شەڕ لە ڤێندێ
| شەڕ لە ڤێندێ | |
|---|---|
 | |
| بەشێکە لە | شەڕی ھاوپەیمانی یەکەم |
| وڵات | کۆماری یەکەمی فەڕەنسا |
| جێ | Vendée |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ٣ی ئازاری ١٧٩٣ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١٦ی تەممووزی ١٧٩٦ |
| بەشداربوو | کۆماری یەکەمی فەڕەنسا، Legitimism، Committee of Public Safety |
شەڕی نێوخۆیی فەرەنسا (ڤێندێ) (بە ئینگلیزی: French civil war) چەندین شەڕی نێوخۆیی لە مێژووی فەرەنسادا ڕوویانداوە، یەکێکیان شەڕی ڤێندێ (١٧٩٣-١٧٩٦) بوو.[١]
پێشینە
[دەستکاری]
لە ڤاندێی گوندنشیندا، وا دەردەکەوێت کە خانەدانانی ناوخۆیی بە بەراورد بە بەشەکانی دیکەی فەڕەنسا، بە شێوەیەکی بەردەوامتر لە دەسەڵاتدا بووبێتن.[٢] ئەلێکسی دۆ تۆکڤیل ئاماژەی بەوە کردووە کە زۆربەی خانەدانەکانی فەڕەنسا تا ساڵی ١٧٨٩ لە شارەکاندا دەژیان. ڕاپرسییەکی ئینتێندانەکان پێشانی دا کە یەکێک لە کەمترین ئەو ناوچانەی خانەدانەکان ھێشتا لەگەڵ جووتیاراندا دەژیان، ڤاندێ بوو.[٣] لەم مۆڵگە دەرەبەگایەتییە بەتایبەت گۆشەگیرەدا، ئەو ململانێ چینایەتییەی پاڵنەری شۆڕش بوو لە پاریس و بەشەکانی دیکەی فەڕەنسادا، بەھۆی ھێزی دامەزراوەییی کڵێسای کاتۆلیک لە ھاوپەیمانی لەگەڵ خانەداناندا زیاتر سەرکوت کرا. نووسەری دژەڕۆشنگەری، فرانسوا مینیێ، کۆماریخوازە توندڕەوەکانی تۆمەتبار کرد بەوەی دەیانەوێت ھەم سەربەخۆیی و ھەم دەسەڵاتی کڵێسای کاتۆلیک لە فەڕەنسا لەناو ببەن، کە خەڵکی ڤاندێ ئەمەیان بە شتێکی باوەڕپێنەکراو دادەنا.[٤]
لە ساڵی ١٧٩١دا، دوو نوێنەرانی نێردراو بە ئەنجومەنی نیشتمانییان ڕایان گەیاند کە ڤاندێ لە دژی کۆماری یەکەمی فەڕەنسا کۆدەکرێتەوە. دوابەدوای ئەم ھەواڵە دەستبەجێ پیلانگێڕییەکی گومانلێکراوی پاشایەتیخواز ئاشکرا بوو کە لەلایەن مارکی دی لا ڕوێری ڕێکخرابوو.[٥] پارێزەرانی دواتری یاخیبووانی ڤاندێ دەڵێن کە ئەم پیلانگێڕییە لە دژی کۆمار، وەڵامێکی تێگەیشتراو بوو بۆ تیرۆر (ماوەی نێوان ساڵانی ١٧٩٣–١٧٩٤ کە تیایدا ھەزاران نەیاری ڕاستەقینە و گومانلێکراو بە گێوتین سەریان بڕدرا)، دەستووری مەدەنیی پیاوانی ئایینی (١٧٩٠)، و سەپاندنی سەربازیی زۆرەملێ بەسەر تەواوی فەڕەنسادا کە لە شوباتی ١٧٩٣ لەلایەن کۆنوانسیۆنی نیشتمانییەوە بڕیاری لەسەر درابوو.[٦][٧]
لەوەی کە دواتر ماکس ڤێبەر ناوی نا سێزارۆپاپیزم، دەستووری مەدەنیی پیاوانی ئایینی داوای لە ھەموو قەشە کاتۆلیکە ڕۆمانییەکان کرد کە دڵسۆزیی خۆیان لە کورسیی پیرۆزەوە بگوازنەوە بۆ دەستوور و بە شێوەیەکی فراوانتریش بۆ ئەنجومەنی نیشتمانیی دامەزرێنەری کۆمار، کە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەبووە دژەپیاوانی ئایینی و دژەکاتۆلیک. لە کۆی ١٦٠ ئەسقەفی فەڕەنسی، جگە لە حەوت کەسیان ھەموویان ڕەتیان کردەوە سوێند بخۆن، ھەروەھا نزیکەی نیوەی قەشەکانی ناوچەکانیش بە ھەمان شێوە سوێندیان نەخوارد.