وو زیتیان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
وو زیتیان
武則天
A Tang Dynasty Empress Wu Zetian.JPG
وێنەیەکی وو زیتیان کە گیراوە لە ئەلبومێکی پۆرترەیتی ٨٦ ئیمپراتۆری چین.
شاژنی شانشینی ژۆو
فەرمانڕەوایی١٧ی تشرینی یەکەمی ٦٩٠ - ٢١ی شووباتی ٧٠٥
تاج لەسەر نان١٧ی تشرینی یەکەمی ٦٩٠
پێشووئیمپراتۆر ڕوزۆنگ
جێگرئیمپراتۆر ژۆنگزۆنگ
شاژنی بەدەسەڵاتداری شانشینی تانگ
ماوەی دەسەڵات٢٧ی کانوونی یەکەمی ٦٨٣ - ١٦ی تشرینی یەکەمی ٦٩٠
پێشووشاژن ھی
جێگرشاژن وی
شاژنی شانشینی تانگ
ماوەی دەسەڵات٢ی کانوونی یەکەمی ٦٥٥ - ٢٧ی کانوونی یەکەمی ٦٨٣
پێشووشاژن وانگ
جێگرشاژن وی
ھاوسەر
  1. ئیمپراتۆر تایزۆنگ
  2. ئیمپراتۆر گاوزۆ
منداڵ(ەکان)
  1. لی ھۆنگ، ئیمپراتۆر ییزۆنگ
  2. شازادە سی ئادینگ
  3. لی شان، شازادەی جێنشین ژانگھوای
  4. لی شان، ئیمپراتۆر ژۆنگزۆنگ
  5. لی دان، ئیمپراتۆر ڕوزۆنگ
  6. شازادە تایپینگ
خانەدان
باوکوو شوویا
دایکخاتوو یانگ
لەدایکبوون١٧ی شوباتی ٦٢٤
لیژاو، ئیمپراتۆریەتی تانگ
مردن١٦ی کانوونی یەکەمی ٧٠٥ (٨١ ساڵ ژیا)
لویانگ
ئایینبودیزم

وو زیتیان (لەدایکبووی ١٧ی شوباتی ٦٢٤ی زایینی - مردووی ١٦ی کانوونی یەکەمی ٧٠٥)[١][٢] بە تەنھا ئیمپراتۆری مێژووی چین دادەنرێت. وو زیتیان سەرەتا خۆشەویستی ئیمپراتۆر تاێزۆنگی شانشینی تانگ (لی شی مین) بوو بەڵام دوای مردنی تایزۆنگ، سووپاس بۆ جوانییەکەی، وو زیتیان توانی کوڕەکەی ئیمپراتۆر تایزۆنگ، گاوزۆ، فریو بدات و ببێت بە دۆستی شاھانەیی. دوای مردنی گاوزۆ، وو زیتیان کوڕەکانی وەک بوکەڵە دەخستە سەر دەسەڵات بەڵام لە ساڵی ٦٩٠ی زایینی بە فەرمی دەسەڵاتی کۆنترۆڵ کرد و خۆی بە ئیمپراتۆری شانشینی تانگ دانا و سەردەمی خۆی بە شانشینی ژۆو ناودەھێنا. لە ٢١ی شووباتی ٧٠٥ی زایینی و لە تەمەنی ٨٠ ساڵی، وو زیتیان لەلایەن یەکێک لە کوڕەکانی لە دەسەڵات دوورخرایەوە و شانشینی تانگ گەڕێندرایەوە و لە کۆتایی ھەمان ساڵ وو زیتیان گیانی لە دەست دا و لە تەنیشت ئیمپراتۆر گاوزۆی ھاوسەری نێژرا.[٣]

سەرەتای ژیان[دەستکاری]

وو زیتیان لە ھەرێمی وێنشی سەر بە پارێزگای شانکسی لەدایک بوو لە ساڵی ٦٢٤ و لە خێزانێکی دەوڵەمەند. باوکی کە ناوی وو شوویا بوو ڕاوێژکار بوو لە ئیمپراتۆریەتی تانگ. پێچەوانەی کچانی سەردەمی خۆی وو زیتیان لەلایەن باوکییەوە ھاندرا کە فێری خوێندنەوە و نووسین بێ کە لەو سەردەمەدا تایبەت بوو بە کوڕان. وو زیتیان ھەروەھا فێری موزیک لێدان و نووسینی ھۆنراوە و چۆنیەتی قسە کردن لەناو کۆمەڵگەدا بوو. لە تەمەنی ١٤ ساڵی وو زیتیان بوو بە کەنیزەک و دۆستی ئیمپراتۆر تایزۆنگ. کاری کەنیزەکێک لەو سەردەنەی چین بەزۆری سێکسکردن بوو لەگەڵ ئیمپراتۆر بەڵام کاری دیکەشیان ھەبوو وەک شۆردنی جلوبەرگ وە ھەندێک کاری دیکەش وەک لێدانی موزیک و خوێندنەوەی ھۆنراوە.

وو زیتیان لە ھەرێمی وێنشی سەر بە پارێزگای شانکسی لەدایک بوو لە ساڵی ٦٢٤ و لە خێزانێکی دەوڵەمەند. باوکی کە ناوی وو شوویا بوو ڕاوێژکار بوو لە ئیمپراتۆریەتی تانگ. پێچەوانەی کچانی سەردەمی خۆی وو زیتیان لەلایەن باوکییەوە ھاندرا کە فێری خوێندنەوە و نووسین بێ کە لەو سەردەمەدا تایبەت بوو بە کوڕان. وو زیتیان ھەروەھا فێری موزیک لێدان و نووسینی ھۆنراوە و چۆنیەتی قسە کردن لەناو کۆمەڵگەدا بوو. لە تەمەنی ١٤ ساڵی وو زیتیان بوو بە کەنیزەک و دۆستی ئیمپراتۆر تایزۆنگ. کاری کەنیزەکێک لەو سەردەنەی چین بەزۆری سێکسکردن بوو لەگەڵ ئیمپراتۆر بەڵام کاری دیکەشیان ھەبوو وەک شۆردنی جلوبەرگ وە ھەندێک کاری دیکەش وەک لێدانی موزیک و خوێندنەوەی ھۆنراوە.

ڕۆژێک وو زیتیان بوێری ئەوەی کرد قسە لەگەڵ ئیمپراتۆر تایزۆنگ بکات و باسی مێژووی چینی لەگەڵ کرد وە ئیمپراتۆر سەرسام بوو کە کەنیزەکێک دەتوانێ بخوێنێتەوە وە بە جوانییەکەی وو زیتیانیش سەرسام بوو بۆیە پلەی بەرزکردەوە و کردی بە سکرتێری خۆی وە دواتر وو زیتیان بوو بە دۆستی دڵخوازی ئیمپراتۆر تایزۆنگ.

وو زیتیان سەرنجی چەندین پیاوی دیکەی ڕاکێشا و لەوانەش شازادە لی ژی کە دواتر بوو بە ئیمپراتۆر گاوزۆ. وو زیتیان دەستی بە پەیوەندی سۆزداری کرد لەگەڵ شازادە لی ژی لەکاتێکدا شازادە ھاوسەری خۆی ھەبوو ھەربۆیە نەیانتوانی ھیچی دیکە بکەن چونکە وو زیتیان ھێشتا دۆستی ئیمپراتۆر تایزۆنگ بوو.

کاتێک ئیمپراتۆر تایزۆنگ مرد، بەپێی کەلتووری چین، ھەموو دۆستەکانی سەریان تاشرا و نێردران بۆ پەرستگایەک تاوەکو ژیانێکی نوێی پاکیزەیی لەوێ دەستپێ بکەن و لەگەڵ ھیچ پیاوێکی دیکە نەبن. کاتێک شازادھـ لی ژی بوو بە ئیمپراتۆر و ناوی گاوزۆی لەخۆی نا یەکەم شت کردی ناردی بە شوێن وو زیتیان و وەک یەکێک لە یەکەم دۆستەکانی دای نا لەکاتێکدا چەندین دۆستی دیکە و ھاوسەری خۆی ھەبوو.

بەدەستخستنی دەسەڵات[دەستکاری]

وو زیتیان وەک دۆستی یەکەمی ئیمپراتۆر گاوزۆ دەستنیشان کرا لەکاتێکدا دەبووایە لە پەرستگا جێبھێڵدرایە وەک ڕاھیبەیەک. ژنەکەی گاوزۆ، خاتوو وانگ، وە دۆستی یەکەمی پێشووتری بەناوی شاو شوفەی حەسوود بوون بەرامبەر یەکدی بەڵام زیاتر لەوە ڕقیان لەو گرنگییەی گاوزۆ بە وو زیتیانی دەدا. بەپێی گێڕانەوەی وو زیتیان ئەوان پلانیان دژی وو گێڕا بەڵام بەپێی مێژوونووسان وو زیتیان کۆتایی بەوان ھێنا.

خاتوو وانگ کە شاژن بوو ھیچ منداڵێکی نەبوو وەک خاتوو شاو کوڕێک و دوو کچی ھەبوو. ساڵی ٦٥٢ وو زیتیان کوڕێکی بوو بەناوی لی ھۆنگ وە ساڵی ٦٥٣ کوڕێکی دیکەش بەناوی لی شان. ئەم کوڕانەی وو زیتیان مەترسی نەبوون بۆ خاتوو وانگ و خاتوو شاو چونکە ئیمپراتۆر گاوزۆ لەمێژ بوو جێنشینی دیاری کردبوو؛ گاوزۆ ڕاوێژکارێکی ھەبوو کە خاڵی خاتوو وانگ بوو، گاوزۆ کوڕی ئەم ڕاوێژکارەی وەک جێنشین دیاری کردبوو کە ناوی لی ژۆنگ بوو. ھێشتا ئەمە نەبووە ھۆکار کە حەسوودی بەرامبەر وو زیتیان بوەستێ کە دوو کوڕی بەخشی بوو بە ئیمپراتۆر. ساڵی ٦٥٤ وو زیتیان کچێکی بوو بەڵام ھەر لە بێشکەدا خنکێنرا و بەو پێەی خاتوو وانگ کۆتا کەس بوو لە ژوورەکەی بوو، وو زیتیان تاوانباری کرد و خاتوو وانگیش ھیچ پۆزشێکی نەبوو. وو زیتیان خاتوو وانگ و دایکی تاوانبار کرد و خاتوو شاویشی تاوانبار کرد بە ھاوکاریان. خاتوو وانگ و ھەموو ھاوکارەکانی تاوانبار کران بە فەرمی و گاوزۆ جیا بووەوە لە ژنەکەی کە شاژنیشی بوو وە دایکی خاتوو وانگیشی قەدەغە کرد لە ھاتنە ناو کۆشکی شاھانەیی. خاڵی خاتوو وانگ کە ناوی لیو شی بوو لە ڕاوێژکاری گاوزۆ دوورخرایەوە و کوڕەکەشی لە پۆستی جێنشینی دابڕێندرا. دوای ئەمە وو زیتیان کرا بە ژنی یەکەم و شاژنی چین وە کاری کرد تاوەکو کوڕەکانی ببن بە جێنشین.

وو زیتیان خۆی بە کەسێکی بێتاوان پیشان دەدات بەڵام لە ڕاستیدا کەسێکی تینوو بە دەسەڵات بوو. وو زیتیان کۆتایی بە ھەرکەسێک ھێنا کە دژی خۆی دەوەستانەوە و دوای ئەوەی خاتوو وانگ و خاتوو شاو دوورخرانەوە لەلایەن وو زیتیانەوە کوژران لە شوێنی دوورخستنەوەیان. ئەگەر چی بەپێی گێڕانەوەی وو زیتیان خاتوو وانگ کچەکەیی کووشت بەڵام مێژوونووسان کۆکن لەسەر ئەوەی وو زیتیان خۆی کچەکەیی کووشت بۆ تاوانبارکردنی خاتوو وانگ. سەرەڕای ئەمە ڕاستییەکە نەزانراوە و ھیچ بەڵگەیەک نییە کە کێ کچەکەی وو زیتیانی کووشت وە مێژوونووسانی ئەو سەردەمە سەربەخۆ نەبوونە و گوومان لەسەر نووسراوەکانیان ھەیە.[٤]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Pollard، Elizabeth (2015). Worlds Together Worlds Apart. New York: W.W. Norton Company. پەڕە 318. ISBN 978-0-393-91847-2. 
  2. ^ Paludan (1998), p. 100
  3. ^ "Biography Empress Wu Zetian". 
  4. ^ "Wu Zetian". 

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]