خەتەنەکردنی کوڕان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
Disambig RTL.svg  ئەم وتارە سەبارەت بە خەتەنەکردنی کوڕان نووسراوە. بۆ بینینی وتارە هاوشێوەکان بڕوانە خەتەنە (ڕوونکردنەوە).

داڕێژە:رسالة توضيحداڕێژە:مسرد لهجات عربيةداڕێژە:معلومات تدخل طبي خەتەنە پرۆسەیەکی ئاینی و کەلتوری باوە کە لە نێوان چەندین ڕەگەز و نەتەوەدا ئەنجام دەدرێت ، لەوانە میسری فیرعەونیەکان و جولەکە و هەندێک کۆمەڵگەی پێش ئیسلام مەسیحی [١] . لە پەیمانی کۆندا ئیبراهیم فەرمانی بە خەتەنەکردن کرد و منداڵەکانی خەتەنە کرد و فەرمانی پێ کردن کە منداڵەکانیان خەتەنە بکەن. بەم شێوەیە موسڵمانانی ئێستا وەک ئیسلام پێشنیاریان بۆ هاتووە کە دەبێت پەیرەوی فەرمایشتەکانی پێغەمبەر ئیبراهیم بکەون[٢] .

Global Map of Male Circumcision Prevalence by Country.svg

لە پەیمانی کۆنی پەرتوکی پیرۆزدا هاتووە کە ؛" ئینجا خودا بە ئیبراهیمی فەرموو: «تۆش لەلای خۆتەوە دەبێت پەیمانەکەم بەجێبهێنیت، خۆت و نەوە لە دوای نەوەشت.(١٠) ئەمەش پەیمانەکەمە کە بەجێی دەهێنن لەنێوان من و ئێوە و نەوەی دوای خۆت: هەموو نێرینەیەکتان خەتەنە دەکەن.(١١)خۆتان خەتەنە دەکەن، کە دەبێتە نیشانەی پەیمانەکەی نێوان من و ئێوە.(١٢)هەموو نێرینەیەکی هەشت ڕۆژەش لە ئێوە دەبێت خەتەنە بکرێت، لە نەوەکانتان، ئەوەی لە ماڵەکەت لەدایک بووە، یان ئەوەی بە زیو لە بیانی کڕاوە و نەوەی خۆت نییە.(١٣)دەبێت ئەوەی لە ماڵەکەت لەدایک بووە یان بە زیو کڕاوە بە تەواوی خەتەنە بکرێت، جا پەیمانەکەم لە ئێوەدا پەیمانێکی هەتاهەتایی دەبێت.(١٤)هەر نێرینەیەکی خەتەنە نەکراویش، کە خەتەنە نەکرابێت، ئەوە لە نەتەوەکەی دادەبڕێت، چونکە پەیمانی منی شکاندووە.» ».[٣] (پەیدابوون ٩:١٧-١٤)".

کاریگەریە تەندروستیەکان[دەستکاری]

نەخۆشیە پێستیەکان[دەستکاری]

پزیشکان پێشنیاری خەتەنەکردن دەکەن بۆ چارەسەرکردنی ئەو نەخۆشیانەی وەک هەوکردنی پێست و لێو، هەوکردنی میز بەردەوام لە نێرینەو ستێنۆسی پێستی .

نەکردنی خەتەنە[دەستکاری]

لە هەندێک باردا وەک ئەو منداڵانەی کە کەموکوڕییان هەیە لە ئەندامی نێرینەیان خەتەنە ناکرێن، چونکە لە حاڵەتی وادا رەنگە پێستی سەر بۆ نەشتەرگەریی دروستکردنەوە بەکاربهێنرێت . خەتەنەکردن بۆ منداڵانی پێشوەختە و ئەو کەسانەی تەندروستیان جێگیر نییە قەدەغەیە ئەگەر کەسێک زانراوە کە مێژووییەکی خێزانی هەیە لە نەخۆشی خوێنبەربوونی ترسناک ( hemophilia ) ، پێشنیار کراوە کە پێش خەتەنەکردن پێویستە پشکنینی بۆ بکرێت .

نەخۆشی ئایدز[دەستکاری]

خەتەنە کردن لەلایەن میسریە کۆنەکانەوە

توێژینەوە تازەکان گرنگی خەتەنەکردنیان دەرخستووە لە کەمکردنەوەی مەترسی تووشبوون بە HIV تا نزیکەی نیوەی ، توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠٠٦ لە ئەفریقا دەریخست ڕێژەی بەرزی ئایدز بۆ هۆکاری خەتەنە نەکردن دەگەڕێتەوە.

ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی لە ئازاری ٢٠٠٧ دا خەتەنەکردنی بە فەرمی پەسەند کرد وەک ئامرازێک بۆ نەهێشتنی ئایدز . لە حوزەیرانی ٢٠٠٧ پسپۆڕانی تەندروستی ئەفریقای باشوور داوای بەرنامەی خەتەنەکردنی بەکۆمەڵیان کرد ، دوای ئەوەی لێکۆڵینەوەکان ئەوەیان نیشاندا کە خەتەنەکردن ڕێژەی توشبوون بەنەخۆشی ئایدز بەڕێژەی ٦٠ ٪ کەمدەکاتەوە .

