دژەزیندەیی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
پێنیسیلین، یەکەمین ئانتی باکتیریال

دژەزیندەیی یان ئەنتیبایۆتیک (ئینگلیزی: Antibiotic) دەرمانی لەناوبردنی بەکتریایە، لەڕێگەی ڕاگرتنی فرمانە جۆربەجۆرەکانی خانەی بەکتریاوە. لەوانە پێنیسیلین و تێتڕاسایکلین، زۆر لە دژەزیندەیییەکان لەو ماددە کیمیایییانە پەیدادەکرێن کە بەکتریا و کەڕووەکان دروستیان دەکەن بۆ پارێزگاری لە خۆیان، دژ بە پەلاماری وردبینە زیندەوەرەکانی دی. لە دژەزیندەیییەکانی تر، دەرمانی سەلفایە کە لە تاقیگە دروست دەکرێت.


مێژوو[دەستکاری]

مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌نتیبایۆتێكس زۆر قوڵتره له‌وه‌ی بیری لێبكه‌ینه‌وه، كه بریتییه له گیراوه‌ی ده‌رمانێك و به‌كاردێت بۆ ڕاگرتنی یان هێوركردنه‌وه یان له‌ناوبردنی به‌كتریاكان. وه له به‌ناوبانگترین ئه‌نتیبایۆتێكسه‌كان (په‌نسیلین) و (ستریپتۆمایسین) و (ئه‌مۆكسیسیلین) و (فینۆكسیمیتیلیسیلین).

به‌كارهێنانی ئه‌نتیبایۆتێكس له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سه‌رده‌می كۆنی مرۆڤایه‌تی و به شێوه‌یه‌كی ساده له سه‌رده‌می ئاشورییه‌كان و بابلیه‌كان و سۆمه‌ریه‌كان و میسریه‌كان و یونانی و رۆمانی و فینیقی كۆن به‌كارهاتووه و سیمبوڵی خۆی هه‌بووه.

ئه‌نتیبایۆتێكس وه‌كو زاراوه شتیكی تازه و سه‌رده‌میانه‌یه، به‌ڵام وه‌كو چه‌مك كۆنه و زه‌مه‌نی به‌كارهێنانی په‌یوه‌سته به په‌یدابوونی مرۆڤ و بڵاوبوونه‌وه‌ی له ناوچه و هه‌رێمه ئاوه‌دانه‌كانی سه‌ر ڕووی زه‌وی و به‌شێوه‌یه‌كی ساده و ساكار به‌كارهاتووه و په‌یتا په‌یتا له ڕووی دروستكردنه‌وه و له ڕووی كاریگه‌رییه‌وه ئاڵۆزتر بووه. بۆ نمونه له ڕؤژگاری ڕابووردوودا سه‌موونی به‌سه‌رچوو به‌كارهێنراوه وه‌كو چاره‌سه‌رێكی هه‌نووكه‌یی بۆ له‌ناوبردنی نه‌خۆشی و هه‌ندێك ده‌رد و ڕێگری كردن له بڵاوبونه‌وه‌ی و ته‌شه‌نه‌كردنی له‌ناو خه‌ڵكدا.

وه‌چه‌رخانی ئه‌نتیبایۆتێكس ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م و له‌م كاته‌وه تاوه‌كو ئێستا به‌شێوه‌یه‌كی زانستیانه و سه‌رده‌میانه پێشكه‌وتنی به‌رچاوی به‌خۆیه‌وه بینیووه، هه‌م له ڕووی ژماره‌ی ئه‌و تاقیگانه‌ی كه ئه‌نتیبایۆتێكس به‌رهه‌م ده‌هێنن و هه‌م ژماره‌ی ئه‌نتیبایۆتێكسه‌كان زۆر زۆر زیادی كردووه و له‌هه‌مان كاتتدا كاریگه‌ریه‌كانی بۆ ڕێگه‌گرتن له نه‌خۆشی وهه‌روه‌ها چاره‌سه‌ری هه‌ندێك نه‌خۆشی پێشكه‌وتنی به‌رچاوی به‌خۆیه‌وه بینیوه.

