شەتەلعەرەب

شەتەلعەرەب
ناو بە زمانی فەرمی	شط العرب، اروندرود
Origin of the watercourse	دیجلە، فورات
دەمی ئاوەکە	کەنداوی عەرەب
Tributary	فورات، دیجلە، کاروون
Drainage basin	Persian Gulf Basin
Basin country	عێراق، ئێران، سووریا، عەرەبستانی سعوودی، کووەیت
وڵات	ئێران، عێراق
دابەشکاریی کارگێڕی	پارێزگای بەسرە، پارێزگای خووزستان
پۆتانی شوێن	٣١°٠′١٥″N ٤٧°٢٦′٣٢″E، ٢٩°٥٦′١٣″N ٤٨°٣٦′٢٨″E
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

شەتەلعەرەب یان شەتوولعەرەب یان ئەروەند (بە عەرەبی: شط العرب)، (بە فارسی: اروند ڕود) ڕووبارێکە کە درێژییەکەی نزیکەی ٢٠٠ کیلۆمەترە (١٢٠ میل) و لە یەکگرتنی ھەردوو ڕووباری فورات و دیجلە لە شارۆچکەی قورنە لە پارێزگای بەسرە لە باشووری عێراق دروست دەبێت. کۆتایی باشووری ڕووبارەکە سنووری نێوان ئێران و عێراق پێکدەھێنێت تا دەگاتە دەرژنگەکەی، کە لەوێدا دەڕژێتە ناو کەنداوی فارسەوە. پانیی شەتەلعەرەب لە نزیکەی ٢٣٢ مەتر (٧٦١ پێ) لە بەسرە دەستپێدەکات تا ٨٠٠ مەتر (٢،٦٠٠ پێ) لە دەرژنگەکەیدا. وا بڕوا دەکرێت کە ئەم ڕێڕەوە ئاوییە لە ڕووی زەویناسییەوە لەم دواییانەدا دروست بووبێت، کە لە بنەڕەتدا دیجلە و فورات لە ڕێگەی کەناڵێکەوە لە دوورتر بۆ لای ڕۆژاوا دەڕژانە ناو کەنداوی فارسەوە. دوورگەی بووبیانی کووەیت بەشێکە لە دەڵتای شەتەلعەرەب.

کاروون، لقێکی ڕووبارەکەیە کە لە لای ئێرانەوە دەچێتە ناو ڕێڕەوە ئاوییەکەوە، بڕێکی زۆر لە نیشتوو فڕێ دەداتە ناو ڕووبارەکەوە؛ ئەمەش پێویستی بە ھەڵکەندنی بەردەوام ھەیە بۆ ئەوەی بۆ کەشتیوانی بشێت.

ناوچەکە گەورەترین دارستانی دارخورمای لە جیھاندا ھەبوو. لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، ناوچەکە ١٧–١٨ ملیۆن دارخورمای تێدابوو: کە بە یەک لەسەر پێنجی ٩٠ ملیۆن دارخورمای جیھان دەخەمڵێندرا. بەڵام تا ساڵی ٢٠٠٢، زیاتر لە ١٤ ملیۆن لە دارخورماکان بەھۆی ھۆکارە تێکەڵاوەکانی شەڕ و سوێری و مێرووەوە لەناوچوون؛ ئەم ژمارەیە نزیکەی ٩ ملیۆن دار لە عێراق و ٥ ملیۆن لە ئێران دەگرێتەوە. زۆربەی ئەو ٣–٤ ملیۆن دارەی کە ماونەتەوە باری تەندروستییان خراپە.

مێژوو

شەتەلعەرەب لە بنەڕەتدا درێژدەبووەوە بۆ کۆئەندامی ڕووباری ئوور شەت کە ئۆزیسی کەنداوی عەرەبیی سەردەمی پلایستۆسین/ھۆلۆسینی تێر دەکرد، کە کۆمەڵێک دەریاچەی بەستراوە و دەشتایی لافاو بوون کە تا گەرووی ھورمز درێژدەبوونەوە و دەڕژانە ناو دەریای عومانەوە. ئەم کۆئەندامە لە ماوەی نێوان ١٢،٠٠٠ – ٧،٠٠٠ پێش زایین ژێر ئاو کەوت بۆ ئەوەی کەنداوی فارسی ئێستا پێکبھێنێت.