زیاتر لە ٤٠ توێژینەوە بڵاوکراونەتەوە و دڵنیاییان داوە کە خەتەنەکردنی نێرینە پارێزگاری بەرچاو لە تووشبوون بە ئایدز دابین دەکات؛ هەروەها خەتەنەکردن پارێزگاری لە نەخۆشییە گواستراوە سێکسییەکانی تر دەکات وەک ( سیفیلس و گۆنۆرهێ ) . . یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین بەڵگە پزیشکییەکان لە لێکۆڵینەوەیەکی نوێوە هاتووە کە لە ئۆگەندا ئەنجام دراوە لەو چەند هاوسەرەی کە ژنەکانیان ئایدزیان هەبوو، ئەوانەی خەتەنە کرابوون تووشی ئایدز نە ببون لە ژنەکانیانەوە.

خەتەنە و تەندروستی جووت بوون[دەستکاری]

توێژینەوە و لێکۆڵینەوە زانستییەکان دەریانخستووە کە مەترسی نەخۆشیەکانی سێکسی و ئایدز لەکاتی پەیوەندی سێکسیدا سێ جار کەمترە لە نێرینەی خەتەنەکراو ، بە واتەیەکی تر چەندین توێژینەوە دەریانخستووە کە ڕێژەی توشبوونی شێرپەنجەی پێور لە پیاوانی خەتەنەکراو ( بە تایبەت ئەو خەتەنەکراوانەی لە منداڵیدا خەتەنە کراوە ) سێ جار کەمترە لە ڕێژەی خەتەنەنەکردنیان .

دیمەنێکی خەتەنەکردن لە ئاسیای ناوەڕاست لە سەدەی نۆزدەدا.

مێژووی خەتەنە[دەستکاری]

هەندێک مەزەندە ی سەرەتای خەتەنەکردن دەکەن بە ٤٠٠٠٠ پ.ز ، لە کاتێکدا هەندێک ئاماژە بە ئیبراهیمی پێغەمبەر ( ٢٠٠٠ پ.ز ) دەکەن .

لە ئاینە ئیبراهیمیەکان دا[دەستکاری]

خەتەنەکردن پێگەیەکی گرنگی هەیە لە هەرسێ ئاینە ئیبراهیمیەکان:

جولەکەیی[دەستکاری]

لە پەیمانی کۆنی پەرتوکی پیرۆزدا هاتووە کە ؛" ئینجا خودا بە ئیبراهیمی فەرموو: «تۆش لەلای خۆتەوە دەبێت پەیمانەکەم بەجێبهێنیت، خۆت و نەوە لە دوای نەوەشت.(١٠) ئەمەش پەیمانەکەمە کە بەجێی دەهێنن لەنێوان من و ئێوە و نەوەی دوای خۆت: هەموو نێرینەیەکتان خەتەنە دەکەن.(١١)خۆتان خەتەنە دەکەن، کە دەبێتە نیشانەی پەیمانەکەی نێوان من و ئێوە.(١٢)هەموو نێرینەیەکی هەشت ڕۆژەش لە ئێوە دەبێت خەتەنە بکرێت، لە نەوەکانتان، ئەوەی لە ماڵەکەت لەدایک بووە، یان ئەوەی بە زیو لە بیانی کڕاوە و نەوەی خۆت نییە.(١٣)دەبێت ئەوەی لە ماڵەکەت لەدایک بووە یان بە زیو کڕاوە بە تەواوی خەتەنە بکرێت، جا پەیمانەکەم لە ئێوەدا پەیمانێکی هەتاهەتایی دەبێت.(١٤)هەر نێرینەیەکی خەتەنە نەکراویش، کە خەتەنە نەکرابێت، ئەوە لە نەتەوەکەی دادەبڕێت، چونکە پەیمانی منی شکاندووە.» ». (پەیدابوون ٩:١٧-١٤)".

فەلەیی (مەسیحی)[دەستکاری]

هەنگاوەکانی خەتەنەکردنی کوڕان .

هەرچەندە یاسای خەتەنەکردن لە پەیمانە نوێکەدا فڕێدرا، بەڵام بۆ نمونە زۆربەی کەنیسەکان پابەند و ڕێگری لە شوێنکەوتوانیان ناکەن [٤]، هەندێک کەنیسەی پرۆتستانتی و ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژهەڵات وەک کەنیسەی یەکتاپەرستی ئەرتۆدۆکسی ئەسیوپیا و کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی قبتی یاسای خەتەنەکردن بەسەر نێرینەدا دەسەپێنن، مەسیحییە عەرەبەکان لە ئەمریکا و فلیپین و کۆریای باشور و ئەفریقاش لە بەرامبەر داب و نەریت و کلتوری کۆمەڵایەتی زاڵن و خەتەنە دەکرێن[٥].

ئیسلام[دەستکاری]

هەرچەندە خەتەنەکردن لە قورئاندا باس نەکراوە ، بەڵام لەلایەن هەموو موسڵمانانەوە بە سوننە و شیعەوە جێبەجێ دەکرێت و هەندێکیش بۆ بە موسڵمانکردنی تاکەکان بە پێویستی دادەنێن . موسڵمانان لە شوێنکەوتوانی ئیبراهیمی پێغەمبەر دەیکەن . پێغەمبەری خوا ( درودی خوای لەسەربێت ) فەرمووی : دە کردەوە هەن کە فیترەن  : بڕینی سمێڵ ، ڕێگەدان بە ڕیش گەورە کردن ، پاک کردنەوەی ددان بە بەکارهێنانی داری ددان ، ئاو وەرکردن لە لووت ، قرتاندنی نینۆکەکان ، شوشتنی نێوان پەنجەکان، هێشتنەوەی قژ تاوەکو ژێر قۆڵەکان ، تاشینی بەر و پاککردنەوەی بەشە تایبەتییەکان بە ئاو .

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]