دیاره به هۆی نه‌بوون یاخود كه‌می و ساده‌یی ده‌رمانه‌كان چاره‌سه‌ری هه‌ندێك (ده‌رد) مه‌حاڵ بووه و مێژووی مرۆڤایه‌تی گه‌واهیده‌ری ئه‌وه‌ن ئه‌و ده‌ردانه هه‌م له ڕابووردووی دوری مرۆڤایه‌تی و هه‌م له سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست بووه‌ته هۆی له‌ناوبردنی ژماره‌یه‌كی زۆری مرۆڤایه‌تی و تانانه‌ت بووه‌ته هۆی له‌ناوبردنی زیاتر له نیوه‌ی خه‌ڵكی هه‌ندێك له ووڵاتان هاوشێوه‌ی هه‌ندێك ووڵاتانی ئه‌فریقیای ناوه‌ڕاست له سه‌رده‌می سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست و ته‌نانه‌ت له سه‌رده‌می هاوچه‌رخیشدا.

زانای به‌ناوبانگی ئوسكتله‌ندی ئه‌لیكسه‌نده‌ر فلیمنگ (١٨٨١–١٩٥٥) به داهینه‌ری راسته‌قینه‌ی ئه‌نتیبایۆتێكس داده‌نرێت ئه‌گه‌ر چی فلیمنگ خودی ئه‌و زاراوه‌ی بۆ ئه‌و ده‌رمانه‌ی دروستی كردبوو بوكارنه‌هێناوه كه بریتی بووه له (په‌نسیلین)، وه چیرۆكی دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و ده‌رمانه‌ی كه پێیوه‌یه‌وه به‌ناوبانگ بوو به شێوه‌یه‌كی له‌ناكاو و پێشبینی نه‌كراوبوو، به‌ڵام بووه مایه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌رمانێك به‌رده‌ست بكات بۆ چاره‌سه‌ری هه‌ندێك نه‌خۆشی له ڕۆژگاری خۆییدا و بۆ كاتی خۆی شۆرشێكی زانستی بووه و گرنگیه‌كی زۆری هه‌بووه و لێكه‌وته‌ی زۆری به‌دوای خۆیدا هێناوه.

دیاره چیرۆكی دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و ده‌رمانه بۆ ئه‌وه ده‌گه‌ڕێته‌وه كه فلیمنگ و دوای ماوه‌یه‌ك دابڕانی له تاقیگه‌كه‌ی به هۆی گه‌شتێكی بۆ ووڵاتی سۆید ساڵی ١٩٢٨، سه‌ره‌نجی دا كه قارچكێك (پینسیلین نۆتێتم) كاسه‌یه‌كی بچووكی پڕ له به‌كتریای شێواندووه و به قه‌ده‌ر قه‌باره‌ی فه‌نگه‌زه‌كه به‌كتریا له‌ناوچووه و ئه‌م ڕووداوه بووه هۆی سه‌رهه‌ڵدانی بیری زانستی پراكتیكی سه‌باره‌ت به دروستكردنی ده‌رمان له تاقیگاكاندا بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشی جۆراوجۆر و هه‌ر له هه‌مان ساڵدا (١٩٢٨) یه‌كه‌م ده‌رمانی ئه‌نتیبایۆتیكسی خسته به‌رده‌ست به‌كارهێنه‌ران بۆ چاره‌سه‌ركردنی نه‌خۆشی و ناوی لێنا (په‌نسیلین).

به بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م جۆره ده‌رمانه سه‌ره‌تاییه له جیهاندا، ئه‌نجامه‌كه‌ی بریتی بوو له ڕزگاركردنی ژیانی زیاتر له ٢٠٠ میلیۆن كه‌س وه له جه‌نگی جیهانی دووه‌م بووه‌ته هۆكاری رزگار كردنی ڕێژه‌ی ١٢–١٥٪ له سه‌ربازانی هاوپه‌یمانان له جه‌نگی جیهانی دووه‌مدا.

