1st ed.). Cool World Books, updated February 2013.
King, Charles Spencer (2009) Havana My Kind of Town. US: CreateSpace. داڕێژە:ISBN.
Alicia García Santana. Havana: History and Architecture of a Romantic City. Monacelli, October 2000. داڕێژە:ISBN.
Angela, Ferriol Maruaga; et al.: Cuba crisis, ajuste y situación social (1990–1996), Editorial de Ciencias Sociales, 1998. داڕێژە:ISBN.
The Rough Guide to Cuba (3rd ed.). Rough Guides, May 2005. داڕێژە:ISBN.
Barclay, Juliet (1993). Havana: Portrait of a City. London: Cassell. داڕێژە:ISBN (2003 paperback edition). گێڕانەوەیەکی گشتگیری مێژووی هاڤانا لە سەرەتای سەدەی ١٦ەمەوە تا کۆتایی سەدەی ١٩ەم.
Carpentier, Alejo. La ciudad de las columnas (شاری ستوونەکان). پێداچوونەوەیەکی مێژوویی شارەکەیە لەلایەن یەکێک لە گەورەترین نووسەرانی ئەدەبیاتی ئیبیرۆئەمەریکانی، کە خەڵکی ڕەسەنی ئەم شارەیە.
Cluster, Dick, & Rafael Hernández, History of Havana. New York: Palgrave-MacMillan, 2006. داڕێژە:ISBN. مێژوویەکی کۆمەڵایەتیی شارەکەیە لە ساڵی ١٥١٩ەوە تا ئێستا، کە بە هاوبەشی لەلایەن نووسەر و سەرنووسەرێکی کووبایی دانیشتووی هاڤانا و ڕۆماننووس و نووسەرێکی مێژووی باوی ئەمریکییەوە نووسراوە.
Eguren, Gustavo. La fidelísima Habana (هاڤانای زۆر دڵسۆز). پەڕتووکێکی وێنەداری بنەڕەتییە بۆ ئەوانەی دەیانەوێت مێژووی لا هابانا بزانن، کە تۆمارە مێژووییەکان، وتارەکان لە خەڵکی ڕەسەن و نا-ڕەسەن، بەڵگەنامەکانی ئەرشیف، و زیاتریش لەخۆدەگرێت.
United Railways of Havana. Cuba: A Winter Paradise. 1908–1909, 1912–1913, 1914–1915 and 1915–1916 editions. New York, 1908, 1912, 1914 and 1915. نەخشەکان، وێنەکان و وەسفی هێڵە کارەباییەکانی دەوروبەری شار و نێوان شارەکان.
"Electric Traction in Cuba". Tramway & Railway World (London), 1 April 1909, pp. 243–44. نەخشە، وێنەکان و وەسفی هێڵی ئاسنینی ناوەندیی هاڤانا.
"The Havana Central Railroad". Electrical World (New York), 15 April 1909, pp. 911–12. Text, 4 photos.
"Three-Car Storage Battery Train". Electric Railway Journal (New York), 28 September 1912, p. 501. وێنە و وەسفی ئۆتۆمۆبیلە پاترییەکانی کووبا.
Berta Alfonso Gallol. Los Transportes Habaneros. Estudios Históricos. La Habana, 1991. ڕاپرسییەکی یەکلاکەرەوە (بەڵام بێ وێنە یان نەخشە).
James A. Michener and John Kings. Six Days in Havana. University of Texas Press; first edition (1989). داڕێژە:ISBN. چاوپێکەوتن لەگەڵ نزیکەی ٢٠٠ کووبایی لە پاشخان و پێگەی زۆر جیاوازدا، و پەیوەندی بەوەوە هەیە کە وڵاتەکە چۆن پێشکەوتووە دوای ٩٠ ساڵ لە سەربەخۆیی لە ئیسپانیا و لەژێر سەرکردایەتیی ٣٠ ساڵەی کاسترۆدا.
تێبینییەکی تری سەرنجڕاکێش دەربارەی ئەو چاپیەی لێ نیویۆرک تایمز: لە لاپەڕە ٥، کورتە هەواڵێک هەیە کە ئاماژە بەوە دەکات، "پلانەکە بۆ سازدانی پێشانگایەکی پانا-ئەمریکانی لە بوفالۆ بۆ کاتی ئێستا دواخراوە بەهۆی دۆخی ناسەقامگیری هۆشی گشتی لە ئەنجامی ئاڵۆزییەکانی ئیسپانیا-کووبا." سەرۆک داڕێژە:بنز تیرۆر کرا لە پێشانگای پانا-ئەمریکانی کاتێک لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٠١ بەڕێوەچوو.
Cathryn Griffith, Havana Revisited: An Architectural Heritage. W. W. Norton 2010. داڕێژە:ISBN
Guadalupe Garcia, Beyond the Walled City: Colonial Exclusion in Havana. 2015, Berkeley: University of California Press. داڕێژە:ISBN (review).
داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

داڕێژە:Refend

بەستەرە دەرەکییەکان

داڕێژە:Sister project links

داڕێژە:YouTube
Martín Domínguez Esteban
La sombra del arquitecto Martín Domínguez Esteban
Exploring Havana: The tallest building in Cuba, El Focsa.
FOCSA داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive داڕێژە:Webarchive
Alicia Alonso entry, Concise Encyclopædia Britannica; accessed 5 May 2014.
Profile, ABT Original Carmen premiere, abt.org; accessed 5 May 2014.
ABT Original Theme and Variations, abt.org; accessed 5 May 2014.
ڤیدیۆ: گرتە ڤیدیۆییەکانی ئەرشیف، ئالۆنسۆ و داڕێژە:بنز نمایشکردنی "پا دێ دوو" (Pas de Deux) لە جیزێل، بەشی دووەم (١٩٥٥) لە جەیکۆبس پیلۆ
ڤیدیۆ: شایەتحاڵ: خانمی یەکەمی بالێی کووبایی، چاوپێکەوتن پەخشکراوە لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥، لە داڕێژە:بنز

