بۆ ناوەڕۆک بازبدە

جۆری دووەمی شەکرە

گرێدانەکان زیاد بکە
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
شەکرەی جۆری دوو
ناوەکانی تری[١]شەکرەی پێگەیشتووان؛
شەکرەی پشتبەنەبەستوو بە ئەنسۆلین[١]
بازنەیەکی شین هێمای گەردوونیی نەخۆشیی شەکرەیە.[٢]
خوێندنەوە
تایبەتمەندیکوێرەڕژێنناسی (Endocrinology)
نیشانەکانزیادبوونی تینوویەتی، زۆر میزکردن، دابەزینی کێش بەبێ هۆکار، زیادبوونی برسییەتی[٣]
ئاڵۆزییەکانئاڵۆزکارییەکان: دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک (Hyperosmolar hyperglycemic state)، ترشەڵۆکبوونی خوێن بەهۆی شەکرەوە (diabetic ketoacidosis)، نەخۆشیی دڵ، جەڵتەی مێشک، تێکچوونی تۆڕەی چاو بەهۆی شەکرەوە، سستبوونی گورچیلە، بڕینەوەی پەلەکانی خوارەوە[١][٤][٥]
دەستپێکردنی ئاساییتەمەنی مامناوەند یان گەورەتر[٦]
ماوەدرێژخایەن[٦]
ھۆکارەکانقەڵەوی، کەمیی وەرزش، بۆماوەیی[١][٦]
ڕێگای دەستنیشانکردنپشکنینی خوێن[٣]
ڕێگەگرتنپاراستنی کێشی ئاسایی، وەرزشکردن، سیستەمی خۆراکیی تەندروست
چارەسەرکردنگۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراک، وەرزش، دەرمانی شەکرە وەک مێتفۆرمین و ئەنسۆلین، نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش[١][٧][٨][٩]
Prognosisکەمبوونەوەی ١٠ ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو[١٠]
ڕوودانەوەڕێژەی بڵاوبوونەوە: ٣٩٢ ملیۆن (٢٠١٥)[١١]

شەکرەی جۆری دوو (T2D)، کە پێشتر بە شەکرەی پێگەیشتووان دەناسرا، جۆرێکە لە نەخۆشیی شەکرە کە بە بەرزیی شەکری خوێن، بەرگریی ئەنسۆلین، و کەمیی ڕێژەییی ئەنسۆلین جیادەکرێتەوە. [٦] نیشانە باوەکانی بریتین لە زیادبوونی تینوویەتی، زۆر میزکردن، ماندوێتی و دابەزینی کێش بەبێ هۆکار. [٣] نیشانەکانی تر بریتین لە زیادبوونی برسییەتی، هەستکردن بە مێروولەکردن (تەزین)، و ئەو برینانەی کە بە خاوی چاک دەبنەوە. [١٢] زۆرجار نیشانەکان بە هێواشی سەرهەڵدەدەن. [١٣] ئاڵۆزکارییە درێژخایەنەکانی بەرزیی شەکری خوێن بریتین لە نەخۆشیی دڵ؛ جەڵتەی مێشک؛ تێکچوونی تۆڕەی چاو بەهۆی شەکرەوە، کە دەتوانێت ببێتە هۆی کوێربوون؛ سستبوونی گورچیلە؛ و لاوازیی سووڕی خوێن لە پەلەکانی خوارەوە، کە لەوانەیە ببێتە هۆی بڕینەوەی پەلەکان. [١] لەوانەیە دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک لەپڕ سەرهەڵبدات؛ بەڵام، ترشەڵۆکبوونی خوێن (کیتۆئەسیدۆسس) باو نییە. [٤][٥]

شەکرەی جۆری دووەم بە پلەی یەکەم لە ئەنجامی قەڵەوی و کەمیی وەرزشەوە ڕوودەدات. [١٤] هەندێک کەس لە ڕووی بۆماوەییەوە زیاتر لە کەسانی تر لە مەترسیدان. [١٥] شەکرەی جۆری دووەم نزیکەی ٩٠٪ی حاڵەتەکانی نەخۆشیی شەکرە پێکدەهێنێت، لەگەڵ ١٠٪ەکەی تر کە بە پلەی یەکەم دەگەڕێتەوە بۆ شەکرەی جۆری یەکەم و شەکرەی دووگیانی. [١٦]

دەستنیشانکردنی شەکرە لە ڕێگەی پشکنینەکانی خوێنەوە دەبێت وەک گلوکۆزی پلازمای بەڕۆژووبوون، پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆزی دەمەکی، یان هیمۆگلۆبینی گلاایکەیتکراو (A1c). [٣]

شەکرەی جۆری دووەم تا ڕادەیەکی زۆر دەتوانرێت پێشگیری لێ بکرێت لە ڕێگەی هێشتنەوەی کێشی ئاسایی، وەرزشکردنی ڕێکوپێک، و خواردنی خۆراکی تەندروست (نموونەیەکی باو بریتییە لە سیستەمێکی خۆراکیی دەوڵەمەند بە میوە و سەوزە و کەم شەکر و چەوریی تێر). [١]

چارەسەرکردن گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراک و وەرزش لەخۆدەگرێت. [١٧] ئەگەر ئاستی شەکری خوێن بە پێی پێویست دانەبەزێت، بەزۆری دەرمانی مێتفۆرمین پێشنیار دەکرێت. [٧][١٨] زۆر کەس لەوانەیە لە کۆتاییدا پێویستیان بە دەرزیی ئەنسۆلینیش بێت. [٩] لەوانەی کە ئەنسۆلین وەردەگرن، ئامۆژگاری دەکرێن بەردەوام پشکنین بۆ ئاستی شەکری خوێن بکەن (بۆ نموونە لە ڕێگەی چاودێرێکی بەردەوامی گلوکۆزەوە)؛ بەڵام ئەمە لەوانەیە پێویست نەبێت بۆ ئەوانەی کە لەسەر چارەسەری ئەنسۆلین نین. [١٩] نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش (Bariatric surgery) زۆرجار نەخۆشیی شەکرە باشتر دەکات لەو کەسانەی کە قەڵەون. [٨][٢٠]