دیاره زۆربه‌ی ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ی دووچاری مرۆڤ دێت سه‌رچاوه‌كه‌ی بریتیه له زینه‌وه‌ره ووردیله‌ییه‌كان (Microorganism) كه له به‌رامبه‌ریدا جۆره‌كانی ئه‌نتیبایۆتیكس به‌كاردێت بۆ ڕێگرتن له كاریگه‌ری ئه‌م جۆره زینده‌وه‌رانه و ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ی لێیان ده‌كه‌وێته‌وه. داهێنانی په‌نسیلین ته‌نها بۆ له‌ناوبردنی ئه‌و زینده‌وه‌ره ووردیله‌یانه نه‌بووه، به‌ڵكو بۆ چاره‌سه‌ری هه‌ندێك نه‌خۆشی هاوشێوه‌ی هه‌وكردنی سیه‌كان (Pneumonia) و ژه‌هراوی بوونی خوێن (Sepsis) هه‌ر ئه‌م كاریگه‌ریه‌ی پینسیلین وای لێ كرد له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه ناوبنرێ ده‌رمانی خه‌یاڵی (Wonder Drug).

لێره‌دا جێی ئاماژه پێكردنه به هۆی ئه‌و هه‌موو توانسته‌ی زانایانی زانكۆی ئۆكسفۆرد له به‌ریتانیا به‌رده‌ستییان بوو له ئامێر و تاقیگه و ته‌كنه‌لۆجیای پێشكه‌وتوو توانیان قه‌باره‌یه‌كی یه‌كجار گه‌وره‌ی ئه‌نتیبایۆتیكس دروست بكه‌ن له جۆری په‌نسسلین له تاقیگه‌كاندا و ئه‌و ده‌رمانه بخه‌نه به‌رده‌ست ته‌واوی مرۆڤایه‌تی له ته‌واوی ووڵاتانی جیهاندا، و وه‌كو پاداشتێك بۆ ئه‌و خزمه‌ته‌ی ئه‌لكسه‌ندر فلیمنگ پێشكه‌شی مرۆڤایه‌تی كردووه خه‌ڵاتی نۆبڵی له ساڵی ١٩٤٥ وه‌رگرت له بواری پزیشكی دا.

زاراوه‌ی ئه‌نتیبایۆتیكس بۆ یه‌كه‌م جار له لایه‌ن سیلمان ۆوكسمان (١٨٨٨–١٩٧٣) ساڵی ١٩٣٩ دا داهێنراوه و ئه‌م زانایه به باوكی ئه‌نتیبایۆتیكس ناوزه‌ند ده‌كرێ به هۆی ئه‌وه‌ی له ژیانی خۆیدا زیاتر له ٢٠ جۆری ئه‌نتیبایۆتیكسی دۆزیه‌ته‌وه.

یه‌كێك له گرنگترین ئه‌و ئه‌نتیبایۆتیكسانه‌ی كه ۆوكسمان دۆزیویه‌ته‌وه ناوی (سترێپتۆمایسین) كه ساڵی ١٩٤٣ دۆزیه‌وه و ئه‌و ده‌رمانه كاریگه‌ری هه‌یه له‌سه‌ر ڕێگه‌گرتن له زینده‌وه‌ره ووریله‌ییه‌كان له دروستكردنی پرۆتینه سه‌ره‌كییه‌كان و بۆ یه‌كه‌مین جار له ٢٠/١١/١٩٤٤ له نه‌خۆشخانه‌ی (Mayo) به‌كارهات بۆ چاره‌سه‌ری كه‌سێكی توشبوو به نه‌خۆشی سیل (Tuberculosis).

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • پەرتووکی زیندەزانی، پۆلی یازدەھەمی زانستی. وەزارەتی پەروەردە - حکوومەتی ھەرێمی کوردستان.
  • بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Antibiotic»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩.