محەممەد خاڵ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە محەممەدی خاڵەوە)
Jump to navigation Jump to search

شێخ محەممەدی خاڵ (١٩٠٤-١٩٨٩) زانای ئایینی، دادوەر و نووسەری بەناوبانگی کورد بوو.

ژیان[دەستکاری]

شێخ محەمەدی خاڵ کوڕی شێخ عەلی کوڕی شێخ ئەمینی خاڵە، کەبەپێنج پشت دەگاتەوە بە مەلا مستەفای موفتی بابانەکان، مەلا مستەفای باپیرەگەورەی شێخ محەمەدی خاڵ پاش گواستنەوەی میرنشینی بابان لە قەلاچوالانەوە بۆ سلێمانی، ساڵی ١٧٨٤ لەگەڵ خۆیدا دەستنووسەکانی ھێناوە، ئەو دەستنووسانە لە باپیرە گەورەیەوە، کەمەلا ئەبوبەکری موسەنیفە بۆی ماوەتەوە، ئێستا مێژووی بەشێک لە دەستنووسەکانی شێخی خاڵ، کەنزیکەی ٦٣٦ دەسنووسە دەگەڕێتەوە بۆ چوارسەد ساڵ لەمەوبەر. مامۆستا خاڵ لە ساڵی ١٩٠٤ لەشاری سلێمانی لە بنەماڵەیەکی ئایینی ناوداری کوردستان لەدایکبووە، لە ساڵی ١٩٤ باوکی بەنەخۆشی کۆچی دوایی دەکات، باپیری حاجی شێخ ئەمینی خاڵ، کەپیاوێکی ناوداری خواپەرست بووە، خاڵ و ھەر چوار براکەی بەخێو کردووە، سەرەتای خوێندنی لای باپیری بووەو لەقوتابخانەی باپیریدا بەڕاستگۆیی و دەستپاکی و خواپەرستی و ڕازیبوون و دوورکەوتنەوە لە ھەڵپەی جیھان پەروەردەبووە. مامۆستای خاڵ ھەر لە منداڵییەوە ئەوینی خوێندن و نووسین و خولیای پەرتووک و دەستنووس بووە، بەشی زۆری خوێندنی لای مامۆستا شێخ عومەری قەرەداغی بووە، کەزانایەکی ئایینی بەناوبانگ بوو، نەک ھەر لەکوردستاندا، بەڵکو لەناو زانا ئایینییە عەرەبەکانی ئێراقیشدا، بەشێکیش لەخوێندنی لای مەلا حوسێنی پیسکەندی و شێخ جەلالی قەرەداغی بووە. لە ساڵی ١٩٣١ باپیری کۆچی دوای دەکات، ئەحمەد بەگی تۆفیق بەگ لەوسەردەمەدا بەڕێکاری سولێمانی بووە، ئاھەنگێکی گەورە لە مزگەوتی حاجی شێخ ئەمینی خاڵ ساز دەکات، کەزۆربەی پیاو ماقووڵانی سلێمانی بانگھێشت دەکرێن و ھەر لەم ئاھەنگەدا بەفەرمانی فەڕمیی شێخ خاڵ دەکرێت بەپێشنوێژ و وانەبێژی مزگەوتەکەی باپیری. لەکۆتایی ساڵی ١٩٣١ تا کۆتای ساڵی ١٩٣٨ بەوانەوتنەوەو پڕۆژەی دانانی فەرھەنگی خاڵ و ڕێزمانی کوردی و چەند پەرتووکێکی ئایینی وەک فەلسەفەی ئایینی ئیسلام و ژیانی پێغەمبەرەوەسەرقاڵ دەبێت. ھەر لەم ماوەکورتەدا دوو پەرتووک بەچاپ دەگەێنێت، پاشان لە ساڵی ١٩٣٩ لەلایەن شالیارێتی دادەوەبانگەواز دەکرێت بۆ پێویستی چەند قازییەک، ئەویش بەشێوەی تاقیکردنەوە. شێخ خاڵ یەکێک دەبێت لەوانەی تاقیکردنەوەئەنجامدەدات و پلەی یەکەمی بەدەست دەەێنێت. بەفەرمانی پادشایەتی دەکرێت بەقازی و لەھەڵەبجەدادەمەزرێت، ئیتر ناچار دەبێت دووربکەوێتەلەوانەوتنەوە، لەژیانی فەرمانبەرێتیدا یەکێک بووەلەقازییەناودارەشارەزاکانی ئێراق و لەماوەی ٢٨ ساڵ کار وەک قازی لەچەمچەماڵ و سولێمانی و کەرکوک و مووسڵ ئەنجامداوە. لە ساڵی ١٩٦٢دا لەناو ھەموو قازییەکانی ئێراقدا ھەڵبژێراوەبەئەندامی دادگای جیاکردنەوەی شەرعی لەبەغدا، لەم ماوەزۆرەدا جێ پەنجەی لەشالیارێتی داددا دیار و ناسراو بووە، بەوەی کەبەھیچ جۆرێک لەیاسا و شەریعەت لاینەداوە، ھەرچەندەچەند جارێک لەلایەن کاربەدەستانی زۆر گەورەوەفشاریان خستووەتەسەر بۆ ئەوەی لەیاسا لابدات، بەڵام بێ سوود بووە. شێخی خاڵ لەبەرئەوەی نووسەرێکی خاوەن بیرولێھاتوو بووە، خاوەنی بەرھەمی زۆر و بەکەڵک بووە، بۆیەیەکێکەلەو کوردەزۆردەگمەنانەی کەلەزۆر زووەوەبووەبەئەندام لەکۆڕی زانیاری ئێراقدا، تەنھا خوالێخۆشبوو تۆفیق وەھبی بەگ لەپێش ئەوەوەیەلەمبوارەدا، شێخی خاڵ لە ساڵی ١٩٥٣وەئەندامی کۆڕی زانیاری ئێراق بووەو لە ساڵی ١٩٧٢ەوەجێگری سەرۆکی کۆڕی زانیاری کوردیش بووە، جێ پەنجەی زۆر دیارەلەھەردوو کۆڕەکەدا، بەرھەمەکانی باشترین بەڵگەن لەم ڕووەوەو توانیوەتی خزمەتی نەتەوەکەی بکات لەبواری ڕۆشنبیریدا و لەڕێی ھەردوو کۆڕی زانیارییەوەناوی گەورەپیاوانی کورد بگەیەنێ بەجیھان، وەک موفتی زەھاوی، کەباویکی شاعیری گەورەی بەناوبانگ جەمیل سدیق زەھاوییە، ھەروەھا بێتوش، شێخ ئەحمەد فائیز بەرزنجی، بابەتایەری ھەمەدانی، مەلا محەمەدی خاکی و چەندین زانای دیکەی ناودار. مامۆستای خاڵ کەسایەتییەکی کۆمەڵاتی ڕەوشت جوان و زمانپاک و دڵفراوان و مێشک کراوەو لەسەرخۆ بووەو تاڕادەی خواپەرستی باوەڕی بەڕاستگۆیی و لێبووردن و ڕێزگرتن لەماف و دادوەری ھەبوو، لەو باوەڕەدا بوو، کە کوردایەتی خواپەرستییە، بۆیەلەناخی دەروونییەوەدژی ھەموو جەور و ستەمێک بوو، کە لە نەتەوەکەی دەکرا. یەکەم وتاری کەگۆڤاری گەلاوێژدا لەکانوونی دووەمی ١٩٤٠دا لەژێرناونیشانی خۆشەویستی نیشتمان دایەکەسانی تر، ئەگەر تەنیا ھەستی نەتەوایەتی ھاندەربوایەبۆ بەربەرەکانی ئەو ڕژێمانەی کەبەردەوامبوون لەکاولکردنی کوردستان و زەوتکردنی خاکی کوردستان، مامۆستا شێخ محەمەدی خاڵ لەگەڵ ھەستی نەتەوایەتیدا ھەستی ئایینیش ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لەزیادکردنی گڕ و بڵێسەی تۆڵەسەندن تێیدا بەرامبەر بەدوژمنانی کورد و کوردستان، و لەو باوەڕەدا بوو، کەدەبێت ئایین ئاوێتەی نیشتمانی و نەتەویەتی بێت و خەباتی نیشتمانیش پێویستییەکی ئایینی بێت. شێخ محەممەد خاڵ ڕۆژانە١٠ کاژمێر بەنووسین و خوێندنەوەوە سەرقاڵ دەبوو، لەسەر ئەم پڕۆگرامەش تامردن ھەر بەردەوام بوو، سەرەتای خوێندنەوەی لەدەمەوبەیانییەکی زووەوەتا نزیکی نیوەڕۆ، کەدەیکردەنزیکەی ٦ کاژمێر لەجیھانی پەڕتووک و دەستنووسدا و دوانیوەڕوانیش پێش ئەوەی بڕوات بۆ مزگەوت ٣ کاژمێر لەخوێندنەوەو پێداچوونەوەی ئەو پەرتووکانەی، کەلەژێر چاپدابوون و ڕاستکردنەوەی ھەڵەکانیان، شەوانەش پێش نووستن ماوەی کاژمێرێک بەخوێندنەوەوەخەریک دەبوو، لەناوەڕاستی حەفتاکانەوەتەنھا یەک چاوی مابوو و بەردەوام زەڕەبینی بەکاردەھێنا بۆ خوێندنەوەو ھەندێک جار پێیان دەگوت: کەوتویتەتە تەمەنەوە و ئیتر ئەوەندەخۆت ماندوومەکە لەوڵامدا دەیگوت: تەندروستیم بەندەبەخوێندنەوەو نووسینەوە، ئەگەر دوورم بخەنەوەلێی، نەک ھەر تەندرووستم خراپ دەبێت، بەڵکو لەوانەشەبمرم، من وەک ماسی چۆن، کەلەئاو دەرت ھێنا دەمرێت، منیش گەر دوورم بخەنەوەلەپەرتووک و نووسین ئەوا دەبێ ماڵئاواییتان لێبکەم، بۆ نیوەچاوەکەشم، تو خوا چاوێک لەم ڕێگایەدا کوێر نەبێت بۆچی باشھ؟ مامۆستای خاڵ لەڕۆژی ١٥ی تەممووزی ١٩٨٩دا ماڵاوایی لەجیھانی زانست و زانیاری کرد و بەرەو جیھانی کۆتایی کەوتەڕێ، مامۆستا شێخ محەمەدی خاڵ لەدوای خۆی ٤٠ پەرتووکی لەچاپدراوی بەجێھێشتووە، کەزانستەکانی لێکدانەوە، زمانەوانی، وێژەیی، بانگخوازی، مێژوویی، .... ھتد لەخۆی دەگرێت

