فۆبیا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

فۆبیا (تۆقین)

فۆبیا Phobia جۆرێکە لە نائارامیی دەروونیی، ترسێکی لەڕادەبەدەری بەردەوامە لە شتێک یان بارودۆخێک. بەگشتی فۆبیا لە ترسێکی کتوپڕەوە دروست دەبێت کە ماوەی شەش مانگ یان زیاتر دەخایەنێت، ئەم ترسە لە ڕادەبەڕەر و گەورەکراوە دەبێتە هۆی دوورکەوتنەوە لە شتێک، بارودۆخێک، چالاکییەک یان شوێنێک، گەر کەسەکە نەتوانێت خۆی لێ دوور بخاتەوە ئەوا دەکەوێتە بارێکی نائارمی بەردەوامەوە، هەندێک نیشانەی تر کە لە کاتی تووشبوون بەم ترسە پەیدا دەبێت بریتییە لە لەهۆشخۆچوون، و ئەمەش زیاتر لەو کەسانەدا ڕوودەدات کە فۆبیایان بە خوێن یان برینی جەستەیی هەیە. ٪٧٥ لەو کەسانەی تووشی فۆبیا بوون زیاتر لە جۆرێکی فۆبیایان هەیە، هەروەها ترس لە جاڵجاڵۆکە یەکێکە لە بەربڵاوترین جۆرەکانی  فۆبیا.

بەگشتی فۆبیا سێ جۆری هەیە:

١- فۆبیای تایبەتی: ترسانە لە شتێکی دیاریکراو، دەکرێت ئەم فۆبیایە لە ئەزمونێکی نەرێنییەوە پەیدا ببێت، بەهۆی ترس لە ڕووداوێک یان شوێنێک کە کەسەکە لە تەمەنی منداڵیدا تووشی بووبێت.

بۆ نمونە لە:

•ئاژەڵێک (مار، جاڵجاڵۆکە، سەگ …)

• شوێن یان دیاردەیەکی سروشتیی (بەرزایی، زریان، ئاو، هەورەگرمە…)

•خوێن و کەرەستە پزیشکییەکان

•بارودۆخێکی تایبەتی (ترس لە فڕۆکە، قوتابخانە، شۆفێری، ئاسانسۆر، شوێنی داخراو…)

•هەندێک شتی تر وەک (دەنگی بەرز، ڕشانەوە…)

۲- فۆبیای کۆمەڵایەتی: کەسی تووشبوو بەم فۆبیایە ترسی لە باروودۆخێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراو هەیە، وەک قسەکردن لەگەڵ خەڵک، ناسینی کەسانی تازە و بەشداری کردن لە کۆبوونەوە کۆمەڵایەتییەکان، چونکە نیگەرانە لەوەی کە ئایا کەسانی دەورووبەری بە چ شێوەیەک بڕیار لەسەر کەسایەتی ئەو دەدەن.

۳- ئەگۆرافۆبیا : ترسە لە ڕووبەڕووبونەوەی بارودۆخێک یان شوێنێک، بەهۆی سەختی بارودۆخەکە یان نەبوونی توانای ڕزگاربوون لێی لە کاتی هەر ڕووداوێکی نەخوازراودا، وەک (ترس لە ڕۆشتنەدەرەوە بەتەنیا، بەکارهێنانی هۆیەکانی گواستنەوە، دوکان و بازاڕەکان، شوێنە جەنجاڵەکان…)

هۆکارەکانی تووشبوون بە فۆبیا:

هۆکارەکانی تووشبوون بە جۆرەکانی فۆبیا بەگشتی دەکرێن بە دوو بەشەوە. یەکەمیان  هۆکارە ژینگەییەکانن کە ڕۆڵێکی بەرچاو دەبینن لە تووشبوون و پەرەسەندنی فۆبیا، بۆنمونە دەکرێت بەرکەوتن بە ڕووداێکی زەبردروستکەر (تراوماتیک) ببێتە هۆی دروستبوونی پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان شوێنی ڕووداوەکە و ئەو یادەوەرییە ناخۆشەی کە ترسێکی زۆری لەو کەسەدا دروست کردووە و  هەمووکات بە بینینەوەی ئەو شوێنە یاخود ئەو بارودۆخە، کەسەکە دەچێتەوە هەمان حاڵەتی نائارامی دەروونییەوە و هەست بە پەشۆکاوی دەکات. گەر کەسەکە نەتوانێت بە باشی دژ بەم ترسە بووەستێت و زاڵببێت بە سەریدا ئەوا دەبێتە ترسێکی بەردەوام (تۆقین). دەکرێت کەسانی چواردەوریش کاریگەری ڕاستەوخۆیان هەبێت لە تووشبوون بە فۆبیا، بۆنمونە کاتێک کاردانەوە و ترسی کەسێک دەبینیت بەرامبەر بە شتێک یان شوێنێک ئەوا کاریگەری نەرێنی و ترسێکی سەرەتایی لەسەر دەروونت درووست دەکات و پاشان پەرەدەسەنێت، ئەم ترسەش دەکرێت زۆرجار ڕاستی نەبێت چونکە تەنها لە ئەزموونی کەسانی ترەوە هەستت پێ کردووە.

لەڕاستیدا زۆربەی ئەو کەسانەی کە فۆبیایان هەیە، ناتوانن هۆکاری تووشبوونەکەیان دیاری  بکەن، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە هۆکارێکی تری سەرەکی  فۆبیا بابەتە بۆماوەییەکانە. بۆهێڵەکان ڕۆڵێکی بەرچاو دەبینن لە هەبوون و پەرەسەندنی فۆبیادا بەهۆی گواستنەوەیان لە باوانەوە بۆ وەچەکان. نوێترین توێژینەوەکان دەریدەخەن کە نزیکەی ٥٠٪ ی گەشەسەندنی فۆبیا پەیوەندی بە هۆکارە بۆماوەییەکانەوە هەیە بە تایبەت جۆری (ئەگۆرافۆبیا).

چارەسەرەکان:

زۆرێک لە تووشبووانی فۆبیا پێویستیان بە چارەسەرێکی دیاریکراو نییە، تەنها دوورکەوتنەوە لە سەرچاوەی ترسەکەیان بەسە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانیان، بە پێچەوانەشەوە لە هەندێک بارودۆخدا دەکرێت چەند جۆرێکی چارەسەر بەیەکەوە پێشنیار بکرێن.

بەشێکی زۆر لە جۆرەکانی فۆبیا چارەسەر دەکرێن، بەڵام هیچ چارەسەرێک گەرەنتی تەواوەتی نییە بۆ چارەکردنی هەموو تووشبووان.

چەندین شێوازی جۆراوجۆر هەیە بۆ چارەسەرکردنی فۆبیا کە بەربڵاوترینیان ئەمانەن:

•چارەسەرکردنی خودی: ئەم جۆرە چارەسەرە بریتییە لە چەند کردارێکی سادە کە کەسی تووشبوو هەڵدەستێت بە ئەنجامدانی، وەک: (گۆڕینی شێوازی ژیان، هەوڵدان بۆ دوورکەوتنەوە لە دڵەراوکێ، گفتوگۆکردن، وەرزشکردن، ڕێکخستنی کاتەکانی خەو …)

•چارەسەر لە ڕێگەی گفتوگۆوە: ڕاوێژکردن یاخود گفتوگۆ کردن لەگەڵ پسپۆڕانی دەروونی و کەسانی شارەزا لەم بوارەدا یەکێکە لە کاریگەرترین ڕێگەکان بۆ چارەسەرکردنی فۆبیا. لە ڕێگەی گفتوگۆوە دەتوانرێت هەوڵی ئەوە بدرێت کە شێوازی بیرکردنەوە یان هەڵسوکەوتی کەسی نەخۆش بۆ شێوازێکی ئەرێنی بگۆڕدرێت.

•بەکارهێنانی دەرمان: یەکێکیتر لە چارەسەرەکان بەکارهێنانی دەرمانە پزیشکییەکانە، بە گشتی ئەم چارەسەرە بۆ ماوەیەکی کورتخایەن بەکاردەهێنرێت بۆ هەندێک جۆری فۆبیا وەک دڵەڕاوکێ، بەڵام ئەم شێوازە بەزۆری پێشنیار ناکرێت چونکە بە شێوەیەکی گشتی گفتوگۆکردن بە ڕێگایەکی کاریگەرتر و بێ زیانتر دادەنرێت.

https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/specific

https://en.wikipedia.org/wiki/Phobia

-phobias/symptoms-causes/syc-20355156