خانە

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
پێکهاتەی بەشەکانی خانە

خانە (بە ئینگلیزی: Cell) یەکەی پێکھاتن و فرمانی سەرەکی ھەموو لەشی زیندەوەرانانە. بچووکترین زیندەوەرە لە ژیاندا کە وەک شتێکی زیندوو ھەژمار بکرێت و زۆر کاتیش بە بەردی دروستکردنی ژیان ناسراوە. چەند گیانلەبەرێک، وەک زۆربەی بەکتریا، یەکخانەیین (تەنھا لە یەک خانە بێکھاتوون). گیانلەبەرانی دیکە، وەک مرۆڤ، فرەخانەیین. (مرۆڤ زیاتر لە ٥٠ ملیارد خانەی هەییە، خانەیەکی نموونەیی گەورەیی ١٠ میکرۆمەترە µm، کێشی خانەیەکی نموونەییش ١ نانۆگرامە. گەورەترین خانەی زانراو ھێلکە‌ی پیت نەکراوی وشترمرخە (نەعامە). خانە لەلایەن ڕۆبەرت ھووکەوە دۆزرایەوە.

دۆزینەوەی خانە[دەستکاری]

هەموو زیندەوەرێک لەوردترین بەکتریاوە تا گیانەوەرێکی گەورەی وەکوو نەهەنگ "لە خانەیەک یان زیاتر پێکدێت" دۆزینەوەی خانە کارێکی ئاسان نەبوو تا سەدەی حەڤدەهەم کە وردبین دروستکرا. لەساڵی ۱٦٦٥دا زانای [[ئینگلیزی] (ڕۆبێرت هۆک، ئینگلیزی|Robert hooke) ماوەی ژیانی (۱٦۳٥-۱۷۰۳) وردبینی بەکارهێنا بۆ بینینی توێژاڵێکی تەنک لە تەپەدۆر، ئەم دەستەواژەیەی خووارەوەی نووسی

   
خانە
توانیم زۆۆر بەڕوونی درک بەوەبکەم کە هەموویان کوندارو کونۆچکەدارن
   
خانە

پاشان بەوە وەسفی کرد کەلەژمارەیەکی زۆۆر ژووری بچووک پێکهاتووە. کاتێک "ڕۆبێرت هۆک" وردبینەکەی ئاراستەی قەدی ڕووەکە بەتەمەنەکان و ڕووەکی گێزەر و سەرخەسی کرد، بۆی دەرکەوت کەهەموویان لەپێکهاتندا لەیەک دەچن، ئەم ژوورە بچووکانە ئەو ژوورە بچووکانەی بیر (هۆک)ی خستەوە، کە قەشەکان تیایاندا دەژیان لەبەر ئەوە ناوی لێنان (خانەکان). بەڵام ئەوەی (هۆک) بینی خانەی مردوو بوون، بەڵام یەکەمین مرۆڤ کەخانەی زیندووی بینیوە، زانای هۆڵەندا (ئەنتۆن ڤان لیڤنهۆک، ئینگلیزی|Anton van leeuwenhoek) ماوەی ژیانی (۱٦۳۲ - ۱۷۲۳) بوو، کە خۆشی دورستکەری وردبین بووە. هەرچەندە ئەو وردبینەی "ڤان لیڤنهۆک" زۆۆر ساکار بوو، بەڵام هێندە بەتوانا، بوو بەس بوو بۆ ئەوەی لەساڵی (۱٦۷۳) بتوانێت دەرگایەکی نوێ بکاتەوە بەڕووی جیهانێکی تەواوی تازەدا کە یەکەمین جار بوو کە جیهانی وردبینە زیندەوەراکان ببینرێت.

پێکهاتەی خانەی ناووک ڕاستەقینە [دەستکاری]

خانەی گیانەوەر

  1. ناوک
  2. ناوکۆکە
  3. ڕایبۆسۆم
  4. .
  5. ناوە پلازمەتۆڕی زبر
  6. دەزگای گۆڵچی
  7. پەردەی خانە
  8. ناوەپلازمە تۆڕی لووس
  9. مایتۆکۆندریا
  10. لایسۆسۆم
  11. سایتۆپلازم

14.سایتۆسۆڵ