داڕێژە:Wikisource داڕێژە:Navboxes داڕێژە:Havana landmarks

داڕێژە:Authority control داڕێژە:تووڵی دەروازە

↑ «How Obama's US-Cuba deal could shape Havana's future». Lonely Planet. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
1 2 (ئیسپانی) Fundación de La Habana a orillas del Río Onicajinal o Mayabeque
↑ «Ciudad de la Habana (City, Cuba)». Population Statistics, Charts, Map and Location. ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Havana, Cuba Population (2025)». Population Stat. ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩. لە ٤ی ئابی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Havana Population 2025». World Population Review. لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «TelluBase—Cuba Fact Sheet» (PDF). Tellusant. لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
↑ «Subnational Human Development Index». Global Data Lab. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
↑ Cabrera, Lydia (١ی نیسانی ٢٠١٩). Anagó: vocabulario lucumí: El yoruba que se habla en Cuba (بە ئیسپانی). Linkgua. ژپنک ٩٧٨-٨٤-٩٠٠٧-٨٣٤-١.
1 2 3 Cuba. The World Factbook. Central Intelligence Agency.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 «Población total por color de la piel según provincias y municipios» (PDF). 2012 Official Census. Oficina Nacional de Estadística e Información. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
↑ «Demographic Yearbook of Cuba 2021/Anuario Demografico de Cuba 2021 (in Spanish)» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
1 2 #ONEILaHabana le informa hoy sobre la población total residente en #LaHabanaDeTodos y las estadísticas por género en la sección La Habana en Datos - Oficina Provincial de Estadística e Información en La Habana
↑ «Population of Havana 2026». لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
↑ Cuño Bonito، Justo (٢٠٢١). «La Habana: Fundación, evolución y papel político en el proceso de las independencias americanas (1514-1825)». Americanía. Seville: Universidad Pablo de Olavide: ٦٦. doi:١٠.٤٦٦٦١/americania.٦٣٠٧. لە ١٥ی نیسانی ٢٠٢٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
↑ «Siglo XVI. Bojeo, conquista y colonización de Cuba. Las primeras villas. Primeras epidemias. Ataques de corsarios y piratas. Primeras noticias médicas de las Actas del Cabildo de La Habana». Cuadernos de Historia de la Salud Pública (96). ٢٠٠٤. ISSN ٠٠٤٥-٩١٧٨.
↑ Cuño Bonito 2021، لاپەڕە 64.
↑ «Cuba – Embassies and Consulates». Embassypages.com. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە.
↑ «Workforce and Salary (Section 4.5)» (بە ئیسپانی). Oficina Nacional de Estadisticas – Republica de Cuba. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.
1 2 «Havana | History, Climate, Population, & Facts | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی نیسانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ «Anuario Estadistico de Ciudad de La Habana» (بە ئیسپانی). ONE – Oficina Nacional de Estadisticas (National Statistics Office). لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئابی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە.
1 2 3 4 «Section 15 (Turismo), article 15.7 (Visitantes por mes)» (بە ئیسپانی). ONE- Oficina de Estadisticas de Cuba. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئابی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە.
↑ «Old Havana and its Fortification System». UNESCO World Heritage Centre. UNESCO.ORG. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ Goodsell، James Nelson (11 April 2017). «Havana». Encyclopædia Britannica. لە 18 May 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 21 June 2022 ھێنراوە.
↑ «Havana climate summary». Weatherbase. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٦ ھێنراوە.
↑ «Why Is Havana Named Havana?». CubaHeadlines (بە ئینگلیزی). ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٥. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
↑ Aleksic، Adam. «HABAGUANEX». The Etymology Nerd. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی شوباتی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «San Cristóbal de La Habana en el Sur». Mayabeque.blogia.com. ١٩ی ئابی ٢٠١٠. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ «Una población que cambia su asiento o lugar» (بە ئیسپانی). لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
1 2 3 «Havana - Colonial, Revolution, Cuba | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Nederlands: Dit niet gesigneerde stadspanorama op Havana». garystockbridge617.getarchive.net. ١٧٠٠. لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Yellow Fever in America». PBS. لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «New World Quarantine During the Golden Age of Piracy, Page 6». لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Thomas, Hugh: Cuba, A pursuit of freedom, 2nd Edition, p. 1.
↑ Harbron, John D..Trafalgar and the Spanish navy, Lestrange Maritime Press, 2004, ISBN 0-87021-695-3, pp. 15–17. Havana built nearly 50% more Ships of the Line than any other Spanish dockyard during the 18th century.
↑ Pocock، Tom (١٩٩٨). «Chapter Six». Battle for Empire: The very first world war 1756–63. Michael O'Mara Books. ژپنک ٩٧٨-١-٨٥٤٧٩-٣٩٠-٤.
↑ Thomas, Hugh: Cuba: The Pursuit of Freedom 2nd edition. Chapter One
↑ Bracker، Hans (٢٠١٥). The Exciting Story of Cuba. CreateSpace. ژپنک ٩٧٨١٤٨٤٨٠٩٤٥٧.
↑ Comisión Oficial para la Conmemoración del Primer Centenario del Ferrocarril en España (١٩٤٨). Cien años de ferrocarril en España, 1. Madrid: Comisión.
↑ «Cuba's Railroad Museum Packed with History». Havana Times. ١٣ی تەممووزی ٢٠١٣. لە ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Heck، Frank H. (١٩٧٦). Proud Kentuckian: John C. Breckinridge, 1821–1875. Lexington, Kentucky: The University Press of Kentucky. ژپنک ٠-٨١٣١-٠٢١٧-٠.
↑ Dr. Claire M. Wolnisty. «Confederate Diaspora». لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Davis، William (٢٠١٠). Breckinridge: Statesman, Soldier, Symbol. University Press of Kentucky. ژپنک ٩٧٨٠٨١٣١٥٩٩٧٣.
↑ (ئینگلیزی) Spanish–American War 17 November 2001 لو Library of Congress ئەرشیڤ کراوە, Effects of the Press on Spanish-American Relations in 1898
↑ «In pictures: Havana celebrates 500 years of foundation». BBC News Online. ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩. لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ Masó y Vázquez، Calixto (١٩٧٦). Historia de Cuba: la lucha de un pueblo por cumplir su destino histórico y su vocación de libertad (چاپی 2nd). Miami, Fla.: Ediciones Universal. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٩٧٢٩-٨٧٥-٩.
↑ Smith & Llorens 1998.
↑ Baklanoff 1998.
↑ Thomas، Hugh (١٩٩٨). Cuba or the Pursuit of Freedom. Da Capo Press. لاپەڕە ١١٧٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٦-٨٠٨٢٧-٢.
↑ «Report on the Situation of Human Rights in Cuba Inter-Am. C.H.R.». ١٩٨٣. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Miller، John؛ Kenedi، Aaron (٢٠٠٣). Inside Cuba: The History, Culture, and Politics of an Outlaw Nation. Da Capo Press. ژپنک ٩٧٨١٥٦٩٢٤٤٨٤٥.
↑ Nigel Hunt. «Cuba Nationalization Laws». cuba heritage .org. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تەممووزی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
↑ «Elogian capital humano en restauración de La Habana». Digital Granma Internacional (بە ئیسپانی). ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە.
↑ «UNESCO recognizes the Acts of the Havana City Council | Arte por Excelencias». www.arteporexcelencias.com (بە ئینگلیزی). ١٠ی ئازاری ٢٠٢٥. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Cuban history timeline: 1492 thru 1775». www.historyofcuba.com. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Acts of the Havana City council (colonial period 1550-1898) - Memory of the World». ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «The Economic History and Economy of Cuba». www.sjsu.edu. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