بەرھەمەکان[دەستکاری]

یەکەم وتاری لە گۆڤاری گەلاوێژدا لە کانوونی دووەمی ١٩٤٠دا لەژێر ناونیشانی «خۆشەویستی نیشتمان» بڵاو کردووەتەوە. لەو باوەڕەدا بوو، کە دەبێت ئایین ئاوێتەی نیشتمانی و نەتەویەتی بێت و خەباتی نیشتمانیش پێویستییەکی ئایینی بێت. شێخ محەمەدی خاڵ بوارەکانی لێکدانەوە، زمانەوانی، وێژە، ئایین و مێژوو، ٤٠ کتێبی لە چاپ داوە.

  • «تەفسیری خاڵ»، تەفسیری قورئان بە کوردی
  1. بەرگی یەکەم، ٢١٨ لاپەڕە، بەغدا، ١٩٦٩.
  2. بەرگی دووەم، ١٩٨ لاپەڕە، سلێمانی، ١٩٧٢.
  3. بەرگی سێیەم، ٢٢٤ لاپەڕە، سلێمانی، ١٩٧٩.
  4. بەرگی چوارەم، ١٣٦ لاپەڕە، سلێمانی، ١٩٨١.
  1. بەرگی یەکەم ٣٣٨ لاپەڕە، سلێمانی، ١٩٦٠.
  2. بەرگی دووەەم، ٣٣٨ لاپەڕە، سلێمانی ١٩٦٤.
  3. بەرگی سێیەم، ٥١١ لاپەڕە، ١٩٧٦.
  • «پەندی پێشینان»، بەغدا، ١٩٧٥.

سەرچاوەکان[دەستکاری]