ڕێژەکانی شەکرەی جۆری دووەم لە ساڵی ١٩٦٠ەوە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادیان کردووە هاوتەریب لەگەڵ قەڵەوی. [٢١] تا ساڵی ٢٠١٥، نزیکەی ٣٩٢ ملیۆن کەس بەم نەخۆشییە دەستنیشان کراون بە بەراورد بە نزیکەی ٣٠ ملیۆن لە ساڵی ١٩٨٥. [١١][٢٢] بەگشتی، لە تەمەنی مامناوەند یان گەورەتردا دەست پێدەکات، [٢٣] هەرچەندە ڕێژەکانی شەکرەی جۆری دووەم لە ناو گەنجانیشدا لە زیادبووندایە. [٢٤][٢٥] شەکرەی جۆری دووەم پەیوەندی هەیە بە کەمبوونەوەی دە ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو. [١٠] نەخۆشیی شەکرە یەکێک بوو لە یەکەمین نەخۆشییەکان کە وەسف کرابێت، کە دەگەڕێتەوە بۆ دەستنووسێکی میسری لە دەوروبەری ١٥٠٠ی پێش زایین. [٢٦] شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم وەک دوو حاڵەتی جیاواز دەستنیشان کران لە ٤٠٠-٥٠٠ی زایینی کە جۆری یەکەم پەیوەست کرا بە گەنجانەوە و جۆری دووەم بە کێشی زیادەوە. [٢٧] گرنگیی ئەنسۆلین لە نەخۆشییەکەدا لە ساڵانی ١٩٢٠ەکاندا دیاریکرا. [٢٨]

نیشانە و کۆنیشانەکان

[دەستکاری]
پوختەیەکی گرنگترین نیشانەکانی نەخۆشیی شەکرە

نیشانە کلاسیکییەکانی نەخۆشیی شەکرە بریتین لە زۆر میزکردن (polyuria)، زیادبوونی تینوویەتی (polydipsia)، زیادبوونی برسییەتی (polyphagia)، و دابەزینی کێش. [٢٩] نیشانەکانی تر کە بەزۆری لە کاتی دەستنیشانکردندا بوونیان هەیە بریتین لە مێژووی لێڵبوونی بینایی، خوروو، تێکچوونی دەمارە پەلەییەکان (peripheral neuropathy)، هەوکردنی دووبارەبووەوەی زێ، و ماندوێتی. [٣٠] نیشانەکانی تر لەوانەیە لەدەستدانی تامکردن لەخۆبگرن. [٣١] بەڵام زۆر کەس، لە چەند ساڵی یەکەمدا هیچ نیشانەیەکیان نییە و لە کاتی پشکنینی ڕۆتینیدا دەستنیشان دەکرێن. [٣٢] ژمارەیەکی کەم لە خەڵک کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە دەکرێت تووشی دۆخی هایپەرئۆسمۆلاری هایپەرگلایسیمیک ببن (حاڵەتێکی بەرزیی لەڕادەبەدەری شەکری خوێن کە پەیوەستە بە دابەزینی ئاستی هۆشیاری و نزمبوونەوەی پەستانی خوێن). [٣٣]

ئاڵۆزییەکان

[دەستکاری]

شەکرەی جۆری دووەم بەگشتی نەخۆشییەکی درێژخایەنە کە پەیوەستە بە کەمبوونەوەی دە ساڵ لە تەمەنی چاوەڕوانکراو. [٣٤][٣٥] ئەمە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵێک ئاڵۆزکاری کە پەیوەندییان پێوەی هەیە، لەوانە: مەترسیی نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن دوو بۆ چوار هێندە زیاد دەکات، لە نێویاندا نەخۆشیی کەمخوێنیی دڵ و جەڵتەی مێشک؛ زیادبوونی بڕینەوەی پەلەکانی خوارەوە بە ڕێژەی ٢٠ هێندە، و زیادبوونی ڕێژەی خەواندن لە نەخۆشخانە. [٣٦] لە جیهانی پێشکەوتوودا، و بە شێوەیەکی تادێت زیاتر لە شوێنەکانی تریش، شەکرەی جۆری دووەم گەورەترین هۆکاری کوێربوونی نا-پێکان (nontraumatic) و سستبوونی گورچیلەیە. [٣٧] هەروەها پەیوەندی هەیە بە زیادبوونی مەترسیی تێکچوونی کارایی مەعریفی و خەڵەفان لە ڕێگەی پرۆسەکانی نەخۆشی وەکو نەخۆشیی ئەلزەهایمەر و خەڵەفانی لوولەکانی خوێن. [٣٨] ئاڵۆزکارییەکانی تر بریتین لە زۆربوونی ڕەنگدانەی پێست (acanthosis nigricans)، لاوازیی سێکسی، ترشەڵۆکبوونی خوێن بەهۆی شەکرەوە (diabetic ketoacidosis)، و هەوکردنی دووبارەبووەوە. [٣٩][٤٠][٤١] هەروەها پەیوەندییەک هەیە لە نێوان شەکرەی جۆری دووەم و کەمبوونەوەی سووکی بیستن. [٤٢]

هۆکارەکان

[دەستکاری]

سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم بەهۆی تێکەڵەیەک لە هۆکارەکانی شێوازی ژیان و بۆماوەیییەوەیە. [٤٣][٤٤] لە کاتێکدا هەندێک لەم هۆکارانە لەژێر کۆنترۆڵی کەسەکە خۆیدان، وەک سیستەمی خۆراک و قەڵەوی، هۆکارەکانی تر وانین، وەکو هەڵکشانی تەمەن، ڕەگەزی مێ، و بۆماوەزانی. [٤٥] خواردنەوەی زۆری کحول هەروەها هۆکارێکی مەترسییە. [٤٦] قەڵەوی لە ژناندا باوترە وەک لە پیاوان لە زۆر بەشی ئەفریقا. [٤٧] باری خۆراکیی دایک لە کاتی گەشەی کۆرپەلەدا لەوانەیە ڕۆڵێکی هەبێت. [٤٨]

شێوازی ژیان

[دەستکاری]