1 2 «Havana City Council Inaugurated». The New York Times (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢ی تەممووزی ١٩٠١. ISSN ٠٣٦٢-٤٣٣١. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Department، United States War (١٩٠١). Annual Reports of the War Department (بە ئینگلیزی). U.S. Government Printing Office. لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ «Alfredo Zayas». www.latinamericanstudies.org. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Averhoff Purón, Mario. Los primeros partidos políticos. La Habana: Instituto Cubano del Libro, 1971. p. 66
↑ «Salt Lake Herald | 1902-01-09 | Page 7 | Mayor of Havana Said to be a Boodler Already». newspapers.lib.utah.edu (بە ئینگلیزی). لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Toft، Nigel (٢٠١١). «Old Havana as an Exemplary Case of World Heritage Protection». International Journal of Cuban Studies. ٣ (1): ٣٢–٤٢. ISSN ١٧٥٦-٣٤٦١. JSTOR ٤١٩٤٥٩٢٦. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Rodriguez، Andrea (١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠). «Cuba elige gobernadores ajustándose a nueva Constitución» (بە ئیسپانی). لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
↑ «Proponen en Pleno del Partido dos nuevas provincias cubanas: Artemisa y Mayabeque (+ Infografía)». ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤. لە ٢٤ی نیسانی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
↑ «Havana tornado: Cuba's capital hit by rare twister». BBC News. ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ «The Latest: Havana hit by Category F3 tornado». StarTribune.com. Associated Press. ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە.
↑ Guy، Jack (٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩). «Huge tornado in Cuba kills 4 and injures 195». CNN. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ Cappucci، Matthew (٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩). «A deadly tornado plowed through Havana on Sunday night. Here's how it happened». The Washington Post. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ «Death Toll Rises to Six From Rare Havana Tornado». Weather Underground. ٤ی شوباتی ٢٠١٩. لە ٧ی شوباتی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.
↑ «World Weather Information Service – Havana». Cuban Institute of Meteorology. حوزەیرانی ٢٠١١. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
↑ «Casa Blanca, Habana, Cuba: Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data». لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
↑ «Station La Havane» (بە فەرەنسی). Meteo Climat. لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ «Klimatafel von Havanna (La Habana, Obs. Casa Blanca) / Kuba» (PDF). Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world (بە ئەڵمانی). Deutscher Wetterdienst. لە ١٠ی ئایاری ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە.
↑ |سەرچاوەی ١ = پەیمانگای کەشناسی (INSMET) / ڕێکخراوی کەشناسیی جیهانی |سەرچاوەی ٢ = Meteo Climat (توندترینەکانی ١٨٥٩–ئێستا) / خزمەتگوزاریی کەشوهەوای ئەڵمانیا (خۆر و شێ)
↑ «Statistical Yearbook of Cuba 2009» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە. Population by Province and Municipality
↑ «Oficial Statistics for Havana» (بە Spanish). Oficina Nacional de Estadisticas de Cuba (ONE). لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
↑ «1907 census» (PDF). لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٦ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ Población de Cuba cae más de 1.4 millones en 4 años - El Despertador
↑ «Millennium Indicators». Mdgs.un.org. ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.
1 2 3 Embassy of Cuba in Beijing – History of Immigration in Cuba February 3, 2009 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. "The first (immigrants) came from various regions of Spain, mostly peasants from the Canaries and Galicia, which like those from China, were subjected to conditions of living and working conditions similar to those of slaves."
↑ Byrne، Joseph Patrick (٢٠٠٨). Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A–M. ABC-CLIO. لاپەڕە ٤١٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٣١٣-٣٤١٠٢-١.
↑ Larry Rohter (٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧). «Cuba's Unwanted Refugees Squatters in Havana's Shantytowns». The New York Times. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ «Castro's Cuba in Perspective». Isreview.org. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی تەممووزی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
↑ Havana's Chinatown 27 September 2007 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. – Cuba's Chinese population before the Revolution
↑ «Cuba». Central Intelligence Agency. ١٦ی شوباتی ٢٠٢٢. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە – لەڕێگەی CIA.gov.
↑ In Havana there are now about 400 native Chinese, but their presence is being felt like a million 2012-03-20 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. ("En La Habana quedan hoy unos 400 chinos oriundos, pero su presencia se está haciendo sentir como si fueran un millón".)
↑ (ئیسپانی) Russians in Cuba 1 November 2011 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. Los rusos que se quedaron en la isla -unos 3.000 actualmente- son en su mayoría mujeres como Marina o Natalia que se casaron con cubanos que habían ido a la URSS a estudiar, indicó la embajada rusa en La Habana.
↑ «Sahrawi children inhumanely treated in Cuba, former Cuban official». MoroccoTimes.com. ٣١ی ئازاری ٢٠٠٦. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی تەممووزی ٢٠٠٦ ھێنراوە.
1 2 «Frédéric Mialhe». British Museum website. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
1 2 «EARLY LITHOGRAPHED VIEWS OF HAVANA». University of Florida Digital Collections website. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
↑ 1,500 Jews who live in Cuba; 1,100 reside in Havana, and the remaining 400 are spread among the provinces. 2011-05-10 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. In Cuba, Finding a Tiny Corner of Jewish Life.
↑ «Havana - People | Britannica». Encyclopedia Britannica. لە 2022-10-05 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 2022-10-05 ھێنراوە.
↑ «The economy of Havana». Macalester.edu. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئابی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
↑ «Tourism in Cuba during the Special Period» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
↑ AP (٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣). «Lack of Customers Dooms Many Cuban Businesses». Weekly Times. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
↑ «De una casa colonial a una mansión del Vedado» (بە ئیسپانی). لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە.
↑ «britannica.com». لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە.
↑ Figueras، Miguel Alejandro (September 2001). International Tourism and the Formation of Productive Clusters in the Cuban Economy (PDF). Latin American Studies Association, 22nd Congress. Washington, D.C. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە 2004-08-05 ئەرشیڤ کراوە. لە 27 August 2021 ھێنراوە. {{cite conference}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |date= (یارمەتی)
↑ «Havana, Cuba: The Summer Land of the World // Digital Collections». لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوورناڵ
↑ A Novel Tourism Concept داڕێژە:Webarchive Caribbean News Net
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
1 2 INV, Instituto Nacional de la Vivienda (2001a) Boletín Estadístico Anual. 2001. INV, Havana.
1 2 3 4 5 González Rego, R. 1999. "Una Primera Aproximación al Análisis Espacial de los Problemas Socioambientales en los Barrios y Focos Insalubres de Ciudad de La Habana". Facultad de Filosofía e Historia. Departamento de Sociología, Universidad de La Habana. 250 p.
1 2 داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
1 2 Angela, Ferriol Maruaga; et al.: Cuba crisis, ajuste y situación social (1990–1996), La Habana, Cuba : Editorial de Ciencias Sociales, 1998, Champter 1
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب National Statistics Census of Cuba – Transportation p. 6
