چارەنووسباوەڕی

چارەنووسباوەڕی بڕوا و ڕێبازێکی فەلسەفییە کە گەردوون تێکڕا وەکوو سیستمێکی دیتەرمینیستی دەبینێ و، پێداگرە لەسەر ملکەچیی ھەموو ڕووداوەکان و کردەوەکان و ئاکارەکان بۆ قەدەر یان چارەنووس. ئاکامی وەھا بڕوایەک ئەغڵەب ئەوەیە کە مرۆڤ ناتوانێ خۆی لە ڕووداوەکانی دوارۆژ دوور بگرێ و، ھیچ دەسەڵاتێکی نییە لە حەنایاندا و، بەم بۆنەوە، ئەو ھەڵوێستەی بەرامبەر بە دوارۆژ دەیبێ چەشنێک وازھێنان و دەستلێکێشان، یا وەرگرتن و قەبووڵکردنی بەبێ گلە و گازندەیە.^[١]^[٢]^[٣]^[٤]

پێناس

چارەنووسباوەڕی دەتوانێ بگەڕێتەوە بۆ یەکێ لەمانەی خوارەوە:

بە شێوەیەکی بەربڵاو، ھەر بڕوایەک کە لای وا بێ مرۆڤ جگە لەو کارەی کە بەواقیع دەیکا، دەسەڵاتی کردنی ھیچ کارێکی تری نییە.^[١]^[٢]^[٣]^[٤] ئەمە بریتییە لەوەی کە گشت ڕووداوەکان لە لایەن چارەنووسەوە بڕیاریان بۆ دراوە و، جڵەویان لە دەستی مرۆڤ دەرچووە. لەبەر ئەوە، مرۆڤ ھەرگیز ناتوانێ کاریگەریی ھەبێ لەسەر داھاتوو یان ئاکامی ھزر و کردەوەی خۆی.^[١]^[٣]^[٤]^[٥]

بە شێوەیەکی بەرتەسکتر:

چارەنووسباوەڕیی دینناسانە (Theological fatalism)، کە لای وایە خواستی ئازاد ناسازە لەگەڵ بوونی خوایەکی ھەمووشتزان کە لە ھەموو ڕووداوەکانی دواڕۆژ پێشاوپێش ئاگادارە.^[٦] ئەمە زۆر لە دیتەرمینیزمی دینناسانە دەچێ.

چارەنووسباوەڕیی لۆژیکی (Logical fatalism)، کە لای وایە قەزیەکانی دەرھەق بە دواڕۆژ کە ئێستاکانێ ئێمە بە ڕاست یا درۆیان دادەنێین، تەنیا کاتێ دواڕۆژ گەیشت و بەتەواوی دامەزرا، بۆیان ھەیە ڕاست یا درۆ بن.^[٢]

دیتەرمینیزمی ھۆدارانە (Causal determinism)، کە زۆربەی جارەکان وەکوو ڕێبازێکی جیاواز لە چارەنووسباوەڕی چاوی لێ دەکرێ، ئەویش لەبەر ئەوە کە لە جیاتیی پێشاوپێش دامەزراو بوون و دیاریکراو بوونی دوایین بارودۆخی سیستم، [دیتەرمینیزمی ھۆدارانە] تەنیا ئەوەی دەوێ کە لە سیستمدا ھەر بارودۆخێک لە لایەن بارودۆخی پێشووتریەوە دابمەزرێ و دیاری بکرێ.^[٢]

ئەو ڕوانگەیە کە لای وایە لە جیاتیی خۆڕاگری یا بەرگری، لە ھەمبەر ڕووداوگەلی نەشیاوی خۆلێدوورگرتنی دواڕۆژ، کاردانەوەی شیاو، یا وەرگرتن و قەبووڵکردنە، یا وازھێنان و دەستلێکێشانەوە. فریدریش نیچە لە کتێبی ئاوارەکە و سێبەرەکەیی خۆیدا بەمە دەڵێ «چارەنووسباوەڕیی تورکانە».^[٤]

سەرچاوەکان

1 2 3 Durmaz، H.؛ Çapik، C. (ئازاری ٢٠٢٣). «Are Health Fatalism and Styles of Coping with Stress Affected by Poverty? A Field Study». Iranian Journal of Public Health. ٥٢ (3). Tehran University of Medical Sciences: ٥٧٥–٥٨٣. doi:١٠.١٨٥٠٢/ijph.v٥٢i٣.١٢١٤٠. ISSN ٢٢٥١-٦٠٩٣. PMC ١٠١٣٥٥١٨. PMID ٣٧١٢٤٨٩٤. S2CID ٢٥٧٥٠١٩١٧. Fatalism is the belief that everything an individual may encounter in his life is determined against his will and that this destiny cannot be changed by effort. In a fatalistic attitude, individuals believe that they cannot control their lives and that there is no point in making choices. Fatalism is a response to overwhelming threats that seem uncontrollable.
1 2 3 4 Rice، Hugh. «Fatalism». لە Zalta، Edward N. (ed.). Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University: Center for the Study of Language and Information.
1 2 3 Solomon، Robert C. (تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣). «On Fate and Fatalism». Philosophy East and West. ٥٣ (4). University of Hawaii Press: ٤٣٥–٤٥٤. doi:١٠.١٣٥٣/pew.٢٠٠٣.٠٠٤٧. JSTOR ١٣٩٩٩٧٧. S2CID ١٧٠٧٥٣٤٩٣.
1 2 3 4 Stambaugh، Joan (١٩٩٤). «Amor dei and Amor fati: Spinoza and Nietzsche». The Other Nietzsche. SUNY Press. لاپەڕە ٧٩–٨١. ژپنک ٩٧٨١٤٣٨٤٢٠٩٢٩. Turkish fatalism contains the fundamental error of placing man and fate opposite each other like two separate things: Man, it says, can strive against fate, can try to defeat it, but in the end it always remains the winner, for which reason the smartest thing to do is to give up or live just any way at all. The truth is that every man himself is a piece of fate; when he thinks he is striving against fate in the way described, fate is being realized here, too; the struggle is imaginary, but so is resignation to fate; all these imaginary ideas are included in fate. The fear that most people have of the doctrine of determinism of the will is precisely the fear of this Turkish fatalism. They think man will give up weakly and stand before the future with folded hands because he cannot change anything about it; or else he will give free rein to his total caprice because even this cannot make what is once determined still worse. The follies of man are just as much a part of fate as his cleverness: this fear of the belief in fate is also fate. You yourself, poor frightened man, are the invincible Moira reigning far above the gods; for everything that comes, you are blessing or curse and in any case the bonds in which the strongest man lies. In you the whole future of the human world is predetermined; it will not help you if you are terrified of yourself.
↑ Taylor، Richard. «Fatalism». The Philosophical Review. ٧١ (1). Duke University Press on behalf of the Sage School of Philosophy at Cornell University: ٥٦–٦٦. doi:١٠.٢٣٠٧/٢١٨٣٦٨١. ISSN ١٥٥٨-١٤٧٠. JSTOR ٢١٨٣٦٨١.
↑ Zagzebski، Linda. «Foreknowledge and Free Will». Stanford Encyclopedia of Philosophy.

[Iran._J._Public_Health-1] 1 2 3 Durmaz، H.؛ Çapik، C. (ئازاری ٢٠٢٣). «Are Health Fatalism and Styles of Coping with Stress Affected by Poverty? A Field Study». Iranian Journal of Public Health. ٥٢ (3). Tehran University of Medical Sciences: ٥٧٥–٥٨٣. doi:١٠.١٨٥٠٢/ijph.v٥٢i٣.١٢١٤٠. ISSN ٢٢٥١-٦٠٩٣. PMC ١٠١٣٥٥١٨. PMID ٣٧١٢٤٨٩٤. S2CID ٢٥٧٥٠١٩١٧. Fatalism is the belief that everything an individual may encounter in his life is determined against his will and that this destiny cannot be changed by effort. In a fatalistic attitude, individuals believe that they cannot control their lives and that there is no point in making choices. Fatalism is a response to overwhelming threats that seem uncontrollable.

[SEP-2] 1 2 3 4 Rice، Hugh. «Fatalism». لە Zalta، Edward N. (ed.). Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University: Center for the Study of Language and Information.

[Solomon_2003-3] 1 2 3 Solomon، Robert C. (تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣). «On Fate and Fatalism». Philosophy East and West. ٥٣ (4). University of Hawaii Press: ٤٣٥–٤٥٤. doi:١٠.١٣٥٣/pew.٢٠٠٣.٠٠٤٧. JSTOR ١٣٩٩٩٧٧. S2CID ١٧٠٧٥٣٤٩٣.

[Stambaugh_1994-4] 1 2 3 4 Stambaugh، Joan (١٩٩٤). «Amor dei and Amor fati: Spinoza and Nietzsche». The Other Nietzsche. SUNY Press. لاپەڕە ٧٩–٨١. ژپنک ٩٧٨١٤٣٨٤٢٠٩٢٩. Turkish fatalism contains the fundamental error of placing man and fate opposite each other like two separate things: Man, it says, can strive against fate, can try to defeat it, but in the end it always remains the winner, for which reason the smartest thing to do is to give up or live just any way at all. The truth is that every man himself is a piece of fate; when he thinks he is striving against fate in the way described, fate is being realized here, too; the struggle is imaginary, but so is resignation to fate; all these imaginary ideas are included in fate. The fear that most people have of the doctrine of determinism of the will is precisely the fear of this Turkish fatalism. They think man will give up weakly and stand before the future with folded hands because he cannot change anything about it; or else he will give free rein to his total caprice because even this cannot make what is once determined still worse. The follies of man are just as much a part of fate as his cleverness: this fear of the belief in fate is also fate. You yourself, poor frightened man, are the invincible Moira reigning far above the gods; for everything that comes, you are blessing or curse and in any case the bonds in which the strongest man lies. In you the whole future of the human world is predetermined; it will not help you if you are terrified of yourself.

[Taylor_1962-5] Taylor، Richard. «Fatalism». The Philosophical Review. ٧١ (1). Duke University Press on behalf of the Sage School of Philosophy at Cornell University: ٥٦–٦٦. doi:١٠.٢٣٠٧/٢١٨٣٦٨١. ISSN ١٥٥٨-١٤٧٠. JSTOR ٢١٨٣٦٨١.

[SEP2-6] Zagzebski، Linda. «Foreknowledge and Free Will». Stanford Encyclopedia of Philosophy.

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]