فینیکس (ئەریزۆنا)

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
فینیکس
PhoenixMontage02.jpg
دامەزران١ی کانوونی دووەمی ١٨٦٨
ناونراوە لەدوایقەقنەس
ناسناوی خەڵکPhoenician
وڵاتویلایەتە یەکگرتووەکان
پایتەختیئاریزۆنا، Maricopa County
دابەشکاریی کارگێڕیMaricopa County
Located on terrain featurePhoenix metropolitan area
پۆتانی شوێن٣٣°٣١′٤٢″N ١١٢°٤′٣٥″W
نووسینگەی بەڕێوەبردنMayor of Phoenix
سەرۆکKate Gallego
ئەنجومەنی یاسادانەرPhoenix City Council
دانیشتووان١٬٦٢٦٬٠٧٨
بەرزی لە ئاستی دەریا٣٣١±١ مەتر
ناوچەی کاتیUTC−07:00، Mountain Time Zone
ڕووبەر١٬٣٤١٫٤٧٧٤٦٨ کیلۆمەتر دووجا
کۆدی پۆستە85003
وێبگەhttp://www.phoenix.gov
Economy of topiceconomy of Phoenix
کۆدی تەلەفۆن623، 480، 602، 520

فینیکس (بە ئینگلیزی: Phoenix) پایتەختی ویلایەتی ئەریزۆنایە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. گەورەترین شاری ئەریزۆنایە. ژمارەی دانیشتووانی ١٬٦١٥٬٠١٧ کەسە (سەرژمێری ٢٠١٦)، پێنجەم گەورەترین شاری ھەموو ئەمریکایە.[١][٢]

شاری فینیکس ناوەندی ناوچەی گەورەی فینیکسە، کە بە دۆڵی سەن ناسراوە (دۆڵی خۆر)، کە بەشێکە لە دۆڵی چەمی سوێر. ئەو ناوچەیە لە ڕێزبەندی ١٢ یەمین ناوچەی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە بۆ چڕی دانیشتووان، کە نزیکەی ٤٬٣ ملیۆن کەسی تێدا دەژی، بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠ ھەروەھا فینیکس بارەگای سەرەکی شاری ماریکۆپایە و ڕووبەرەکەی ٥١٧٬٩ میل چوارگۆشەیە (١٬٣٤١ کیلۆمەتر چوارگۆشە) و ئەو شارە ش دەکات بە گەورەترین شاری ویلایەتەکە، کە زیاتر لە دوو ھێندەی شاری توسان و یەکێک لە گەورەترین شارەکانی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.[٣]

فینیکس لە ساڵی ١٨٦٧ وەک کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵی لە نزیک بەیەککەوتنی ڕووباری خوێ و گیلا دامەزراوە و لە ساڵی ١٨٨١ وەک شارێک ناسرا فینیکس دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی بیابانی سۆنۆراوە، ئاووھەوایەکی بیابانی ژێر خولگەیی ھەیە. لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی کەناڵەکانی ئاودێری بەشداری لە گەشەکردنی کشتوکاڵدا کردووە و چەندین بەروبوومی ڕەسەنی ھێناوەتە ئاراوە کە بەشێکی گرنگن لە ئابووری فینیکس وەک (ئەلفافە، لۆکە، ترشوپو و کا (بۆ بازرگانی ئاژەڵی گرنگ) ماونەتەوە. لەڕاستیدا ئەم بەروبوومانە (جگە لەئاوو ھەواو مس) وەک ھێزێکی بزوێنەر بۆ ئابووری فینیکس مایەوە تا کۆتایی جەنگی جیھانی دووەم، کاتێک پیشەسازییە تەکنەلۆژییە بالاکان لە ناوچەکە گەشەی سەند وەک پرۆژەکانی وزەی خۆر لە بواری ھەواسازی بۆ وەرزی ھاوین ئاسودەیی بۆ دانیشتووان دابینکرد.[٤]

تێکڕای گەشەی ساڵانەی دانیشتووانی شارەکە لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٦٠ تا ناوەڕاستی ٢٠٠٠ لە سەدا چوار بووە. ئەم ڕێژەی گەشەکردنە لە ماوەی پاشەکشە مەزنەکەی نێوان ٢٠٠٧ بۆ ٢٠٠٩ دا خاو بووەوە، بەڵام بە ھێواشی چاک بووەوە. فینیکس ناوەندی کەلتووری دۆڵی سەن و تەواوی ویلایەتەکەیە.[٥]

مێژوو[دەستکاری]

بۆ ماوەی زیاتر لە دوو ھەزار ساڵ گەلی ھۆھۆکام ئەو خاکەیان ئاوەدان کردەوە کە دواتر بوو بە فۆنیکس و ٢١٧ کم کەندوێلەی ئاودێرییان لەسەر ئەم خاکە چۆڵە بەبیابانە پڕ لە شڕە دروست کرد. ئەم کەناڵانە دواتر وەک بەشێک لە پڕۆژەی کەناڵی ئەریزۆنا لە ناوەندی ئەریزۆنا و پڕۆژەی ھایدن ڕۆدس ئارکاد بەکار دەھێنرا، خەڵکی ھۆھۆکام گەواھیدەری دیاردەی ١٠٠٦ ی سوپەرنۆڤا بوون دوای دۆزینەوەی بەرد کە ئاماژەی بە ئەگەری ئەمە دەکرد، ئەمەش یەکەم شارستانییەتی باکووری ئەمریکا بوو کە ڕاپۆرتێکی لەسەر ڕووداوێکی ئابوری گەورە دا.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "Phoenix QuickFacts from US Census Bureau". United States Census Bureau. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢١ی ئایاری ٢٠١٢. لە ڕێکەوتی September 11, 2012 ھێنراوە. 
  2. ^ "Largest Capital Cities of the United States". About.com. لە ڕێکەوتی March 27, 2016 ھێنراوە. 
  3. ^ "County and City Data Book: 2007" (PDF). U.S. Census Bureau. 2007. لە ڕێکەوتی March 19, 2016 ھێنراوە. 
  4. ^ "The Five C's – An Arizona History Lesson". azsos.gov. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢١ی شوباتی ٢٠١٥. لە ڕێکەوتی February 11, 2014 ھێنراوە. 
  5. ^ Sunbelt Cities: Politics and Growth since World War II. University of Texas Press. 2014. 

بەستەرە دەرەکییەکان[دەستکاری]