هۆکارەکانی شێوازی ژیان گرنگن بۆ سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم، لەوانە قەڵەوی و کێشی زیاد (کە پێناسە دەکرێت بە پێوەری بارستەی جەستەی سەروو ٢٥)، کەمیی چالاکیی جەستەیی، سیستەمی خۆراکیی خراپ، فشاری دەروونی، و بەشاربوون. [٤٩][٥٠] چەوریی زیادەی جەستە پەیوەستە بە ٣٠٪ی حاڵەتەکان لەوانەی کە بە ڕەچەڵەک چینی و ژاپۆنین، ٦٠-٨٠٪ی حاڵەتەکان لەوانەی کە بە ڕەچەڵەک ئەوروپی و ئەفریقین، و ١٠٠٪ی حاڵەتەکان لە هیندییەکانی پیما (Pima Indians) و دانیشتووانی دوورگەکانی زەریای هێمن. [٥١] لە نێو ئەوانەی کە قەڵەو نین، زۆرجار ڕێژەیەکی بەرزی کەمەر بۆ سمت بوونی هەیە. [٥٢] پێدەچێت جگەرەکێشان مەترسیی شەکرەی جۆری دووەم زیاد بکات. [٥٣] کەمخەوی هەروەها پەیوەست کراوە بە شەکرەی جۆری دووەمەوە. [٥٤] توێژینەوە تاقیگەیییەکان بێبەشبوونی کورتخایەن لە خەویان بەستووەتەوە بە گۆڕانکاری لە زیندەچالاکیی گلوکۆز، چالاکیی کۆئەندامی دەمار، یان هۆکارە هۆرمۆنییەکان کە لەوانەیە ببنە هۆی نەخۆشیی شەکرە. [٥٥]

هۆکارە خۆراکییەکانیش کاریگەرییان لەسەر مەترسیی تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم هەیە. زۆر خواردنەوەی ئەو خواردنەوانەی شەکریان تێدایە پەیوەستە بە زیادبوونی مەترسییەکە. [٥٦][٥٧] جۆری چەورییەکان لە سیستەمی خۆراکدا گرنگن، کە چەورییە تێرەکان و ترشە چەورییە ترانسەکان مەترسییەکە زیاد دەکەن، و چەورییە فرە-ناتێرەکان و تاک-ناتێرەکان مەترسییەکە کەم دەکەنەوە. [٥٨] پێدەچێت زۆر خواردنی برنجی سپی ڕۆڵی هەبێت لە زیادبوونی مەترسییەکەدا. [٥٩] بڕوا وایە کە کەمیی وەرزش هۆکاری ٧٪ی حاڵەتەکان بێت. [٦٠] شێوازی ژیانی دانیشتن و کەمجووڵە (Sedentary lifestyle) هۆکارێکی تری مەترسییە. [٦١] پیسکەرە ئەندامییە بەردەوامەکانیش لەوانەیە ڕۆڵیان هەبێت. [٦٢]

بۆماوەیی

[دەستکاری]

زۆربەی حاڵەتەکانی نەخۆشیی شەکرە چەندین جین لەخۆدەگرن، کە هەریەکەیان بەشدارێکی بچووکە لە زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. [٦٣] ئەو ڕێژەیەی نەخۆشیی شەکرە کە بۆماوەیییە بە ٧٢٪ دەخەمڵێنرێت. [٦٤] زیاتر لە ٣٦ جین و ٨٠ فرەشێوەیی تاکە نیوکلیۆتایدی (SNPs) دۆزراونەتەوە کە بەشدارن لە مەترسیی شەکرەی جۆری دووەم. [٦٥][٦٦] هەموو ئەم جینانە پێکەوە هێشتا تەنها بەرپرسی ١٠٪ی کۆی پێکهاتە بۆماوەیییەکەی نەخۆشییەکەن. [٦٧] بۆ نموونە ئەلیلی TCF7L2، مەترسیی تووشبوون بە شەکرە بە ڕێژەی ١.٥ هێندە زیاد دەکات و گەورەترین مەترسییە لە گۆڕاوە بۆماوەیییە باوەکاندا. [٦٨] زۆربەی ئەو جینانەی کە پەیوەستن بە شەکرەوە بەشدارن لە فرمانەکانی خانەی بێتای پەنکریاس. [٦٩]

چەندین حاڵەتی دەگمەنی نەخۆشیی شەکرە هەن کە بەهۆی نائاساییبوون لە یەک جیندا سەرهەڵدەدەن (کە پێیان دەوترێت فۆرمەکانی مۆنۆجینیکی شەکرە یان "جۆرە دیاریکراوەکانی تری نەخۆشیی شەکرە"). [٧٠][٧١] ئەمانە بریتین لە شەکرەی پێگەیشتووانی ناو گەنجان (MODY)، کۆنیشانەی دۆنۆهیۆ، و کۆنیشانەی ڕابسن-مێندێنهاڵ، لە نێوان چەندانی تردا. [٧٢] شەکرەی پێگەیشتووانی ناو گەنجان ١-٥٪ی کۆی حاڵەتەکانی شەکرە لە گەنجاندا پێکدەهێنێت. [٧٣]

ڕێکخستنی ئیپیجینێتیک لەوانەیە ڕۆڵی هەبێت لە شەکرەی جۆری دووەمدا. [٧٤]

حاڵەتە پزیشکییەکان

[دەستکاری]

چەندین دەرمان و کێشەی تەندروستیی تر هەن کە دەکرێت ئامادەیی بۆ شەکرە دروست بکەن. [٧٥] هەندێک لە دەرمانەکان بریتین لە: گلوکۆکۆرتیکۆیدەکان، سایازایدەکان، بلۆککەرەکانی بێتا، دەرمانە دژە-سایکۆتیکە نائاسایییەکان،[٧٦] و ستاتینەکان. [٧٧] ئەوانەی پێشتر شەکرەی دووگیانیان هەبووە لە مەترسییەکی زیاتردان بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. [٧٨] کێشە تەندروستییەکانی تر کە پەیوەندییان هەیە بریتین لە: ئەکرۆمێگالی، کۆنیشانەی کوشینگ، بەرزیی کاری ڕژێنی دەرەقی، فیۆکرۆمۆسایتۆما، و هەندێک شێرپەنجەی وەک گلوکۆنۆماکان. [٧٩] ئەو کەسانەی شێرپەنجەیان هەیە لەوانەیە لە مەترسییەکی زیاتری گیانلەدەستدان بن ئەگەر نەخۆشیی شەکرەشیان هەبێت. [٨٠] کەمیی تێستۆستیرۆنیش پەیوەندی هەیە بە شەکرەی جۆری دووەمەوە. [٨١][٨٢] تێکچوونەکانی خواردنیش لەوانەیە کارلێک بکەن لەگەڵ شەکرەی جۆری دووەمدا، کە بولیمیا نێرڤۆسا مەترسییەکە زیاد دەکات و ئەنۆرێکسیا نێرڤۆسا مەترسییەکە کەم دەکاتەوە. [٨٣]

نەخۆشیزانی

[دەستکاری]
Hyperbolic relationship between insulin sensitivity and beta cell function showing dynamical compensation in "healthy" insulin resistance (transition from A to B) and the evolution of type 2 diabetes mellitus (transition from A to C).
پەیوەندیی هایپەربۆلیک لە نێوان هەستیاریی ئەنسۆلین و فرمانی خانەی بێتا کە قەرەبووکردنەوەی داینامیکی نیشان دەدات لە بەرگریی ئەنسۆلینی "تەندروست" (گواستنەوە لە A بۆ B) و پەرەسەندنی شەکرەی جۆری دووەم (گواستنەوە لە A بۆ C). پێوەرەکانی ئامادەیی، فرمانی خانەی بێتا و هەستیاریی ئەنسۆلین بە شێوەیەک یەکدەخەن کە ئەنجامەکان بە نەگۆڕی دەمێننەوە بەسەر قەرەبووکردنەوەی داینامیکیدا. گۆڕانکاری کراوە لە Cobelli et al. 2007، Hannon et al. 2018 و Dietrich et al. 2024 [٨٤] [٨٥] [٨٦]

شەکرەی جۆری دووەم بەهۆی بەرهەمهێنانی ناتەواوی ئەنسۆلینەوەیە لە خانەکانی بێتاوە لە کاتی هەبوونی بەرگریی ئەنسۆلیندا. [٨٧] بەرگریی ئەنسۆلین ئاماژەیە بۆ ناتوانایی خانەکان بۆ وەڵامدانەوەی گونجاو بە ئاستی ئاسایی ئەنسۆلین، لەسەر ئاستی گەردیلەییی میکانیزمی نەخۆشی، ئەمە بەگشتی بەهۆی تێکچوونی ڕێڕەوی گواستنەوەی هێمای ئەنسۆلینەوەیە—بەتایبەتی، سەرکوتکردنی نائاسایی یەکێک یان زیاتر لە پێکهاتە نزیکەکان لە زنجیرەی هێماکردنی خوار وەرگری ئەنسۆلین، وەکو خودی وەرگری ئەنسۆلین، پرۆتینەکانی ژێرخانی وەرگری ئەنسۆلین (IRS)، یان AKT. [٨٨]

بەرگریی ئەنسۆلین لە ناو ماسولکەکان، جگەر، و شانەی چەوریدا ڕوودەدات. [٨٩] لە جگەردا، ئەنسۆلین بە شێوەیەکی ئاسایی ڕێگری لە دەرچوونی گلوکۆز دەکات. بەڵام لە کاتی هەبوونی بەرگریی ئەنسۆلیندا، جگەر بە شێوەیەکی نەگونجاو گلوکۆز دەردەداتە ناو خوێنەوە. [٩٠] ڕێژەی بەرگریی ئەنسۆلین بەرامبەر بە تێکچوونی فرمانی خانەی بێتا لە نێوان کەسەکاندا جیاوازە، کە هەندێکیان بە پلەی یەکەم بەرگریی ئەنسۆلینیان هەیە و تەنها کەمایەسییەکی بچووکیان هەیە لە دەردانی ئەنسۆلیندا، و هەندێکی تر بەرگرییەکی کەمی ئەنسۆلینیان هەیە و بە پلەی یەکەم کەمیی دەردانی ئەنسۆلینیان هەیە. [٩١]

بە گرنگییەوە، بەرگریی ئەنسۆلین هەروەها لە ناو خودی خانەکانی بێتای دوورگەکانی پەنکریاسیشدا ڕوودەدات. لەبەر ئەوەی فرمانی ئاسایی خانەی بێتا پەیوەستە بە ساغیی هێماکردنی ئەنسۆلین لە ناو خانەی بێتادا، تێکچوونی ئەم ڕێڕەوە دەتوانێت پەک بخاتە سەر بەرهەمهێنان و دەردانی ئەنسۆلین، کە ئەمەش بەشدارە لە تێکچوونی فرمانی خانەی بێتا لە شەکرەی جۆری دووەمدا. [٩٢][٩٣]

میکانیزمە گرنگە ئەگەردارەکانی تر کە پەیوەستن بە شەکرەی جۆری دووەم و بەرگریی ئەنسۆلین بریتین لە: زیادبوونی تێکشکاندنی چەورییەکان لە ناو خانە چەورییەکاندا، بەرگری بەرامبەر بە و کەمیی ئینکرێتین، ئاستی بەرزی گلوکագۆن لە خوێندا، زیادبوونی هێشتنەوەی خوێ و ئاو لەلایەن گورچیلەکانەوە، و ڕێکخستنی نەگونجاوی زیندەچالاکی لەلایەن کۆئەندامی دەماری ناوەندییەوە. [٩٤] بەڵام، هەموو ئەو کەسانەی بەرگریی ئەنسۆلینیان هەیە تووشی شەکرە نابن چونکە تێکچوونی دەردانی ئەنسۆلین لەلایەن خانەکانی بێتای پەنکریاسیشەوە پێویستە. [٩٥]

لە قۆناغەکانی سەرەتای بەرگریی ئەنسۆلیندا، بارستەی خانەکانی بێتا فراوان دەبێت، و بەرهەمهێنانی ئەنسۆلین زیاد دەکات بۆ قەرەبووکردنەوەی بێ‌هەستیارییەکە بەرامبەر بە ئەنسۆلین، بۆ ئەوەی پێوەری ئامادەیی بە نەگۆڕی بمێنێتەوە. [٩٦] بەڵام کاتێک شەکرەی جۆری دووەم دەردەکەوێت و ڕوون دەبێتەوە، کەسەکە نزیکەی نیوەی خانەکانی بێتای لەدەستداوە. [٩٧]

هۆکارەکانی بەرگریی ئەنسۆلینی پەیوەست بە چوونەتەمەنەوە کە لە قەڵەوی و شەکرەی جۆری دووەمدا دەبینرێن نادیارن. کاریگەرییەکانی زیندەچالاکیی چەوریی ناوخانەیی و بەرهەمهێنانی ATP لە خانەکانی جگەر و ماسولکەدا لەوانەیە بەشدار بن لە بەرگریی ئەنسۆلین. [٩٨]