1 2 3 Havana Metro داڕێژە:Webarchive Hace unos años parecía que la capital cubana tendría metro, cuando en la década de 1980 los estudios de geología y finanzas realizados por especialistas cubanos y soviéticos iban muy adelantados.
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:In lang La Escuela Nacional de Ballet داڕێژە:Webarchive – La Escuela desarrolla una experiencia única en el mundo, enmarcada en la Batalla de Ideas.
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.spc.int/DigitalLibrary/Doc/FAME/Reports/Anon_52_Coral_Building_Material.pdf|سەردێڕ=Coral as a Building_Material|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121224062446/http:// ۆس، لە ساڵی ١٦٦٤ فەرمانی دا بە دروستکردنی نەخۆشخانەیەک بۆ ژنان و کڵێسایەکی لکێنراو بەخشرابوو بە داڕێژە:بنز کە یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی ڕێبازی کاسۆلیکی ڕۆمانیی داڕێژە:بنز هەردوو بیناکە لە ساڵی ١٧٣٠ بەهۆی زریانێکەوە بە تەواوی وێران بوون و لە ساڵی ١٧٤٥ بە شێوازی بارۆکی کە ئەمڕۆ دەبینرێت دووبارە دروستکرانەوە و گەورە کران.
نیۆکلاسیک
داڕێژە:بنز، سەرۆکی پلاندانانی شارنشینی لە پاریس بۆ ماوەی پێنج ساڵ گوازرایەوە بۆ هاڤانا بۆ هاریکاریکردن لەگەڵ تەلارسازەکان و دیزاینەرانی دیمەنی سروشتی. لە پلاندانانی سەرەکی شارەکەدا ئامانجی ئەوە بوو کە هاوسەنگییەکی گونجاو لە نێوان فۆرمی بیناسازی کلاسیک و دیمەنی سروشتی خولگەیی دروست بکات. ئەو تۆڕی ڕێگاوبانەکانی شارەکەی لە ئامێز گرت و بەیەکەوەی بەستنەوە لە هەمان کاتدا جەختی لەسەر شوێنەوارە دیارەکان دەکردەوە. کاریگەرییەکەی شوێنەوارێکی گەورەی لەسەر هاڤانا بەجێهێشتووە هەرچەندە زۆرێک لە بیرۆکەکانی بەهۆی {{بنز|قەیرانی ئابووریی مەزن|Great Depression|ڤێدادۆ|Vedado|thumb|left|کۆشکی ڤیلالبا، وێنەی ١٨٩٨]] لە ساڵی ١٨٧٥ دروست کراوە، لە ڕێپارتۆ دێ لاس لاس مورایاس، (شریتێکی زەویی فراوان کە دوای ڕووخاندنی دیوارەکانی شار لە ساڵی ١٨٦٣ مایەوە)، کاری تەلارساز یۆجێنیۆ ڕاینێری ئی سۆرێنتینۆ بوو.{{efn|یۆجێنیۆ ڕاینێری ئی سۆرێنتینۆ باوکی داڕێژە:بنز تەلارسازی داڕێژە:بنز لە دەوروبەری ساڵی ١٨٨٠ کۆشکەکە خاوەندارێتی دەکرا لەلایەن کاونتی کاسا مۆرێ. کارگەی تووتنی "لا فلۆر دێ خۆسێ موریاس" لە بیناکەدا دامەزرا. دواتر، لە ڕێگەی قۆستنەوەی کرێکانەوە، بوو بە خانوویەکی کرێچیانە. لە ساڵی ١٩٥١ هەندێک لە شوێنەکانی تەرخان کران بۆ نیشتەجێبوون. لە نهۆمی سەرەوەیدا، سەنتەری ئیسپانی و سەنتەری ئیسرائیلیی کووبا بارەگایان هەبوو. کۆشکی مارکیزا دێ ڤیلالبا و داڕێژە:بنز
↑ {{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|بینای باکاردی]] داڕێژە:بنز. بیناکە لەسەر شێوازی داڕێژە:بنزیە کە لە دەیەکانی یەکەمی سەدەی ٢٠ەمدا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا باو بوو. بینای باکاردی دیزاین کرابوو بۆ ئەوەی ببێتە بارەگای سەرەکیی کۆمپانیای ڕۆمی داڕێژە:بنز؛ لە سەرەتای ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا لەلایەن حکوومەتەکەی کاسترۆوە خۆماڵی کرا. لە ساڵی ٢٠٠١دا، بیناکە لەلایەن کۆمپانیایەکی بیناسازی ئیتاڵییەوە نۆژەن کرایەوە. بەشی ناوەوەی ڕازاندنەوە ڕەسەنەکانی لە مەڕمەڕ و گڕانیتدا پاراستووە. بە یەکێک لە باشترین بیناکانی داڕێژە:بنز لە ئەمریکای لاتین دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بینای لۆپێز سێرانۆ]] لەلایەن تەلارساز ڕیکاردۆ میرا لە ساڵی ١٩٢٩ دیزاین کراوە، کە لە ساڵی ١٩٤١ کتێبفرۆشیی La Moderna Poesia لەسەر شەقامی ئۆبیسپۆ بۆ هەمان خاوەن دیزاین کرد، داڕێژە:بنز بەرزترین بینای نیشتەجێبوون بوو لە کووبا تا دروستکردنی داڕێژە:بنز لە ساڵی ١٩٥٦دا. دروستکردنی بیناکە لەلایەن خۆسێ ئەنتۆنیۆ لۆپێز سێرانۆوە پێشنیار کرا، کە بڵاوکەرەوەیەک بوو و La Moderna Poesíaی بەڕێوەدەبرد.<ref name=paseosporlahabana>داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب، کە بە بینا کوالێتی بەرزەکان ناسراوە، بەشێکی زۆری شارەکەی گۆڕی. نموونەکان بریتین لە داڕێژە:بنز لە ١٩٥٥ لەلایەن داڕێژە:بنز تەلارسازی داڕێژە:بنز لە ١٩٥٦، و داڕێژە:بنزەوە.{{citation needed|هۆتێل هابانا لیبرێ دەکەوێتە سەنتەریترین گۆشەی ڤێدادۆوە.]] هۆتێلی داڕێژە:بنز یەکێکە لە هۆتێلە گەورەکان لە داڕێژە:بنز، کە لە داڕێژە:بنز، هاڤانا هەڵکەوتووە. هۆتێلەکە ٥٧٢ ژووری هەیە<ref>Tryp Habana Libre داڕێژە:Webarchive لە کاردابوون و دروستکردنی بینای زیاتر لە سێ نهۆمیان قەدەغە دەکرد. ئەم یاسایە شەش ساڵ دواتر هەموار کرایەوە بۆ فراوانکردنی بیناسازی تا چوار نهۆم چونکە زۆرێک لە پلاندانەران و خاوەن موڵکەکان داوای پێویستیی ڕێگەپێدانیان دەکرد بۆ دروستکردنی بینای بەرزتر لە ناوچەکەدا.<ref name="Muñoz Hernández_1">داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوورناڵ
↑ Fox, Arthur. "Concrete Apartment House 39 Stories High." Engineering News Record 7/1955:34-37. Print.
1 2 Juan de las Cuevas Toraya, published in 2001.arquitecturacuba.blogspot.com {{Webarchive|right|داڕێژە:بنز داڕێژە:بنز، ١٩٥٨]] داڕێژە:بنز بینایەکی بازرگانییە لە ئێل داڕێژە:بنز، هاڤانا.<ref>داڕێژە:بیرخستنەوەی وێبەوە.
دیمەنی شار
داڕێژە:Recentism
داڕێژە:بنز، وێنەی ١٩٢٧
داڕێژە:بنز مۆزەخانەیەکی هونەرە جوانەکانە کە هونەری کووبایی و نێودەوڵەتی نمایش دەکات. مۆزەخانەکە یەکێک لە گەورەترین کۆمەڵەکانی تابلۆ و پەیکەر لە ئەمریکای لاتین لەخۆدەگرێت و گەورەترینە لە ناوچەی کاریبیدا.<ref>داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ Cernuda Art: Victor Manuel Garcia; http://www.cernudaarte.com/artists/victor-manuel-garcia/ داڕێژە:Webarchive. Retrieved 12 September 2015
↑ Art Experts: Victor Manuel Garcia (1897–1969); http://www.artexpertswebsite.com/pages/artists/manuel.php داڕێژە:Webarchive. Retrieved 12 August 2015
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:In lang Radio Havana-Cuba- Existen también piezas escultóricas en las cuatro cúpulas del techo realizadas por Giuseppe Moretti.
↑ Mary Clarke and David Vaughan (eds) 1977. The encyclopedia of dance & ballet. Pitmans, London. p. 16.
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ Havana Film Festival داڕێژە:Webarchive at the Internet Movie Database.
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ Harvard Public Health Review/Summer 2002 داڕێژە:Webarchive The Cuban Paradox
↑ Medical know-how boosts Cuba's wealth داڕێژە:Webarchive BBC online.
↑ Commitment to health: resources, access and services داڕێژە:Webarchive United Nations Human Development report
↑ The effects of the U.S. embargo on medicines in Cuba have been studied in numerous reports.
• R Garfield and S Santana. Columbia University, School of Nursing, New York; "The impact of the economic crisis and the US embargo on health in Cuba" داڕێژە:Webarchive "this embargo has raised the cost of medical supplies and food Rationing, universal access to primary health services"
• American Association for World Health; Online. American Association for World Health Report. March 1997. Accessed 6 October 2006. Supplementary source : American Public Health Association website داڕێژە:Webarchive "After a year-long investigation, the American Association for World Health has determined that the U.S. embargo of Cuba has dramatically harmed the health and nutrition of large numbers of ordinary Cuban citizens."
• Felipe Eduardo Sixto; An evaluation of Four decades of Cuban Healthcare داڕێژە:Webarchive.
"The lack of supplies accompanied by a deterioration of basic infrastructure (potable water and sanitation) resulted in a setback of many of the previous accomplishments. The strengthening of the U.S. embargo contributed to these problems."
• Pan American Health organization; Health Situation Analysis and Trends Summary Regional Core Health Data System – Country Profile: CUBA داڕێژە:Webarchive "The two determining factors underlying the crisis are well known. One is the dissolution of the Soviet Union and the socialist bloc, and the other is the economic embargo the Government of the United States."
• Harvard Public Health; Review/Summer 2002 : The Cuban Paradox داڕێژە:Webarchive "Because its access to traditional sources of financing is seriously hindered by the sanctions, which until recently included all food and medicine, Cuba has received little foreign and humanitarian aid to maintain the vitality of its national programs"
• The Lancet medical journal; Role of USA in shortage of food and medicine. "The resultant lack of food and medicines to Cuba contributed to the worst epidemic of neurological disease this century."
1 2 United Nations World Population Prospects: 2011 revision داڕێژە:Webarchive – 2011 revision
1 2 داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب
↑ داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[1] «How Obama's US-Cuba deal could shape Havana's future». Lonely Planet. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.

