کەلسیۆم

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
سکاندیۆمکالسیۆمپۆتاسیۆم
Mg

Ca

Sr
پیشاندان
ڕەساسی ، زیوی


هیڵە شەبەنگییەکانی کالسیۆم
تایبەتمەندییە گشتییەکان
ناو، ژمارە، ھێما کالسیۆم، 20، Ca
پۆلێنکردنی توخم کانزای ئەلکی زەمینی
کۆمەڵە، خول، خشتۆک 2، 4، s
گەردیلە بارستە 40.078گ•مۆڵ−1
شێوگی ئەلیکترۆنی [Ar] 4s2
ڕیزبوونی ئەلیکترۆنەکان بۆ ھەر بەرگێک 2, 8, 8, 2 (وێنە)
سیفاتە فیزیاییەکان
دۆخ ڕەق
چڕی (لە پلەی گەرمی ژوور) 1.55 گ•سم−3
چڕی شل لە قۆناغی توانەوە 1.378 گ•سم−3
قۆناغی توانەوە 1115 ک، 842 °س، 1548 °ف
قۆناغی کوڵان 1757 ک، 1484 °س، 2703 °ف
پلەی گەرمای توانەوە 8.54 کیلۆجول•مۆڵ−1
حرارة التبخر 154.7 کیلۆجول•مۆڵ−1
السعة الحرارية (25 °س) 25.929 جول•مۆڵ−1•کێلڤن−1
پەستانی ھەڵم
P (پاسکاڵ) 1 10 100 1 کیلۆ 10 کیلۆ 100 کیلۆ
لە T (کێلڤن) 864 956 1071 1227 1443 1755
سیفاتە ئەتۆمییەکان
أرقام الأكسدة +2, +1[١]
(strongly basic oxide)
کارۆ سالیبێتی 1.00 (پێوەری بۆلینگ)
وزەکانی ئایۆناندن یەکەم: 589.8 کیلۆجول•مۆڵ−1
دووەم: 1145.4 کیلۆجول•مۆڵ−1
سێیەم: 4912.4 کیلۆجول•مۆڵ−1
نیوە تیرەی گەردیلەیی 197 بیکۆمەتر
نیوە تیرەی گەردیلە ھاوبەشی 176±10 بیکۆمەتر
نیوە تیرەی ڤان دێر والز 231 بیکۆمەتر
تایبەتمەندییەکانی تر
پێکھاتەی کریستاڵی شەشپاڵوی ڕوو پان
باری موگناتیسی دایا موگناتیس
بەرگری کارەبایی 33.6 nأوم•متر (20 °س)
گەیاندنی گەرمی 201 واط•متر−1•كلفن−1 (300 کێلڤن)
بڵاوبوونەوەی گەرمی 22.3 میکرۆمەتر•مەتر−1•کێلڤن−1 (25 °س)
خێرایی دەنگ (سلك رفيع) 3810 مەتر/چرکە (20 °س)
ھاوبەشی یۆنگ 20 گێگاپاسکاڵ
ھاوبەشی شێئر 7.4 گێگاپاسکاڵ
ھاوبەشی قەبارە 17 گێگاپاسکاڵ
ڕێژەی پۆیسۆن 0.31
ڕەقی مۆس 1.75
ڕەقی برینێل 167 مێگاپاسکاڵ
ژمارەی تۆمارکردن 7440-70-2
نەگۆڕترین ھاوتاکان
وتاری سەرەکی: ھاوتای کالسیۆم
ھاوتاکان بوونی لە سروشت نیوە تەمەن جۆری تیشک ھێزی تیشک (مێگا ئەلیکترۆن ڤۆڵت) بەرھەمی تیشک
40Ca 96.941% 40Ca هاوتای نەگۆڕە لەگەڵ 20 نیوترۆن
41Ca trace 1.03×105 y ε - 41K
42Ca 0.647% 42Ca هاوتای نەگۆڕە لەگەڵ 22 نیوترۆن
43Ca 0.135% 43Ca هاوتای نەگۆڕە لەگەڵ 23 نیوترۆن
44Ca 2.086% 44Ca هاوتای نەگۆڕە لەگەڵ 24 نیوترۆن
45Ca syn 162.7 d β 0.258 45Sc
46Ca 0.004% >2.8×1015 y ββ  ? 46Ti
47Ca syn 4.536 d β 0.694, 1.99 47Sc
γ 1.297 -
48Ca 0.187% >4×1019 y ββ  ? 48Ti