دەستنیشانکردن

[دەستکاری]
WHO diabetes diagnostic criteria  edit
Condition 2-hour glucose Fasting glucose HbA1c
Unit mmol/L mg/dL mmol/L mg/dL mmol/mol DCCT %
Normal < 7.8 < 140 < 6.1 < 110 < 42 < 6.0
Impaired fasting glycaemia < 7.8 < 140 6.1–7.0 110–125 42–46 6.0–6.4
Impaired glucose tolerance ≥ 7.8 ≥ 140 < 7.0 < 126 42–46 6.0–6.4
Diabetes mellitus ≥ 11.1 ≥ 200 ≥ 7.0 ≥ 126 ≥ 48 ≥ 6.5

ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی بۆ نەخۆشیی شەکرە (هەردوو جۆری ١ و ٢) بریتییە لە یەک خوێندنەوەی بەرزی گلوکۆز لەگەڵ هەبوونی نیشانەکاندا، یان خوێندنەوەی بەرزی گلوکۆز لە دوو ڕێکەوتی جیاوازدا، لە یەکێک لەمانەی خوارەوە: [٩٩]

  • گلوکۆزی پلازمای بەڕۆژووبوون ≥ ٧.٠ مۆڵ/لیتر (١٢٦ ملگ/دیسیلتر)
یان
  • پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز لەگەڵ دوو کاتژمێر دوای ژەمی دەمەکی کە گلوکۆزی پلازما تێیدا ≥ ١١.١ مۆڵ/لیتر (٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بێت

شەکری خوێنی هەڕەمەکی زیاتر لە ١١.١ مۆڵ/لیتر (٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بە هاوبەشی لەگەڵ نیشانە باوەکاندا [١٠٠] یان هیمۆگلۆبینی گلاایکەیتکراو (HbA1c)ی ≥ ٤٨ مۆڵ/مۆڵ (≥ ٦.٥٪ DCCT) ڕێگەیەکی ترە بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە. [١٠١] لە ساڵی ٢٠٠٩دا، لیژنەیەکی نێودەوڵەتیی پسپۆڕان کە نوێنەرانی کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA)، فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی شەکرە (IDF)، و کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ توێژینەوە لەسەر شەکرە (EASD)ی لەخۆگرتبوو، پێشنیاریان کرد کە خاڵی سنووریی HbA1cی ≥ ٤٨ مۆڵ/مۆڵ (≥ ٦.٥٪ DCCT) بەکاربهێنرێت بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە. [١٠٢] ئەم پێشنیارە لە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکییەوە پەسەند کرا.[١٠٣] پشکنینە ئەرێنییەکان دەبێت دووبارە بکرێنەوە مەگەر کەسەکە نیشانە باوەکانی هەبێت و شەکری خوێنی >١١.١ مۆڵ/لیتر (>٢٠٠ ملگ/دیسیلتر) بێت. [١٠٤]

پێوەرەکانی دەستنیشانکردنی شەکرەی کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA) [١٠٥] 
نەخۆشی شەکرە پێش نەخۆشی شەکرە
HbA 1c ≥ 6.5% (≥ 48 مۆل/مۆڵ) 5.7-6.4% (39-47 مۆل/مۆڵ)
گلوکۆزی بەڕۆژووبوون ≥ 126. 126 mg/dL 100–125 mg/dL
2h گلوکۆز ≥ 200 mg/dL 140–199 mg/dL
گلوکۆزی هەڕەمەکی لەگەڵ نیشانە کلاسیکییەکان ≥ 200 mg/dL بەردەست نییە




خاڵی سنووری بۆ دەستنیشانکردنی شەکرە لەسەر بنەمای پەیوەندیی نێوان ئەنجامەکانی پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز، گلوکۆزی بەڕۆژووبوون یان HbA1c و ئاڵۆزکارییەکانی وەکو کێشەکانی تۆڕەی چاو دانراوە. [١٠٦] شەکری خوێنی بەڕۆژووبوون یان هەڕەمەکی باشترە لە پشکنینی لێبوردەییی گلوکۆز، چونکە بۆ خەڵک گونجاوتر و ئاسانترن. [١٠٧] HbA1c ئەو سوودانەی هەیە کە پێویست بە بەرۆژووبوون ناکات و ئەنجامەکان جێگیرترن، بەڵام ئەو زیانەی هەیە کە پشکنینەکە تێچووی زیاترە لە پێوانەکردنی گلوکۆزی خوێن. [١٠٨] خەمڵێنراوە کە ٢٠٪ی ئەو کەسانەی لە ئەمریکا شەکرەیان هەیە نازانن کە نەخۆشییەکەیان هەیە. [١٠٩]

شەکرەی جۆری دووەم بە بەرزیی گلوکۆزی خوێن لە چوارچێوەی بەرگریی ئەنسۆلین و کەمیی ڕێژەییی ئەنسۆلیندا جیادەکرێتەوە. [١١٠] ئەمە بە پێچەوانەی شەکرەی جۆری یەکەمەوەیە کە تێیدا کەمییەکی تەواوەتیی ئەنسۆلین هەیە بەهۆی وێرانبوونی خانەکانی دوورگەکانی ناو پەنکریاسەوە، هەروەها شەکرەی دووگیانی کە سەرهەڵدانێکی نوێی بەرزیی شەکری خوێنە و پەیوەستە بە دووگیانییەوە. [١١١] شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم بەگشتی دەکرێت لەسەر بنەمای ئەو بارودۆخانەی کە تێیدا دەردەکەون لێک جیا بکرێنەوە. [١١٢] ئەگەر گومان لە دەستنیشانکردنەکە هەبێت، پشکنینی دژەتەنەکان لەوانەیە بەسوود بێت بۆ پشتڕاستکردنەوەی شەکرەی جۆری یەکەم و ئاستەکانی C-peptide لەوانەیە بەسوود بن بۆ پشتڕاستکردنەوەی شەکرەی جۆری دووەم، [١١٣] کە ئاستەکانی C-peptide لە شەکرەی جۆری دووەمدا ئاسایی یان بەرزن، بەڵام لە شەکرەی جۆری یەکەمدا نزمان. [١١٤]