[poster-2] 1 2 (ئیسپانی) Fundación de La Habana a orillas del Río Onicajinal o Mayabeque

[h244-3] «Ciudad de la Habana (City, Cuba)». Population Statistics, Charts, Map and Location. ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[j046-4] «Havana, Cuba Population (2025)». Population Stat. ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٩. لە ٤ی ئابی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[j226-5] «Havana Population 2025». World Population Review. لە ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[TelluBase-6] «TelluBase—Cuba Fact Sheet» (PDF). Tellusant. لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[7] «Subnational Human Development Index». Global Data Lab. لە ١٧ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ ھێنراوە.

[8] Cabrera, Lydia (١ی نیسانی ٢٠١٩). Anagó: vocabulario lucumí: El yoruba que se habla en Cuba (بە ئیسپانی). Linkgua. ژپنک ٩٧٨-٨٤-٩٠٠٧-٨٣٤-١.

[CIA_Factbook-9] 1 2 3 Cuba. The World Factbook. Central Intelligence Agency.

[Official_census-10] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 «Población total por color de la piel según provincias y municipios» (PDF). 2012 Official Census. Oficina Nacional de Estadística e Información. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.

[JJ-11] «Demographic Yearbook of Cuba 2021/Anuario Demografico de Cuba 2021 (in Spanish)» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[ONEI-12] 1 2 #ONEILaHabana le informa hoy sobre la población total residente en #LaHabanaDeTodos y las estadísticas por género en la sección La Habana en Datos - Oficina Provincial de Estadística e Información en La Habana

[13] «Population of Havana 2026». لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئایاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.

[14] Cuño Bonito، Justo (٢٠٢١). «La Habana: Fundación, evolución y papel político en el proceso de las independencias americanas (1514-1825)». Americanía. Seville: Universidad Pablo de Olavide: ٦٦. doi:١٠.٤٦٦٦١/americania.٦٣٠٧. لە ١٥ی نیسانی ٢٠٢٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.

[15] «Siglo XVI. Bojeo, conquista y colonización de Cuba. Las primeras villas. Primeras epidemias. Ataques de corsarios y piratas. Primeras noticias médicas de las Actas del Cabildo de La Habana». Cuadernos de Historia de la Salud Pública (96). ٢٠٠٤. ISSN ٠٠٤٥-٩١٧٨.

[FOOTNOTECuño_Bonito202164-16] Cuño Bonito 2021، لاپەڕە 64.

[Embassies_in_Havana-17] «Cuba – Embassies and Consulates». Embassypages.com. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە.

[Monthly_Income_by_Province-18] «Workforce and Salary (Section 4.5)» (بە ئیسپانی). Oficina Nacional de Estadisticas – Republica de Cuba. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە.

[:2-19] 1 2 «Havana | History, Climate, Population, & Facts | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی نیسانی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[Anuario_Estadistico-20] «Anuario Estadistico de Ciudad de La Habana» (بە ئیسپانی). ONE – Oficina Nacional de Estadisticas (National Statistics Office). لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئابی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە.

[Havana_Tourism-21] 1 2 3 4 «Section 15 (Turismo), article 15.7 (Visitantes por mes)» (بە ئیسپانی). ONE- Oficina de Estadisticas de Cuba. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی ئابی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە.

[UNESCO_Havana-22] «Old Havana and its Fortification System». UNESCO World Heritage Centre. UNESCO.ORG. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.

[23] Goodsell، James Nelson (11 April 2017). «Havana». Encyclopædia Britannica. لە 18 May 2015 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 21 June 2022 ھێنراوە.

[24] «Havana climate summary». Weatherbase. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٦ ھێنراوە.

[25] «Why Is Havana Named Havana?». CubaHeadlines (بە ئینگلیزی). ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٥. لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠٢٦ ھێنراوە.

[26] Aleksic، Adam. «HABAGUANEX». The Etymology Nerd. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی شوباتی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[27] «San Cristóbal de La Habana en el Sur». Mayabeque.blogia.com. ١٩ی ئابی ٢٠١٠. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.

[28] «Una población que cambia su asiento o lugar» (بە ئیسپانی). لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[:1-29] 1 2 3 «Havana - Colonial, Revolution, Cuba | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). ١٥ی ئازاری ٢٠٢٥. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[30] «Nederlands: Dit niet gesigneerde stadspanorama op Havana». garystockbridge617.getarchive.net. ١٧٠٠. لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[31] «Yellow Fever in America». PBS. لە ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[32] «New World Quarantine During the Golden Age of Piracy, Page 6». لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[33] Thomas, Hugh: Cuba, A pursuit of freedom, 2nd Edition, p. 1.

[34] Harbron, John D..Trafalgar and the Spanish navy, Lestrange Maritime Press, 2004, ISBN 0-87021-695-3, pp. 15–17. Havana built nearly 50% more Ships of the Line than any other Spanish dockyard during the 18th century.

[Seven_Years_War-35] Pocock، Tom (١٩٩٨). «Chapter Six». Battle for Empire: The very first world war 1756–63. Michael O'Mara Books. ژپنک ٩٧٨-١-٨٥٤٧٩-٣٩٠-٤.

[Siege-36] Thomas, Hugh: Cuba: The Pursuit of Freedom 2nd edition. Chapter One

[37] Bracker، Hans (٢٠١٥). The Exciting Story of Cuba. CreateSpace. ژپنک ٩٧٨١٤٨٤٨٠٩٤٥٧.

[38] Comisión Oficial para la Conmemoración del Primer Centenario del Ferrocarril en España (١٩٤٨). Cien años de ferrocarril en España, 1. Madrid: Comisión.

[39] «Cuba's Railroad Museum Packed with History». Havana Times. ١٣ی تەممووزی ٢٠١٣. لە ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[40] Heck، Frank H. (١٩٧٦). Proud Kentuckian: John C. Breckinridge, 1821–1875. Lexington, Kentucky: The University Press of Kentucky. ژپنک ٠-٨١٣١-٠٢١٧-٠.

[41] Dr. Claire M. Wolnisty. «Confederate Diaspora». لە ٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[42] Davis، William (٢٠١٠). Breckinridge: Statesman, Soldier, Symbol. University Press of Kentucky. ژپنک ٩٧٨٠٨١٣١٥٩٩٧٣.

[43] (ئینگلیزی) Spanish–American War 17 November 2001 لو Library of Congress ئەرشیڤ کراوە, Effects of the Press on Spanish-American Relations in 1898

[44] «In pictures: Havana celebrates 500 years of foundation». BBC News Online. ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩. لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[:13-45] Masó y Vázquez، Calixto (١٩٧٦). Historia de Cuba: la lucha de un pueblo por cumplir su destino histórico y su vocación de libertad (چاپی 2nd). Miami, Fla.: Ediciones Universal. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٩٧٢٩-٨٧٥-٩.

[asce-46] Smith & Llorens 1998.

[47] Baklanoff 1998.

[48] Thomas، Hugh (١٩٩٨). Cuba or the Pursuit of Freedom. Da Capo Press. لاپەڕە ١١٧٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٦-٨٠٨٢٧-٢.

[49] «Report on the Situation of Human Rights in Cuba Inter-Am. C.H.R.». ١٩٨٣. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[50] Miller، John؛ Kenedi، Aaron (٢٠٠٣). Inside Cuba: The History, Culture, and Politics of an Outlaw Nation. Da Capo Press. ژپنک ٩٧٨١٥٦٩٢٤٤٨٤٥.

[51] Nigel Hunt. «Cuba Nationalization Laws». cuba heritage .org. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تەممووزی ٢٠٠٩ ھێنراوە.

[52] «Elogian capital humano en restauración de La Habana». Digital Granma Internacional (بە ئیسپانی). ٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە.