کالسیۆم (بە ئینگلیزی: Calcium) یەکێکە لە توخمە کیمیاییەکان و ھێمای کیمیایی (Ca)یە و گەردیلە ژمارەکەی (٢٠)ە. وە لە کۆمەڵەی دووەمی خشتەی خولیە. کالسیۆم لە ڕوانگەی بەرفراوانیەوە، لە نێوان ھەموو توخمەکانی توێکڵی زەوی پلەی پێنجەمی بەبەردەکەوێت و لە نێوان ھەموو کانزاکانیش پلەی سێیەم. تێکەڵەکانی کالسیۆم پێکھێنەری ٣/٦٤%ی توێکڵی زەویە. بلوورە سپیەکانی کالسیۆم، لە پلەی گەرمی C˚٨١٠ دەتاوێنەوە و کانزای کالسیۆم لە ئاو و ترشدا تواوەتەوە و ھایدرۆکسیدو خوێ بەرھەم دەھێنێت.

سەرچاوەی کالسیۆم[دەستکاری]

سەرچاوەی کالسیۆم بە بەرفراوانی لە پانتایەکانی زەویدا بوونی ھەیە. ئەم کانزایە لە ژیانی ڕوەک وگیانلەبەران ڕۆڵێکی گرنگی ھەیە و لە ئێسقانەکان و ددانەکان و توێکڵی ھێلکە، ھەموو جۆرەکانی گوێچکە ماسی و لە زۆرێک لە خاکەکان بوونی ھەیە. ھەروەھا کلۆریدی کالسیۆم بە ڕادەی بەرفراوانی ٠/١٥% لە ئاوی دەریادا ھەیە. کالسیۆم لە تێکەڵەی توێکڵی زەوی بە ڕێژەی ٣٦٣٠٠ گرام لە تۆنێکدا بوونی ھەیە ئەم کانزایە بە شێوەی سەربەخۆ دەست ناکەوێت، بەڵکو بە شێوەی تێکەڵەی جیاواز لە کانەکان وە بە شێوەی تواوە لە ھەیکەلی گیانلەبەران و ڕوەکەکان بەشداری دەکەن. ئەو کانە گرنگانەش بریتین لە دۆڵۆمیت، گیبس و ئاپاتیت. ھەروەھا ئەم توخمە کانزایە لە بەردی کڵس و گەچ بوونی ھەیە.

ئامادەکردن و دەرھێنانی[دەستکاری]

لە پیشەسازیدا، کانزای کالسیۆم دەتوانێ لە ئەلیکترۆلیز، کلۆریدی کالسیۆم و تێکەڵەی فلۆرید و کلۆریدی پۆتاسیۆم ئامادە بکات. لەم ڕەوشە لە لاپەڕەی خەڵووزی وەک ئاند ومیلەی ئاسنی وەک کاند سود وەردەگیرێت.

تایبەتمەندیەکی بەرچاو[دەستکاری]

کالسیۆم توخمێکی تاڕادەیەک ڕەقە کە بە ھۆی ئەلیکترۆلیز لە فلۆریدی کالسیۆم وەک کانزایەکی خاوێن دەردێت و بە بڵێسەی زەردو سور ڕەنگ دەسوتێ و لە ھەوادا چینی نیتریدی سپی ڕەنگ بەرھەم دێنێت. ئەم توخمە کاردانەوە نیشان دەدات بە ئاو وە لە دوای جێگۆڕکێی ھایدرۆجین ھایدرۆکسیدی کالسیۆم بەرھەم دێنێت.

پەیدابوون[دەستکاری]

کالسیۆم پێنجەمین توخمە لە ڕووی بەرفراوانیەوە لە پێکھاتەی توێکڵی زەوی کە ڕێژەی ٣% و بە شێکی گرنگیشە لە گەڵاکان، ئێسقانەکان، ددانەکان و گوێچکە ماسی. بە ھۆکاری ھەبوونی کاردانەوە توند بە ئاو وھەوا کالسیۆم ھەرگیز بە شێوەی کانزایەکی خاوێن لە سروشتدا لە توخمەکانی دیکەدا بەدەست ناکەوێت، جگە لە بونەوەرانی زیندوو نەبێت کەca+2 ڕۆلێکی گرنگی لە فیزۆلۆژی خانە لە ئەستۆدایە. ئەم توخمە کانزایە بە ڕێژەیەکی زۆر لە بەردی ئاھەک، گەچ و فلۆرید بوونی ھەیە ئایتیت، فلۆرۆسفات یان کلۆرۆسفاتی کالسیۆمە. لە ئەلیکترۆلیز کلۆریدی فۆسفاتی تواوە(cacl2) سوود وەردەگیرێ بۆ جیاکردنەوەی کالسیۆمی خاوێن.