پشکنینی پێشوەختە

[دەستکاری]

هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا (USPSTF) لە ساڵی ٢٠٢١دا پێشنیاری کرد بۆ پشکنینی پێشوەختەی شەکرەی جۆری دووەم لەو پێگەیشتووانەی تەمەنیان لە نێوان ٣٥ بۆ ٧٠ ساڵدایە کە کێشیان زیادە (واتە پێوەری بارستەی جەستە BMI سەروو ٢٥) یان قەڵەون. [١١٥] بۆ کەسانی بە ڕەچەڵەک ئاسیایی، پشکنین پێشنیار دەکرێت ئەگەر BMIیان سەروو ٢٣ بێت. [١١٦] پشکنین لە تەمەنێکی زووتردا لەوانەیە ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی کە مێژووی خێزانیی نەخۆشیی شەکرەیان هەیە؛ هەندێک گرووپی نەتەوەیی، لە نێویاندا هیسپانییەکان، ئەفریقییە ئەمریکییەکان، و ئەمریکییە ڕەسەنەکان؛ مێژووی شەکرەی دووگیانی؛ کۆنیشانەی فرەکیسی هێلکەدان. [١١٧] پشکنین دەکرێت هەموو ٣ ساڵ جارێک دووبارە بکرێتەوە. [١١٨]

بەپێی هێزی ئەرکی خزمەتگوزارییە خۆپارێزییەکانی ئەمریکا لە بەیاننامەیەکی پێشنیارکراودا، پشکنینی شەکرە لەو کەسانەی کە هۆکارەکانی مەترسی یان نیشانەیان نییە پێشنیار ناکرێت. [١١٩] بەڵام، کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی (ADA) لە ساڵی ٢٠٢٤دا پێشنیاری پشکنینی کرد بۆ هەموو پێگەیشتووان لە تەمەنی ٣٥ ساڵییەوە. [١٢٠] ADA هەروەها پێشنیاری پشکنین دەکات بۆ ئەو پێگەیشتووانەی لە هەموو تەمەنەکانن کە BMIیان سەروو ٢٥ە (یان سەروو ٢٣ لە ئەمریکییە ئاسیاییەکاندا) لەگەڵ هەبوونی هۆکارێکی تری مەترسی: خزمێکی پلە یەکی تووشبوو بە شەکرە، نەتەوەیەک کە مەترسیی زۆری بۆ شەکرە هەیە، پەستانی خوێن ≥١٣٠/٨٠ ملم جیوە یان لەسەر چارەسەری بەرزیی پەستانی خوێن بن، مێژووی نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن، کەمیی جووڵەی جەستەیی، کۆنیشانەی فرەکیسی هێلکەدان یان قەڵەویی سەخت. [١٢١] ADA پێشنیاری دووبارەکردنەوەی پشکنین دەکات لایەنی کەم هەموو ٣ ساڵ جارێک. [١٢٢] ADA پێشنیاری پشکنینی ساڵانە دەکات بۆ ئەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە. [١٢٣] ئەو کەسانەی پێشتر شەکرەی دووگیانی یان هەوکردنی پەنکریاسیان هەبووە هەروەها پێشنیار دەکرێت پشکنینیان بۆ بکرێت. [١٢٤]

هیچ بەڵگەیەک نییە کە پشکنینی پێشوەختە مەترسیی مردن بگۆڕێت و هەر سوودێکی پشکنین لەسەر کاریگەرییە نەرێنییەکان، ڕێژەی تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم، HbA1c یان کاریگەرییە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان ڕوون نییە. [١٢٥][١٢٦]

لە بەریتانیا، ڕێنماییەکانی NICE پێشنیاری گرتنەبەری هەنگاو بۆ ڕێگریکردن لە شەکرە دەکەن بۆ ئەو کەسانەی کە پێوەری بارستەی جەستەیان (BMI) ٣٠ یان زیاترە. [١٢٧] بۆ کەسانی بە ڕەچەڵەک ئەفریقی ڕەشپێست، ئەفریقی-کاریبی، باشووری ئاسیا و چینی، پێشنیاری دەستپێکردنی خۆپاراستن لە BMI ی ٢٧.٥ەوە دەست پێدەکات. [١٢٨] توێژینەوەیەک لەسەر بنەمای نموونەیەکی گەورە لە خەڵکی ئینگلتەرا پێشنیاری BMI ی کەمتر دەکات بۆ هەندێک گرووپی نەتەوەیی بۆ دەستپێکردنی خۆپاراستن، بۆ نموونە ٢٤ لە دانیشتووانی باشووری ئاسیا و ٢١ لە دانیشتووانی بەنگلادیشدا. [١٢٩][١٣٠]

خۆپاراستن

[دەستکاری]

دەکرێت سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم دوابخرێت یان ڕێگری لێبکرێت لە ڕێگەی خۆراکی گونجاو و وەرزشی ڕێکوپێکەوە. [١٣١][١٣٢] ڕێوشوێنە چڕەکانی شێوازی ژیان دەکرێت مەترسییەکە بە زیاتر لە نیوە کەم بکەنەوە. [١٣٣][١٣٤] سوودی وەرزشکردن ڕوودەدات بەبێ گوێدانە کێشی سەرەتاییی کەسەکە یان دابەزینی کێشی دواتر. [١٣٥] ئاستی بەرزی چالاکیی جەستەیی مەترسیی تووشبوون بە شەکرە بە ڕێژەی نزیکەی ٢٨٪ کەم دەکاتەوە. [١٣٦] بەڵام، بەڵگەکان بۆ سوودی تەنها گۆڕانکاری لە سیستەمی خۆراکدا سنووردارن، [١٣٧] لەگەڵ هەندێک بەڵگە بۆ سیستەمێکی خۆراکیی دەوڵەمەند بە سەوزەی گەڵا سەوزەکان [١٣٨] و هەندێکیش بۆ سنووردارکردنی خواردنەوەی خواردنەوە شەکردارەکان. [١٣٩] پەیوەندییەک هەیە لە نێوان زۆر خواردنەوەی شەربەتی میوەی شەکردار و شەکرەدا، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە بۆ پەیوەندی لەگەڵ شەربەتی میوەی ١٠٠٪. [١٤٠] پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٩ بەڵگەی بۆ سوودی ڕیشاڵی خۆراکی دۆزییەوە. [١٤١]

پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٧ دەریخست کە گۆڕانکارییە درێژخایەنەکانی شێوازی ژیان مەترسییەکە بە ڕێژەی ٢٨٪ کەم دەکاتەوە، لە کاتێکدا دەرمان مەترسییەکە کەم ناکاتەوە دوای وازهێنان لێی. [١٤٢] لە کاتێکدا کەمیی ئاستی ڤیتامین D پەیوەستە بە زیادبوونی مەترسیی شەکرەوە، ڕاستکردنەوەی ئاستەکان بە پێدانی تەواوکەری ڤیتامین D3 ئەو مەترسییە باشتر ناکات. [١٤٣]

لەو کەسانەی کە پێش-شەکرەیان هەیە، سیستەمی خۆراک لەگەڵ چالاکیی جەستەیی شەکرەی جۆری دووەم دوادەخات یان مەترسییەکەی کەم دەکاتەوە، بەپێی پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین (Cochrane) لە ساڵی ٢٠١٧. [١٤٤] بەپێی پێداچوونەوەیەکی تری کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٩، مێتفۆرمین لەو کەسانەدا دەکرێت شەکرەی جۆری دووەم دوابخات یان مەترسییەکەی کەم بکاتەوە بە بەراورد بە سیستەمی خۆراک و وەرزش یان دەستێوەردانی پلاسیبۆ، بەڵام نەک بە بەراورد بە سیستەمی خۆراک و وەرزشی چڕ، و داتای پێویست نەبوو لەسەر ئاکامەکانی وەکو مردن و ئاڵۆزکارییەکانی شەکرە و کوالێتیی ژیانی پەیوەست بە تەندروستی. [١٤٥] لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٨دا هاتووە کە لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە، ڕێگریکەرەکانی ئەلفا-گلوکۆسیدەیز وەکو ئەکاربۆز (acarbose) لەوانەیە شەکرەی جۆری دووەم دوابخەن یان مەترسییەکەی کەم بکەنەوە کاتێک بەراورد دەکرێن بە پلاسیبۆ، بەڵام هیچ بەڵگەیەکی یەکلاکەرەوە نەبوو کە ئەکاربۆز مردنی دڵ و لوولەکانی خوێن یان ڕووداوەکانی دڵ و لوولەکانی خوێنی باشتر کردبێت. [١٤٦] لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠٢٠دا ئاماژە بەوە کراوە کە پایتۆگلیتازۆن (pioglitazone) لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە دەکرێت سەرهەڵدانی شەکرەی جۆری دووەم دوابخات یان مەترسییەکەی کەم بکاتەوە بە بەراورد بە پلاسیبۆ یان هیچ دەستێوەردانێک، بەڵام هیچ جیاوازییەک نەبینرا بە بەراورد بە مێتفۆرمین، و داتا لەسەر مردن و ئاڵۆزکارییەکان و کوالێتی ژیان کەم بوو. [١٤٧] لە پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ساڵی ٢٠١٦دا هاتووە کە داتای پێویست نەبوو بۆ گەیشتن بە هەر دەرەنجامێک لەسەر ئەوەی ئایا ڕێگریکەرەکانی SGLT2 لەو کەسانەی پێش-شەکرەیان هەیە دەتوانن شەکرەی جۆری دووەم دوابخەن یان مەترسییەکەی کەم بکەنەوە. [١٤٨]

بەڕێوەبردن

[دەستکاری]

بەڕێوەبردنی شەکرەی جۆری دووەم تیشک دەخاتە سەر دەستێوەردانەکانی شێوازی ژیان، کەمکردنەوەی هۆکارەکانی تری مەترسیی دڵ و لوولەکانی خوێن، و هێشتنەوەی ئاستی گلوکۆزی خوێن لە مەودای ئاساییدا. [١٤٩] خۆ-پێوانەکردنی گلوکۆزی خوێن بۆ ئەو کەسانەی کە تازە دەستنیشان کراون بە شەکرەی جۆری دووەم دەکرێت لەگەڵ پەروەردەکردندا بەکاربهێنرێت، [١٥٠] هەرچەندە سوودی خۆ-پێوانەکردن لەوانەی کە ئەنسۆلینی فرە-ژەم بەکارناهێنن جێگەی پرسیارە. [١٥١] لەو کەسانەی کە نایانەوێت ئاستی خوێن بپێون، دەکرێت پێوانەکردنی ئاستەکانی ناو میز ئەنجام بدرێت. [١٥٢] بەڕێوەبردنی هۆکارەکانی تری مەترسیی دڵ و لوولەکانی خوێن، وەک بەرزیی پەستانی خوێن، بەرزیی کۆلیسترۆڵ، و مایکرۆئەلبۆمینوریا، تەمەنی چاوەڕوانکراوی کەسەکە باشتر دەکات. [١٥٣] دابەزاندنی پەستانی خوێنی سیستۆلی بۆ کەمتر لە ١٤٠ ملم جیوە پەیوەستە بە کەمبوونەوەی مەترسیی مردن و ئاکامی باشترەوە. [١٥٤] بەڕێوەبردنی چڕی پەستانی خوێن (کەمتر لە ١٣٠/٨٠ ملم جیوە) بە پێچەوانەی بەڕێوەبردنی ستانداردی پەستانی خوێن (کەمتر لە ١٤٠-١٦٠ ملم جیوە سیستۆلی بۆ ٨٥-١٠٠ ملم جیوە دیاستۆلی) دەبێتە هۆی کەمبوونەوەیەکی سووک لە مەترسیی جەڵتەی مێشک بەڵام هیچ کاریگەرییەکی لەسەر کۆی مەترسیی مردن نییە. [١٥٥]