[53] «UNESCO recognizes the Acts of the Havana City Council | Arte por Excelencias». www.arteporexcelencias.com (بە ئینگلیزی). ١٠ی ئازاری ٢٠٢٥. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[54] «Cuban history timeline: 1492 thru 1775». www.historyofcuba.com. لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[55] «Acts of the Havana City council (colonial period 1550-1898) - Memory of the World». ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[56] «The Economic History and Economy of Cuba». www.sjsu.edu. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[:3-57] 1 2 «Havana City Council Inaugurated». The New York Times (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢ی تەممووزی ١٩٠١. ISSN ٠٣٦٢-٤٣٣١. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[58] Department، United States War (١٩٠١). Annual Reports of the War Department (بە ئینگلیزی). U.S. Government Printing Office. لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[59] «Alfredo Zayas». www.latinamericanstudies.org. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[60] Averhoff Purón, Mario. Los primeros partidos políticos. La Habana: Instituto Cubano del Libro, 1971. p. 66

[61] «Salt Lake Herald | 1902-01-09 | Page 7 | Mayor of Havana Said to be a Boodler Already». newspapers.lib.utah.edu (بە ئینگلیزی). لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[62] Toft، Nigel (٢٠١١). «Old Havana as an Exemplary Case of World Heritage Protection». International Journal of Cuban Studies. ٣ (1): ٣٢–٤٢. ISSN ١٧٥٦-٣٤٦١. JSTOR ٤١٩٤٥٩٢٦. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[63] Rodriguez، Andrea (١٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠). «Cuba elige gobernadores ajustándose a nueva Constitución» (بە ئیسپانی). لە ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.

[64] «Proponen en Pleno del Partido dos nuevas provincias cubanas: Artemisa y Mayabeque (+ Infografía)». ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤. لە ٢٤ی نیسانی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

[65] «Havana tornado: Cuba's capital hit by rare twister». BBC News. ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە ١٤ی ئایاری ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.

[66] «The Latest: Havana hit by Category F3 tornado». StarTribune.com. Associated Press. ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩. لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە.

[67] Guy، Jack (٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩). «Huge tornado in Cuba kills 4 and injures 195». CNN. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.

[68] Cappucci، Matthew (٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩). «A deadly tornado plowed through Havana on Sunday night. Here's how it happened». The Washington Post. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.

[69] «Death Toll Rises to Six From Rare Havana Tornado». Weather Underground. ٤ی شوباتی ٢٠١٩. لە ٧ی شوباتی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.

[WMO-70] «World Weather Information Service – Havana». Cuban Institute of Meteorology. حوزەیرانی ٢٠١١. لە ڕەسەنەکە لە ٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ھێنراوە.

[Relative_Humidity-71] «Casa Blanca, Habana, Cuba: Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data». لە ڕەسەنەکە لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠١٠ ھێنراوە.

[meteoclimat-72] «Station La Havane» (بە فەرەنسی). Meteo Climat. لە ٩ی نیسانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئایاری ٢٠١٧ ھێنراوە.

[DWD-73] «Klimatafel von Havanna (La Habana, Obs. Casa Blanca) / Kuba» (PDF). Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world (بە ئەڵمانی). Deutscher Wetterdienst. لە ١٠ی ئایاری ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە.

[74] |سەرچاوەی ١ = پەیمانگای کەشناسی (INSMET) / ڕێکخراوی کەشناسیی جیهانی |سەرچاوەی ٢ = Meteo Climat (توندترینەکانی ١٨٥٩–ئێستا) / خزمەتگوزاریی کەشوهەوای ئەڵمانیا (خۆر و شێ)

[territorios-75] «Statistical Yearbook of Cuba 2009» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە. Population by Province and Municipality

[76] «Oficial Statistics for Havana» (بە Spanish). Oficina Nacional de Estadisticas de Cuba (ONE). لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)

[77] «1907 census» (PDF). لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ١٦ی ئابی ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[78] Población de Cuba cae más de 1.4 millones en 4 años - El Despertador

[79] «Millennium Indicators». Mdgs.un.org. ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.

[immigracion-80] 1 2 3 Embassy of Cuba in Beijing – History of Immigration in Cuba February 3, 2009 لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. "The first (immigrants) came from various regions of Spain, mostly peasants from the Canaries and Galicia, which like those from China, were subjected to conditions of living and working conditions similar to those of slaves."

[81] Byrne، Joseph Patrick (٢٠٠٨). Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A–M. ABC-CLIO. لاپەڕە ٤١٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٣١٣-٣٤١٠٢-١.

[82] Larry Rohter (٢٠ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧). «Cuba's Unwanted Refugees Squatters in Havana's Shantytowns». The New York Times. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.

[83] «Castro's Cuba in Perspective». Isreview.org. لە ڕەسەنەکە لە ١٥ی تەممووزی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.

[84] Havana's Chinatown 27 September 2007 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. – Cuba's Chinese population before the Revolution

[85] «Cuba». Central Intelligence Agency. ١٦ی شوباتی ٢٠٢٢. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ئەرشیڤ کراوە – لەڕێگەی CIA.gov.

[86] In Havana there are now about 400 native Chinese, but their presence is being felt like a million 2012-03-20 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. ("En La Habana quedan hoy unos 400 chinos oriundos, pero su presencia se está haciendo sentir como si fueran un millón".)

[87] (ئیسپانی) Russians in Cuba 1 November 2011 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. Los rusos que se quedaron en la isla -unos 3.000 actualmente- son en su mayoría mujeres como Marina o Natalia que se casaron con cubanos que habían ido a la URSS a estudiar, indicó la embajada rusa en La Habana.

[88] «Sahrawi children inhumanely treated in Cuba, former Cuban official». MoroccoTimes.com. ٣١ی ئازاری ٢٠٠٦. لە ڕەسەنەکە لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی تەممووزی ٢٠٠٦ ھێنراوە.

[britishmuseum-89] 1 2 «Frédéric Mialhe». British Museum website. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[ufdc.ufl-90] 1 2 «EARLY LITHOGRAPHED VIEWS OF HAVANA». University of Florida Digital Collections website. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.

[91] 1,500 Jews who live in Cuba; 1,100 reside in Havana, and the remaining 400 are spread among the provinces. 2011-05-10 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. In Cuba, Finding a Tiny Corner of Jewish Life.

[92] «Havana - People | Britannica». Encyclopedia Britannica. لە 2022-10-05 لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە 2022-10-05 ھێنراوە.

[93] «The economy of Havana». Macalester.edu. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئابی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.

[94] «Tourism in Cuba during the Special Period» (PDF). لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.

[95] AP (٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣). «Lack of Customers Dooms Many Cuban Businesses». Weekly Times. لە ڕەسەنەکە لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.

[96] «De una casa colonial a una mansión del Vedado» (بە ئیسپانی). لە ڕەسەنەکە لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە.

[97] «britannica.com». لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ١١ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە.

[Miguel-98] Figueras، Miguel Alejandro (September 2001). International Tourism and the Formation of Productive Clusters in the Cuban Economy (PDF). Latin American Studies Association, 22nd Congress. Washington, D.C. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە 2004-08-05 ئەرشیڤ کراوە. لە 27 August 2021 ھێنراوە. {{cite conference}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: |date= (یارمەتی)

[99] «Havana, Cuba: The Summer Land of the World // Digital Collections». لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.

[100] داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوورناڵ

[101] A Novel Tourism Concept داڕێژە:Webarchive Caribbean News Net

[102] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[Censo_vivienda-103] 1 2 INV, Instituto Nacional de la Vivienda (2001a) Boletín Estadístico Anual. 2001. INV, Havana.

[Problemas_socioambientales-104] 1 2 3 4 5 González Rego, R. 1999. "Una Primera Aproximación al Análisis Espacial de los Problemas Socioambientales en los Barrios y Focos Insalubres de Ciudad de La Habana". Facultad de Filosofía e Historia. Departamento de Sociología, Universidad de La Habana. 250 p.

[cuarteria_def-105] 1 2 داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[106] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[Cub_eco-107] 1 2 Angela, Ferriol Maruaga; et al.: Cuba crisis, ajuste y situación social (1990–1996), La Habana, Cuba : Editorial de Ciencias Sociales, 1998, Champter 1

[108] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[Censo_transporte-109] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب National Statistics Census of Cuba – Transportation p. 6

[Hav_metro-110] 1 2 3 Havana Metro داڕێژە:Webarchive Hace unos años parecía que la capital cubana tendría metro, cuando en la década de 1980 los estudios de geología y finanzas realizados por especialistas cubanos y soviéticos iban muy adelantados.

[111] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[112] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[113] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[114] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[115] داڕێژە:In lang La Escuela Nacional de Ballet داڕێژە:Webarchive – La Escuela desarrolla una experiencia única en el mundo, enmarcada en la Batalla de Ideas.

[116] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[117] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[118] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[119] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[120] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[autogenerated1-121] {{بیرخستنەوەی وێب|ناونیشان=http://www.spc.int/DigitalLibrary/Doc/FAME/Reports/Anon_52_Coral_Building_Material.pdf|سەردێڕ=Coral as a Building_Material|ڕێکەوتی سەردان=٣٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩|ڕێکەوتی ئەرشیڤ=٢٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٢|ناونیشانی ئەرشیڤ=https://web.archive.org/web/20121224062446/http:// ۆس، لە ساڵی ١٦٦٤ فەرمانی دا بە دروستکردنی نەخۆشخانەیەک بۆ ژنان و کڵێسایەکی لکێنراو بەخشرابوو بە داڕێژە:بنز کە یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی ڕێبازی کاسۆلیکی ڕۆمانیی داڕێژە:بنز هەردوو بیناکە لە ساڵی ١٧٣٠ بەهۆی زریانێکەوە بە تەواوی وێران بوون و لە ساڵی ١٧٤٥ بە شێوازی بارۆکی کە ئەمڕۆ دەبینرێت دووبارە دروستکرانەوە و گەورە کران.
نیۆکلاسیک
داڕێژە:بنز، سەرۆکی پلاندانانی شارنشینی لە پاریس بۆ ماوەی پێنج ساڵ گوازرایەوە بۆ هاڤانا بۆ هاریکاریکردن لەگەڵ تەلارسازەکان و دیزاینەرانی دیمەنی سروشتی. لە پلاندانانی سەرەکی شارەکەدا ئامانجی ئەوە بوو کە هاوسەنگییەکی گونجاو لە نێوان فۆرمی بیناسازی کلاسیک و دیمەنی سروشتی خولگەیی دروست بکات. ئەو تۆڕی ڕێگاوبانەکانی شارەکەی لە ئامێز گرت و بەیەکەوەی بەستنەوە لە هەمان کاتدا جەختی لەسەر شوێنەوارە دیارەکان دەکردەوە. کاریگەرییەکەی شوێنەوارێکی گەورەی لەسەر هاڤانا بەجێهێشتووە هەرچەندە زۆرێک لە بیرۆکەکانی بەهۆی {{بنز|قەیرانی ئابووریی مەزن|Great Depression|ڤێدادۆ|Vedado|thumb|left|کۆشکی ڤیلالبا، وێنەی ١٨٩٨]] لە ساڵی ١٨٧٥ دروست کراوە، لە ڕێپارتۆ دێ لاس لاس مورایاس، (شریتێکی زەویی فراوان کە دوای ڕووخاندنی دیوارەکانی شار لە ساڵی ١٨٦٣ مایەوە)، کاری تەلارساز یۆجێنیۆ ڕاینێری ئی سۆرێنتینۆ بوو.{{efn|یۆجێنیۆ ڕاینێری ئی سۆرێنتینۆ باوکی داڕێژە:بنز تەلارسازی داڕێژە:بنز لە دەوروبەری ساڵی ١٨٨٠ کۆشکەکە خاوەندارێتی دەکرا لەلایەن کاونتی کاسا مۆرێ. کارگەی تووتنی "لا فلۆر دێ خۆسێ موریاس" لە بیناکەدا دامەزرا. دواتر، لە ڕێگەی قۆستنەوەی کرێکانەوە، بوو بە خانوویەکی کرێچیانە. لە ساڵی ١٩٥١ هەندێک لە شوێنەکانی تەرخان کران بۆ نیشتەجێبوون. لە نهۆمی سەرەوەیدا، سەنتەری ئیسپانی و سەنتەری ئیسرائیلیی کووبا بارەگایان هەبوو. کۆشکی مارکیزا دێ ڤیلالبا و داڕێژە:بنز

[Royal-122] {{بیرخستنەوەی وێب|ڕێکەوت=١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠|بینای باکاردی]] داڕێژە:بنز. بیناکە لەسەر شێوازی داڕێژە:بنزیە کە لە دەیەکانی یەکەمی سەدەی ٢٠ەمدا لە ئاستی نێودەوڵەتیدا باو بوو. بینای باکاردی دیزاین کرابوو بۆ ئەوەی ببێتە بارەگای سەرەکیی کۆمپانیای ڕۆمی داڕێژە:بنز؛ لە سەرەتای ساڵانی ١٩٦٠ەکاندا لەلایەن حکوومەتەکەی کاسترۆوە خۆماڵی کرا. لە ساڵی ٢٠٠١دا، بیناکە لەلایەن کۆمپانیایەکی بیناسازی ئیتاڵییەوە نۆژەن کرایەوە. بەشی ناوەوەی ڕازاندنەوە ڕەسەنەکانی لە مەڕمەڕ و گڕانیتدا پاراستووە. بە یەکێک لە باشترین بیناکانی داڕێژە:بنز لە ئەمریکای لاتین دادەنرێت.<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|بینای لۆپێز سێرانۆ]] لەلایەن تەلارساز ڕیکاردۆ میرا لە ساڵی ١٩٢٩ دیزاین کراوە، کە لە ساڵی ١٩٤١ کتێبفرۆشیی La Moderna Poesia لەسەر شەقامی ئۆبیسپۆ بۆ هەمان خاوەن دیزاین کرد، داڕێژە:بنز بەرزترین بینای نیشتەجێبوون بوو لە کووبا تا دروستکردنی داڕێژە:بنز لە ساڵی ١٩٥٦دا. دروستکردنی بیناکە لەلایەن خۆسێ ئەنتۆنیۆ لۆپێز سێرانۆوە پێشنیار کرا، کە بڵاوکەرەوەیەک بوو و La Moderna Poesíaی بەڕێوەدەبرد.<ref name=paseosporlahabana>داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب، کە بە بینا کوالێتی بەرزەکان ناسراوە، بەشێکی زۆری شارەکەی گۆڕی. نموونەکان بریتین لە داڕێژە:بنز لە ١٩٥٥ لەلایەن داڕێژە:بنز تەلارسازی داڕێژە:بنز لە ١٩٥٦، و داڕێژە:بنزەوە.{{citation needed|هۆتێل هابانا لیبرێ دەکەوێتە سەنتەریترین گۆشەی ڤێدادۆوە.]] هۆتێلی داڕێژە:بنز یەکێکە لە هۆتێلە گەورەکان لە داڕێژە:بنز، کە لە داڕێژە:بنز، هاڤانا هەڵکەوتووە. هۆتێلەکە ٥٧٢ ژووری هەیە<ref>Tryp Habana Libre داڕێژە:Webarchive لە کاردابوون و دروستکردنی بینای زیاتر لە سێ نهۆمیان قەدەغە دەکرد. ئەم یاسایە شەش ساڵ دواتر هەموار کرایەوە بۆ فراوانکردنی بیناسازی تا چوار نهۆم چونکە زۆرێک لە پلاندانەران و خاوەن موڵکەکان داوای پێویستیی ڕێگەپێدانیان دەکرد بۆ دروستکردنی بینای بەرزتر لە ناوچەکەدا.<ref name="Muñoz Hernández_1">داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوورناڵ

[Fox-123] Fox, Arthur. "Concrete Apartment House 39 Stories High." Engineering News Record 7/1955:34-37. Print.