[٨] دژایەتیکردنی پیاوانی ئایینی و عەلمانیبوونی زۆرەملێی چاندی فەڕەنسی بووە ھۆی دەستپێکردنی شەڕانگێزی لە ڤاندێدا؛ پاڵنەرێکی دیکەش سەربازیی زۆرەملێی بەکۆمەڵی زیاتر بوو بۆ ناو سوپای شۆڕشگێڕی فەڕەنسا. سەربازیی زۆرەملێی ئازاری ١٧٩٣ کە داوای لە خەڵکی ڤاندێ دەکرد پشکی ناوچەکەیان لە کۆی گشتیی ٣٠٠،٠٠٠ کەسیی نیشتمانی پڕ بکەنەوە، خانەدانە ناوخۆیییەکان، پیاوانی ئایینی و خەڵکەکەی تووڕە کرد،[٦] کە لە جیاتی ئەوە بە ناوی «سوپای کاتۆلیک»ەوە دەستیان دایە چەک، کە دواتر وشەی «پاشایەتی»ی بۆ زیاد کرا، و شەڕیان کرد لە پێناو «لە سەرووی ھەموو شتێکەوە، کردنەوەی کڵێساکانیان لەگەڵ قەشە پێشووەکانیاندا.»[٩]
ئەگەرچی دانیشتووانی شار لە ڤاندێ زیاتر مەیلیان بەلای پشتیوانیکردنی شۆڕشدا ھەبوو،[١٠] بەڵام لە نێو جووتیارانی گوندنشینیشدا ھەندێک پشتیوانی بۆ شۆڕش ھەبوو. ھەندێک لە جووتیارانی ڤاندێ وەک جووتیاری کرێنشین لەسەر ئەو زەوییە کشتوکاڵییانە دەژیان کە موڵکی کڵێسا بوون، و دوای ئەوەی سەرجەم زەوییەکانی کڵێسا لەلایەن حکوومەتی کۆمارییەوە دەستیان بەسەردا گیرا و دابەش کرانەوە، بە شێوەیەکی بەرفراوان پێشوازییان لە شۆڕش کرد.[١١] مێژوونووسانی دژەڕۆشنگەری باسیان لەوە کردووە کە دەرەبەگایەتیی ناوخۆیی لە بنەڕەتدا جووتیارانی دەپاراست. ئەوان ئاماژە بەو ڕاستییە دەکەن کە لە ماوەی ئەو ١٠٠ ساڵەی خەبات بۆ سەپاندنی کۆماریخوازی بەسەر فەڕەنسادا، چینی ناوەند سوودمەندی سەرەکی بوون. نزیکەی تەواوی کڕیارانی زەوییەکانی پێشووی کڵێسا لە ئەندامانی چینی بۆرجوازی بوون، و ژمارەیەکی زۆر کەم لە جووتیاران لە دەستبەسەرداگرتن و فرۆشتنەکان سوودمەند بوون.[١٢]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ بەشداربووانی ویکیپیدیا، «War in the Vendée»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٤.
- ↑ Schama، Simon (2004). Citizens. Penguin Books. لاپەڕە 694. ژپنک ٩٧٨-٠١٤١٠١٧٢٧٣.
- ↑ Tocqueville، Alexis de. The Old Regime and the Revolution. لاپەڕە 122–123.
- ↑ Mignet، François (1826). History of the French revolution, from 1789 to 1814. Scholar's Choice. ژپنک ٩٧٨-١٢٩٨٠٦٧٦٦١.
- ↑ Anchel 1911، لاپەڕە 980.
- 1 2 Anderson، James Maxwell (2007). Daily Life During the French Revolution. Greenwood Publishing Group. لاپەڕە 205. ژپنک ٩٧٨-٠-٣١٣-٣٣٦٨٣-٦.
- ↑ Furet، François (1996). The French Revolution, 1770–1814. France: Blackwell Publishing. لاپەڕە 124. ژپنک ٠-٦٣١-٢٠٢٩٩-٤.
- ↑ Joes 2006، لاپەڕە 51.
- ↑ Joes 2006، لاپەڕەکانی 52–53.
- ↑ Tilly 1961، لاپەڕە 211.
- ↑ Tilly، Charles (1959). «Civil Constitution and Counter-Revolution in southern Anjou». French Historical Studies. I (2): 175.
- ↑ Tilly، Charles (Fall 1961). «Local Conflicts in the Vendée before the rebellion of 1793». French Historical Studies. II: 219.
{{cite journal}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|date=(یارمەتی)
 | ئەم وتارە بۆ ھیچ پۆلێکی ناوەڕۆک زیاد نەکراوە. تکایە بە زیادکردنی پۆلێک یان زیاتر یارمەتیی بدە تا لەگەڵ وتارە لێکچووەکان پێڕست بکرێت. (تشرینی دووەمی ٢٠٢٥) |