موحه‌ممه‌د ئيقباڵى لاهوڕى

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
موحەممەد ئيقبال
ناوەکانی تر هۆزانڤانی ڕۆژئاوا
لەدایکبوون ٩ی تشرينى يەكەم، ١٨٧٧
مردن ٢١ی ئازار، ١٩٣٨ (تەمەن ٦٠)
نەتەوە ھندی-بەریتانی
کتێبەکان رازەكانى خودبوون
ھێماکانی لە خۆبووران
پەيامى مەشريق
زەبوورى عەجەم
ماڵپەڕ www.allamaiqbal.com

موحەممەد ئيقبال (٩ی تشرينى يەكەم، ١٨٧٧ – ٢١ی ئازار، ١٩٣٨) كە بە شێوەيەكى باو بە عەلامە ئيقباڵ ناسراوە، شاعير، فەيلەسوف، راميار (سياسى)، ئەكاديمى و پارێزەر و زاناى موسوڵمانى هيندستانى بەريتانى بوو، كە بە ئيلهامبەخشى بزوتنەوەى پاكستان دائەنرێت. هەروەها بە «باوكى رۆحى پاكستان» ناودەبرێت. هەر وەك چۆن بە يەكێك لە گرنگترين ھێماکانی وێژەى ئوردو دائەنرێت. كە كارە ئەدەبييەكانى بە هەردوو زمانى ئوردو و فارسى بووە.

ئيقباڵ وەك شاعيرێكى ديار جێگاى سەرنجى پاكستانييەكان، ئێرانييەكان، ھیندييەكان، بەنگلاديشييەكان،سريلانكييەكان و زانا نێودەوڵەتييەكانى تر بووە لە بوارى وێژەییدا. ئەگەر چى ئيقباڵ زياتر وەك شاعيرێكى گەورە ناسراوە، ئەو لە هەمان كاتدا «بيريارێكى فەلسەفى ئيسلامە لە سەردەمى مۆدێرندا.» يەكەمين كتێبى شيعرى ئەو، رازەكانى خودبوون (اسرار خودى) بە زمانى فارسى بڵاوكرايەوە لە ١٩١٥، و كتێبە شيعرييەكانى تريشى لەوانە: ھێماکانی لە خۆبووران (رموز بى خودى)، پەيامى مەشريق (پيام مشرق)، و زەبوورى عەجەم (زبور عجم). لە نێوان كارە شيعرييەكانى تريدا ناسراوترين كارەكانى بەزمانى ئوردو بانگى دارا، بالى جبريل، زەربى كەليم و بەشێك لە ئەرمەغانى حيجاز. لە پاڵ شيعرە فارسى و ئوردووەكانيدا، وتار و نامەكانى بە زمانى ئوردو و ئينگليزى كاريگەرييەكى زۆريان هەبووە لە رووى كلتورى و كۆمەڵايەتى و ئايينى و ململانێ سياسييەكاندا.

لە ساڵى ١٩٢٢دا، خەڵاتى رێزلێنانى لە لايەن پاشا جۆرجى پێنجەمەوە پێدرا و نازناوى (سێر-Sir)ى پێبەخشرا، كاتێك كە لە لەندەن خەريكى خوێندنى ياسا و فەلسەفە بوو، بوو بە ئەندام لە لقى كۆمەڵەى گشتى موسوڵمانانى هيند. دواتر، لە دانيشتنى كانوونى يەكەمى ١٩٣٠ی كۆمەڵەى گشتى موسوڵمانانى هينددا، گرنگترين وتارى سەرۆكايەتى خۆى پێشكەشكرد كە بە ناوى وتارى ئەڵڵائاباد ئەناسرێت، كە لەم وتارەدا بابەتى دروستكردنى وڵاتێكى موسوڵمانى لە باكورى رۆژاواى هيندستاندا خستەڕوو.