[Cuevas-124] 1 2 Juan de las Cuevas Toraya, published in 2001.arquitecturacuba.blogspot.com {{Webarchive|right|داڕێژە:بنز داڕێژە:بنز، ١٩٥٨]] داڕێژە:بنز بینایەکی بازرگانییە لە ئێل داڕێژە:بنز، هاڤانا.<ref>داڕێژە:بیرخستنەوەی وێبەوە.
دیمەنی شار
داڕێژە:Recentism
داڕێژە:بنز، وێنەی ١٩٢٧
داڕێژە:بنز مۆزەخانەیەکی هونەرە جوانەکانە کە هونەری کووبایی و نێودەوڵەتی نمایش دەکات. مۆزەخانەکە یەکێک لە گەورەترین کۆمەڵەکانی تابلۆ و پەیکەر لە ئەمریکای لاتین لەخۆدەگرێت و گەورەترینە لە ناوچەی کاریبیدا.<ref>داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[125] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[Mario_Muñoz-126] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[127] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[128] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[129] Cernuda Art: Victor Manuel Garcia; http://www.cernudaarte.com/artists/victor-manuel-garcia/ داڕێژە:Webarchive. Retrieved 12 September 2015

[AEX-130] Art Experts: Victor Manuel Garcia (1897–1969); http://www.artexpertswebsite.com/pages/artists/manuel.php داڕێژە:Webarchive. Retrieved 12 August 2015

[:0-131] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[afar.com-132] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[133] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[134] داڕێژە:In lang Radio Havana-Cuba- Existen también piezas escultóricas en las cuatro cúpulas del techo realizadas por Giuseppe Moretti.

[135] Mary Clarke and David Vaughan (eds) 1977. The encyclopedia of dance & ballet. Pitmans, London. p. 16.

[136] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[137] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[et-138] داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

[139] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[140] Havana Film Festival داڕێژە:Webarchive at the Internet Movie Database.

[141] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[142] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[143] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[Harvard-144] Harvard Public Health Review/Summer 2002 داڕێژە:Webarchive The Cuban Paradox

[145] Medical know-how boosts Cuba's wealth داڕێژە:Webarchive BBC online.

[146] Commitment to health: resources, access and services داڕێژە:Webarchive United Nations Human Development report

[US_embargo-147] The effects of the U.S. embargo on medicines in Cuba have been studied in numerous reports.
• R Garfield and S Santana. Columbia University, School of Nursing, New York; "The impact of the economic crisis and the US embargo on health in Cuba" داڕێژە:Webarchive "this embargo has raised the cost of medical supplies and food Rationing, universal access to primary health services"
• American Association for World Health; Online. American Association for World Health Report. March 1997. Accessed 6 October 2006. Supplementary source : American Public Health Association website داڕێژە:Webarchive "After a year-long investigation, the American Association for World Health has determined that the U.S. embargo of Cuba has dramatically harmed the health and nutrition of large numbers of ordinary Cuban citizens."
• Felipe Eduardo Sixto; An evaluation of Four decades of Cuban Healthcare داڕێژە:Webarchive.
"The lack of supplies accompanied by a deterioration of basic infrastructure (potable water and sanitation) resulted in a setback of many of the previous accomplishments. The strengthening of the U.S. embargo contributed to these problems."
• Pan American Health organization; Health Situation Analysis and Trends Summary Regional Core Health Data System – Country Profile: CUBA داڕێژە:Webarchive "The two determining factors underlying the crisis are well known. One is the dissolution of the Soviet Union and the socialist bloc, and the other is the economic embargo the Government of the United States."
• Harvard Public Health; Review/Summer 2002 : The Cuban Paradox داڕێژە:Webarchive "Because its access to traditional sources of financing is seriously hindered by the sanctions, which until recently included all food and medicine, Cuba has received little foreign and humanitarian aid to maintain the vitality of its national programs"
• The Lancet medical journal; Role of USA in shortage of food and medicine. "The resultant lack of food and medicines to Cuba contributed to the worst epidemic of neurological disease this century."

[United_Nations-148] 1 2 United Nations World Population Prospects: 2011 revision داڕێژە:Webarchive – 2011 revision

[Cia-149] 1 2 داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[150] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[151] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[152] داڕێژە:بیرخستنەوەی وێب

[153] داڕێژە:بیرخستنەوەی ھەواڵ

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]

[١٢]

[١٣]

[١٤]

[١٥]

[١٦]

[١٧]

[١٨]

[١٩]

[٢٠]

[٢١]

[٢٢]

[٢٣]

[٢٤]

[٢٥]

[٢٦]

[٢٧]

[٢٨]

[٢٩]

[٣٠]

[٣١]

[٣٢]

[٣٣]

[٣٤]

[٣٥]

[٣٦]

[٣٧]

[٣٨]

[٣٩]

[٤٠]

[٤١]

[٤٢]

[٤٣]

[٤٤]

[٤٥]

[٤٦]

[٤٧]

[٤٨]

[٤٩]

[٥٠]

[٥١]

[٥٢]

[٥٣]

[٥٤]

[٥٥]

[٥٦]

[٥٧]

[٥٨]

[٥٩]

[٦٠]

[٦١]

[٦٢]

[٦٣]

[٦٤]

[٦٥]

[٦٦]

[٦٧]

[٦٨]

[٦٩]

[٧٠]

[٧١]

[٧٢]

[٧٣]

[٧٤]

[٧٥]

[٧٦]

[٧٧]

[٧٨]

[٧٩]

[٨٠]

[٨١]

[٨٢]

[٨٣]

[٨٤]

[٨٥]

[٨٦]

[٨٧]

[٨٨]

[٨٩]

[٩٠]

[٩١]

[٩٢]

[٩٣]

[٩٤]

[٩٥]

[٩٦]

[٩٧]

[٩٨]

[٩٩]

[١٠٠]

وشەناسی

مێژوو

سەدەی ١٦ەم

سەرەتاکان

هێرشەکان

سەدەی ١٧ەم

سەدەی ١٨ەم

جەنگی حەوت ساڵە

سەدەی ١٩ەم

سەربەخۆیی کووبا

سەدەی ٢٠ەم

سەردەمی کۆماری

دوای شۆڕش

سەدەی ٢١ەم

کارگێڕی

پارێزگارێتی (١٥٥٠ - ١٦٠١)

کاپتنی گشتی (١٦٠٧ - ١٨٩٨)

کۆماری کووبا (١٩٠١ - ١٩٥٩)

کۆماری مۆدێرن

جوگرافیا

شوێن

کەشوهەوا

شارەوانییەکان

دیمۆگرافیا

دابەشبوونی نەتەوەیی

ئایین

ئابووری

بازرگانی و دارایی

گەشتیاری

هەژاری و گەڕەکە هەژارنشینەکان

گواستنەوە

فڕۆکەخانەکان

هێڵی ئاسنین

نێوان شارەکان

تراموای

ڕێگاوبانەکان

پەروەردە

شوێنەوارەکان و سەنتەرە مێژووییەکان

کلتوور

هێماکان

تەلارسازی

ئیسپانی

هونەرەکانی نمایش

ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن

CMQ

ڤیستیڤاڵەکان

ڤیستیڤاڵی فیلم

تەندروستی

وەرزش

کەسایەتییە دیارەکان

شارە دەستەخوشکەکان

ئەمانەش ببینە

تێبینییەکان

سەرچاوەکان

کتێبنامە

بەستەرە دەرەکییەکان

نیۆکلاسیک

دیمەنی شار