ناکۆکی لەسەر ڕووبارەکە لە سەردەمی عوسمانی-سەفەویدا ڕوویدا، پێش دامەزراندنی عێراقێکی سەربەخۆ لە سەدەی بیستەمدا. لە سەرەتای سەدەی شانزدەھەمدا، سەفەوییە ئێرانییەکان زۆربەی ئەو شوێنانەیان بەدەستھێنا کە عێراقی ئێستایە، لەوانەش شەتەلعەرەب. دواتر ئەو خاکانەیان لەدەستدا بۆ عوسمانییە فراوانخوازەکان لە دوای ئاشتیی ئاماسیا (١٥٥٥).

لە سەرەتای سەدەی حەڤدەھەمدا، سەفەوییەکان لە سەردەمی شا عەباسی یەکەم (فەرمانڕەوایی ١٥٨٨–١٦٢٩) جارێکی دیکە شەتەلعەرەبیان گرتەوە. کۆنترۆڵکردنی ڕووبارەکە لە کۆتاییدا بە ھەمیشەیی بەپێی پەیماننامەی زەھاب لە ساڵی ١٦٣٩ درا بە عوسمانییەکان. لەم پەیماننامەیەدا کۆنترۆڵی ڕێڕەوە ئاوییەکەش بە شێوەیەکی کاتی لەلایەن سەفەوییەکانەوە بۆ عوسمانییەکان لەدەستدرا. بە گشتی، پەیماننامەی زەھاب بە نزیکەیی سنوورە ھاوبەشەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و سەفەوی بەو شێوەیەی کە لە ساڵی ١٥٥٥دا بوون دووبارە جێگیر کردەوە. بەڵام پەیماننامەکە ھەرگیز سنوورێکی ورد و جێگیری سەبارەت بە سنووری باشوور دیاری نەکرد.

دواتر، نادر شا (فەرمانڕەوایی ١٧٣٦–١٧٤٧) بۆ ماوەیەک سەرکەوتوو بوو لە گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی ئێران بەسەر شەتەلعەرەبدا. بەڵام بەپێی پەیماننامەی گەردان (١٧٤٦)، سنوورەکانی زەھاب گەڕێنرانەوە و ڕووبارەکە جارێکی دیکە درایەوە بە تورکەکان. یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕۆم (١٨٢٣) کە لە نێوان تورکیای عوسمانی و ئێرانی قاجاڕدا بەسترا، ھەمان ئەنجامی لێکەوتەوە.

دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕۆم لە ساڵی ١٨٤٧ لە نێوان تورکیای عوسمانی و ئێرانی قاجاڕ دوای وتووێژێکی درێژخایەن واژوو کرا، کە نوێنەرانی بەریتانیا و ڕووسیای تێدابوو. تەنانەت دوای ئەوەش، پاشەکشە و ناکۆکییەکان بەردەوام بوون، تاوەکو وەزیری دەرەوەی بەریتانیا، لۆرد پاڵمێرستۆن، لە ساڵی ١٨٥١دا ناچار بوو لێدوان بدات کە «ھێڵی سنووری نێوان تورکیا و فارس ھەرگیز ناتوانرێت بە کۆتایی یەکلا بکرێتەوە مەگەر بە بڕیارێکی سەرەڕۆیانە لە لایەن بەریتانیا و ڕووسیاوە». لە ساڵی ١٩١٣دا پرۆتۆکۆڵێک لە نێوان عوسمانییەکان و فارسییەکان لە ئەستەمبوڵ واژوو کرا، کە ڕای گەیاندبوو سنووری عوسمانی-فارس بە درێژاییی تاڵوێگ دەبێت، بەڵام جەنگی جیھانیی یەکەم ھەموو پلانەکانی ھەڵوەشاندەوە.