پێکھاتە[دەستکاری]

ئاھەکی زیندوو(cao) لە زۆرێک لە پڕۆسەکانی پاڵاوتن بە کاردێت و بە بەرزکردنەوەی پلەی گەرمی و زیادکردنی ڕێژەیەکی دیاریکراو ئاو بۆ بەردی ئاھەک بەدەست دێت. ئەگەرcao تێکەڵ بە پێکھاتەی دیکە ببێت، ڕەق دەبێ و دەگۆڕێت بۆmortar وە بە کێش کردنی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەگۆڕێت بۆplaster. لە حاڵێکداcao کاتی ئاوێتە کردنی لە گەڵ تێکەڵەکانی تر، بەشێکی گرنگی چیمەنتۆی پۆرتلەند دروست دەکات. کاتێ ئاو تکە بکات بۆسەر بەردە ئاھەکیەکان یان باقی بەردە کاربۆناتە تواوەکان، دەبێتە ھۆی داخورانی بەردەکان و دەبێتە ھۆی پێکھاتنی ئەشکەوتەکان، تاق تاقە و ناڕێکی وبەرزونزمی و ئاوی سەخت (ئاوی قورس). پێکھاتە گرنگەکانی دیکەی کالسیۆم بریتین لە: نیترات، سۆلفید، کلۆراید، کاربید، سینامید و ھیپۆکلۆرید.

ئەزموزن و ناسینەوە[دەستکاری]

لە ڕوی چۆنیەتیەوە، بوونی کالسیۆم دەتوانرێ یان بە ھۆی پێکھاتەی کاربۆناتی نەتواوە، یان بە ھۆی گڕگرتنی بڵێسەیەکی مەشخەڵێک کە پێکھاتنی ڕەنگی سوری درەوشاوە دەنوێنێ، بناسرێتەوە. لە ڕووی چەندایەتیەوە، دوای جیاکردنەوە ی کالسیۆم لە باقی کانزا تێکەڵەکانی خۆڵ، بە ڕەوشی کڕۆمات-سۆلفات و یان ئەتەر- ئەلکھۆل، لە ئامۆنیۆم، سوود لە ئیکسالات وەردەگیرێ کە کالسیۆم بە شێوەی ئیکسالاتی کالسیۆم دەبێتە نیشتوو و دواتر ئەم نیشتووە ھاوسەنگی دەنوێنێ.

مێژووی کالسیۆم[دەستکاری]

Calx بە لاتینییە واتە ئاھەک) لە سەدەی یەکەم، ڕۆمیەکان کەڵسەکیان بەرھەم ھێناو بەکاریان ھێنا بەڵام کالسیۆم ھەتا ساڵی ١٨٠٨ نەدۆزرابویەوە. دوای ئەوەی Sir Humphry Davy زانی بە ھۆی ئەلیکترۆلیز ئاھەک لە جیوەدا و بەھۆی Berzelius وPontin دەتوانرێ تێکەڵەی کانزا لە گەڵ جیوە بەرھەم بێت، سەرکەوتو بوو بە بەرھەم ھێنانی کالسیۆمی خاوێن.

ئەرکەکانی کالسیۆم لە لەشدا[دەستکاری]

• لێدانەکانی دڵ ڕێکدەخات.

• لە رێکخستنی کاری سیستەمی دەماری لەش بە تایبەت لە گواستنەوەی ھاندەرەکانی دەمار ڕۆڵی سەرەکی ھەیە.

• کالسیۆم ھۆکاری پتەوی ئێسقانەکانە. پێویستە کالسیۆمی پێویست لە خۆراکی گەنجاندا بوونی ھەبێ پێش ئەوەی بگەنە تەمەنی باڵغ بوون بۆ ئەوەی ئێسقانەکان شێوازێکی پتەو کەڵەکەبوو بگرنە خۆ، تاوەکو لە تەمەنی بەساڵاچوندا دوچاری ئێسک پوکی نەبن.

• کالسیۆم بۆ گرژبونەوەی ماسولکەکان پێویستە و ئەگەر کالسیۆمی نەبێ جوڵەش مەحاڵ دەبێت.

• بێ خەوی کەم دەکاتەوە.

• کاریگەری لە سەر مێتابۆلیزمی ئاسنی جەستە ھەیە.

• کالسیۆم لە یەکێک لە قۆناغەکانی خوێن مەیین نامۆیە.

نیشانەکانی کەمی کالسیۆم لە لەشدا[دەستکاری]

نیشانەکانی کەمی کالسیۆم لە مناڵاندا دەبێتە ھۆی نەخۆشی ڕاشیتیسم (ئێسکە نەرمە)، وە لە تەمەن نێوەنجیەکاندا دەبێتە ھۆی نەخۆشی نەرمی ئێسقانەکان و لە گەورە ساڵاندا دەبێتە ھۆی ئێسک پوکی. ئەم نەخۆشیانە بە ھۆی کاریگەری کەمی ڤیتامین D دەردەکەوێ، ئەگەر بتھەوێت ئێسقانەکانت پتەو بن، پێویستە ئاگاداری بەکارھێنانی ڤیتامین D بین. لە نەبوونی ڕێژەیەکی زۆر ی کالسیۆم، گرژبوونی خێرای ماسولکەکان دەردەکۆپانی بە دوادادێ کە سەرەتا بە لەش گیران دەبینرێ. ھەڵبەت ئەم حاڵەتە کەمتر ڕوودەدات و ئەوەی کە تاوەکو ئێستا بە شێوەی بەرچاو بینراوە، پوک بوونی ئێسقانەکانە لە تەمەنی بەساڵاچوونا و بۆ ڕێگرتن لەمە دەبێ ھەر لە تەمەنی گەنجیەوە ئاگامان لە خۆمان بێت.

ڕێگرتن لە توش بوون بە نەخۆشی ئێسک پوکی[دەستکاری]

لەبەرئەوەیە لە کاتی بەساڵاچووندا، ژانی ئێسقانەکان، ئاسان شکان و درەنگ چاک بونەوەی ئێسقانەکان دەبینرێ. ھاوسەنگی پێویستی کالسیۆم ڕۆژانە ٨٠٠ تا ١٢٠٠ میلیگرامە. بۆ ڕێگرتن لە تووشبوون بە نەخۆشی ئێسک پووکی، دەبێت زیاتر ھەوڵی بەدەستھێنانی کالسێۆم و ڤیتامین D بدەین ئەویش بە ڕێژەی پێویست و دیاریکراو. نابێت جگەرە بکێشین. نابێ چای و قاوە لە ڕادەبەدەر بخۆینەوە. دەبێ زیاتر لە ژێر تیشکی خۆردا بین بۆ ئەوەی ڤیتامینD لە ژێر پێستمانەوە بەرھەم بێت. لە ھەر تەمەنێک بین دەبێ وەرزش بکەین، چونکە کەم جوڵانەوە دەبێتە ھۆی ئێسک پوکی. دەبێ سەرچاوەکانی ڤیتامینD یش لە بیر نەکەین.

ڕێژەی پێویستی کالسیۆم بۆ ھەر تاکێک[دەستکاری]

ڕادەی ھاوسەنگی کالسیۆمی گونجاو بە میلیگرام:

• ساوایان تا تەمەنی سێ ساڵ = ٤٠٠

• مناڵان چوار تا شەش ساڵی = ٧٠٠

• مناڵان حەوت تا دە ساڵی = ٨٠٠

• پیاوان, گەنجان و باڵغبوەکان = ١٠٠٠

• ژنان، گەنجان و باڵغبوەکان = ١٠٠٠

• ئافرەتی زگ پڕ = ١٣٠٠

• ئافرەتی شیردەر = ١٣٠٠

سەرچاوە[دەستکاری]

  1. Krieck, Sven; Görls, Helmar; Westerhausen, Matthias (2010). "Mechanistic Elucidation of the Formation of the Inverse Ca(I) Sandwich Complex [(thf)3Ca(μ-C6H3-1,3,5-Ph3)Ca(thf)3] and Stability of Aryl-Substituted Phenylcalcium Complexes". Journal of the American Chemical Society 132 (35): 100818110534020. DOI:10.1021/ja105534w. PMID 20718434. 

https://fa.wikipedia.org/wiki/کلسیم