دابەزاندنی چڕی شەکری خوێن (HbA1c < 6%) بە پێچەوانەی دابەزاندنی ستانداردی شەکری خوێن (HbA1c لە نێوان ٧-٧.٩٪) پێناچێت مردن بگۆڕێت. [١٥٦][١٥٧] ئامانجی چارەسەرەکە بەگشتی HbA1cی ٧ بۆ ٨٪ یان گلوکۆزی بەڕۆژووبوونی کەمتر لە ٧.٢ مۆڵ/لیتر (١٣٠ ملگ/دیسیلتر)ە؛ بەڵام لەوانەیە ئەم ئامانجانە دوای ڕاوێژکارییەکی کلینیکیی پیشەگەرانە بگۆڕدرێن، بە ڕەچاوکردنی مەترسییە تایبەتەکانی دابەزینی شەکری خوێن (hypoglycemia) و تەمەنی چاوەڕوانکراو. [١٥٨][١٥٩] دابەزینی شەکری خوێن پەیوەستە بە ئاکامە نەرێنییەکان لە کەسانی بەتەمەندا کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. [١٦٠] سەرەڕای ئەو ڕێنماییانەی کە پێشنیار دەکەن کۆنترۆڵی چڕی شەکری خوێن لەسەر بنەمای هاوسەنگکردنی زیانە خێراکان لەگەڵ سوودە درێژخایەنەکاندا بێت، زۆر کەس – بۆ نموونە ئەو کەسانەی تەمەنی چاوەڕوانکراویان کەمتر لە نۆ ساڵە و سوودمەند نابن – چارەسەری لەڕادەبەدەرییان بۆ دەکرێت. [١٦١]

پێشنیار دەکرێت هەموو ئەو کەسانەی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە پشکنینی چاوی ڕێکوپێک بکەن. [١٦٢] بەڵگەی مامناوەند هەیە کە پێشنیاری ئەوە دەکات چارەسەرکردنی نەخۆشیی پووک لە ڕێگەی پاککردنەوە و ڕێکخستنی ڕەگەوە (scaling and root planing) دەبێتە هۆی باشتربوونی ئاستی شەکری خوێن بۆ ئەو کەسانەی نەخۆشیی شەکرەیان هەیە. [١٦٣]

شێوازی ژیان

[دەستکاری]

وەرزش

[دەستکاری]

سیستەمێکی خۆراکیی گونجاو و وەرزشی ڕێکوپێک بناغەی چاودێریی شەکرەن، [١٦٤] و یەکێک لە پێداچوونەوەکان ئاماژەی بەوە کردووە کە بڕی زیاتری وەرزش ئاکامەکانی باشتر کردووە. [١٦٥] وەرزشی ڕێکوپێک لەوانەیە کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێن باشتر بکات، ڕێژەی چەوریی جەستە کەم بکاتەوە، و ئاستی چەورییەکانی خوێن دابەزێنێت. [١٦٦]

سیستەمی خۆراک

[دەستکاری]

کەمکردنەوەی کالۆری بۆ هاندانی دابەزاندنی کێش بەگشتی پێشنیار دەکرێت. [١٦٧] نزیکەی ٨٠ لە سەدی ئەو کەسانەی قەڵەون و شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە دەگەنە قۆناغی چاکبوونەوەی تەواو بەبێ پێویستی بە دەرمان ئەگەر دابەزینی کێش بە بڕی لایەنی کەم ١٥ کیلۆگرام بپارێزن، [١٦٨][١٦٩] بەڵام زۆربەی نەخۆشەکان ناتوانن دابەزینێکی بەرچاوی کێش بەدەست بهێنن یان بیپارێزن. [١٧٠] تەنانەت دابەزینێکی کەمی کێشیش دەتوانێت باشتربوونێکی بەرچاو لە کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێندا دروست بکات و پێویستی بە دەرمان کەم بکاتەوە. [١٧١]

چەندین سیستەمی خۆراکی لەوانەیە کاریگەر بن وەک سیستەمی خۆراکیی DASH، سیستەمی خۆراکیی دەریای ناوەڕاست، سیستەمی خۆراکیی کەم چەوری، یان سیستەمە خۆراکییەکانی چاودێریکراوی کاربۆهیدرات وەک سیستەمی خۆراکیی کەم کاربۆهیدرات. [١٧٢][١٧٣][١٧٤] پێشنیارەکانی تر بریتین لە جەختکردنەوە لەسەر خواردنی میوە، سەوزەوات، کەمکردنەوەی چەورییە تێرەکان و بەرهەمە شیرەمەنییە کەم چەورییەکان، و وەرگرتنی ماددە خۆراکییە گەورەکان بەپێی پێویستیی کەسەکە، بۆ دابەشکردنی کالۆری و کاربۆهیدراتەکان بە درێژایی ڕۆژ. [١٧٥][١٧٦] پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠٢١ دەریخست کە خواردنی چەرەساتەکانی سەر درەخت (گوێز، بادەم، و فندق) شەکری خوێنی بەڕۆژووبوونی لە کەسانی تووشبوو بە شەکرەدا کەم کردەوە. [١٧٧] تا ساڵی ٢٠١٥، داتای پێویست نییە بۆ پێشنیارکردنی شیرینکەرە نا-خۆراکییەکان، کە لەوانەیە یارمەتیدەر بن لە کەمکردنەوەی وەرگرتنی کالۆریدا. [١٧٨] وەرگرتنی زیاتری ئەو کاربۆهیدراتانەی کە دەتوانرێت لەلایەن بەکتریاکانی ڕیخۆڵەوە بەکاربهێنرێن (microbiota-accessible carbohydrates) دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی T2D. [١٧٩] تەواوکەرەکانی ڕیشاڵی خەست (Viscous fiber supplements) لەوانەیە بەسوود بن لەوانەی شەکرەیان هەیە. [١٨٠]

پەروەردەی گونجاو لەگەڵ کولتوور لەوانەیە یارمەتی ئەو کەسانە بدات کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکری خوێنیان بۆ ماوەی تا ٢٤ مانگ. [١٨١] بەڵگەی پێویست نییە بۆ دیاریکردنی ئەوەی ئایا دەستێوەردانەکانی شێوازی ژیان کاریگەرییان لەسەر مردن هەیە لەو کەسانەی کە پێشتر شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. [١٨٢]

بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی

[دەستکاری]

هەرچەندە فشاری دەروونی وەک هۆکارێکی مەترسی بۆ شەکرەی جۆری دووەم ناسراوە، [١٨٣] بەڵام کاریگەریی دەستێوەردانەکانی بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی لەسەر بەرەوپێشچوونی نەخۆشییەکە جێگیر نەکراوە. [١٨٤] پێداچوونەوەیەکی کۆکرەین لە ئارادایە بۆ هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی ئەو دەستێوەردانانەی لەسەر بنەمای هۆشیاریی دەروونین بۆ پێگەیشتووانی تووشبوو بە شەکرەی جