نەوت لە بەرامبەر خۆراکدا

بەرنامەی نەوت بەرامبەر خۆراک بەرنامەیەکی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو کە بە بڕیاری ژمارە ٩٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایش لە ساڵی ١٩٩٥ دەرچوو. بەرنامەیەکە ڕێگەی بە عێراق دەدا کە بەشێکی دیاریکراو لە نەوتەکەی ھەناردە بکات، بۆ ئەوەی سوود لە داھاتەکانی ببینێت بۆ کڕینی پێداویستییە مرۆییەکانی گەلەکەی لەژێر چاودێری نەتەوە یەکگرتووەکاندا.

پێشینە و داڕشتن

بەرنامەی نەوت لەبەرانبەر خۆراک بۆ کەمکردنەوەی ئازاری درێژخایەنی خەڵکی مەدەنی دانرا کە لە ئەنجامی سەپاندنی سزای گشتگیر بەسەر عێراق لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە دوای داگیرکردنی کووەیت لەلایەن عێراقەوە لە ئابی ١٩٩٠ ھاتبووە ئاراوە. بڕیارنامەی ٧٠٦ی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٥ی ئابی ١٩٩١ پێشکەش کرا بۆ ڕێگەدان بە فرۆشتنی نەوتی عێراق لەبەرانبەر خۆراکدا.

بڕیارنامەی ٧١٢ی ئەنجومەنی ئاسایش لە ١٩ی ئەیلوولی ١٩٩١ پشتڕاستی کردەوە کە عێراق دەتوانێت تا ١٫٦ ملیار دۆلاری ئەمریکی لە نەوت بفرۆشێت بۆ دابینکردنی بودجەی بەرنامەی نەوت لەبەرانبەر خۆراک. دوای ڕەتکردنەوەیەکی سەرەتایی، عێراق لە ئایاری ١٩٩٦ یاداشتێکی لێکتێگەیشتنی واژوو کرد بۆ ئەو ڕێکخستنانەی کە پێویست بوو بۆ جێبەجێکردنی ئەو بڕیارنامەیە بگررێنە بەر.

بەرنامەی نەوت لەبەرانبەر خۆراک لە کانوونی یەکەمی ١٩٩٦ دەستی پێکرد، و یەکەم بارەکانی خۆراک لە ئازاری ١٩٩٧ گەیشتن. لەسەدا شەستی بیست و شەش ملیۆن دانیشتووی عێراق بە تەواوی پشتیان بە بەشەخۆراکی پلانی نەوت لەبەرانبەر خۆراک دەبەست.

بەرنامەکە سیستمێکی سپاردەی بەکارھێنا. نەوتی ھەناردەکراو لە عێراقەوە لەبری ئەوەی بدرێتە حکوومەتی عێراق، لەلایەن وەرگرەکەیەوە پارەکەی دەخرایە ناو ئەژمێرێکی سپاردەوە کە تا ساڵی ٢٠٠١ لەلایەن بانکی بی ئێن پی پاریباوە خاوەندارێتی دەکرا. پاشان پارەکە دابەش دەکرا بۆ پێدانی قەرەبووی جەنگ بە کووەیت، و ئۆپەراسیۆنە بەردەوامەکانی ھاوپەیمانان و نەتەوە یەکگرتووەکان لەناو عێراقدا. پاشماوەکە، کە زۆربەی داھاتەکە بوو، لەبەردەست حکوومەتی عێراقدا بوو بۆ کڕینی کەلوپەلە ڕێگەپێدراوەکان.

حکوومەتی عێراق تەنھا ڕێگەی پێدرابوو ئەو کەلوپەلانە بکڕێت کە لەژێر سزای ئابووریدا گەمارۆیان نەخرابووە سەر. ھەندێک کەلوپەل، وەک کەرەستە خۆراکییە خاوەکان، خێرا دەکران بۆ ناردنی دەستبەجێ، بەڵام بۆ زۆر لە کەلوپەلەکان، لەوانە پێنووسەکان و ترشی فۆلیک، پرۆسەکە بە شێوەیەکی باو شەش مانگی دەخایاند. ئەو کەلوپەلانەی پێیان وابوو ئەگەری بەکارھێنانیان لە پەرەپێدانی چەکی کیمیایی، بایۆلۆجی یان ئەتۆمیدا ھەیە، بێ گوێدانە مەبەستی ڕاگەیەندراویان قەدەغە کران.

ئاماری دارایی

بە بەھای زیاتر لە ٥٤ ملیار دۆلاری ئەمریکی نەوتی عێراقی لە بازاڕی جیھانیدا فرۆشرا. نزیکەی ٤٦ ملیار دۆلاری ئەمریکی لەم پارەیە بە مەبەستی دابینکردنی ھاوکاریی مرۆڤدۆستانە بۆ گەلی عێراق بوو. ئەمەش خۆراک و دەرمانی دەگرتەوە، بە لەبەرچاوگرتنی چوارچێوەی سزا ئابوورییە نێونەتەوەیییەکان. بەشێکی بەرچاو بۆ قەرەبووی جەنگی کەنداو لە ڕێگەی سندووقی قەرەبووکردنەوە خەرج کرا (٢٥٪ دەستپێکردن لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٠). تێچووی کارگێڕی و ئۆپەراسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بەرنامەکە ١٫٢ ملیار دۆلاری ئەمریکی بوو؛ تێچووی بەرنامەی پشکنینی چەکیش لەم پارەیە درا. وردبینییە ناوخۆیییەکان بۆ ڕای گشتی ئاشکرا نەکراون.

کۆتاییی بەرنامەکە

بۆیە، ھەواڵە خراپەکە ئەوەیە کە نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئاستی ئەرکی ڕێگریکردن لە ڕژێمێکی سەرکەشدا نەبوو لە دزینی بەشێک لە پارەی خۆی. ھەواڵە باشەکە ئەوەیە کە ھەمان دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکان لە ئاستی ئەرکی ڕێگریکردن لە ھەمان ڕژێم بوو لە بەکارھێنانی چەکی کۆمەڵکوژ، پەرەپێدانی چەکی ئەتۆمی و سەرلەنوێ دروستکردنەوەی ھەڕەشەی سەربازی بۆ سەر دراوسێکانی. زۆربەی چاودێران بەو ئەنجامە دەگەن کە نەتەوە یەکگرتووەکان، ھەرچەندە چاودێریی دارایی لاواز بووبێت، بە دڵنیایییەوە لە پێشینەکانی کارکردنی دروست بووە.

سیستمی سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان دژی عێراق، بە بەرنامەی نەوت لەبەرانبەر خۆراکیشەوە، شایەنی لێکۆڵینەوەی وردە نەک لەبەر ئەوەی ئابڕووچوونێک بوو، ھەرچەندە ئابڕووچوون ھەبوو، بەڵکوو لەبەر ئەوەی بە گشتی، سەرکەوتووانەترین بەکارھێنانی سزای نێونەتەوەیییە لە مێژوودا. بەڵگەدارکردنی ھۆکارەکانی ئەو سەرکەوتنە ھێندەی ڕاستکردنەوەی ئەو کەموکوڕییانە گرینگە کە ڕێگەی بە ڕژێمێکی سەرکەش دا، بە ھاودەستی لەگەڵ بازرگانە بێویژدانە نێونەتەوەیییەکان، پارە لە ئەژمێرە عێراقییەکانی بەڕێوەبراو لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بدزێت.

–شایەتحاڵی لەسەر «ھەڵسەنگاندنێکی بەراوردکاری بۆ ئاشتیپارێزیی نەتەوە یەکگرتووەکان» لەلایەن جەیمز دۆبینز پێشکەشکراو لە بەردەم لیژنەی کاروباری دەرەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٢٠٠٧

ماوەیەکی کەم پێش ئەوەی ھێزەکانی ھاوپەیمانان بە سەرۆکایەتیی ئەمریکا داگیرکردنی عێراق دەست پێبکەن، سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان کۆفی عەنان بەرنامەکەی ڕاگرت و زیاتر لە ٣٠٠ کرێکاری کە چاودێریی دابەشکردنی پێداویستییەکانیان دەکرد، کشاندەوە.

لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٠٣، عەنان، ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەریتانیا داوایان لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد دڵنیایی بدات لەوەی کە نزیکەی ١٠ ملیار دۆلاری ئەمریکی لەو کاڵایانەی کە عێراق داوای کردبوون و پێشتر پەسەند کرابوون—لەوانە ٢٫٤ ملیار دۆلار بۆ خۆراک—دەتوانن بچنە ناو وڵاتەوە کاتێک بارودۆخ ڕێگەی دا. ئەو بڕیارنامەیەی لەژێر تاوتوێکردندا بوو ڕوونی کردەوە کە بەرپرسیارێتیی سەرەکی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ لێکەوتە مرۆڤدۆستییەکانی جەنگ دەکەوێتە ئەستۆی ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەریتانیا ئەگەر دەست بەسەر وڵاتەکەدا بگرن. لەژێر ڕێککەوتننامەی چوارەمی ژنێڤی ١٩٤٩دا ئەمانە بەرپرسیارێتیی دەسەڵاتی داگیرکەرن.

لە ٢٢ی ئایاری ٢٠٠٣، بڕیارنامەی ١٤٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش دەسەڵاتی بە دەسەڵاتی کاتیی ھاوپەیمانان بەخشی بۆ بەکارھێنانی داھاتی نەوتی عێراق. پارەی ماوەی بەرنامەکە، کە ١٠ ملیار دۆلار بوو، لە ماوەی شەش مانگی کۆتاییپێھێناندا گواسترایەوە بۆ سندووقی پەرەپێدانی عێراق لەژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتی کاتیی ھاوپەیماناندا؛ ئەمەش نوێنەرایەتیی ١٤٪ی کۆی داھاتی بەرنامەکەی دەکرد لە ماوەی ٥ ساڵدا.

بەرنامەکە بە شێوەیەکی فەرمی لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ کۆتایی پێھات و ئەرکە سەرەکییەکانی ڕادەستی دەسەڵاتی کاتیی ھاوپەیمانان کران.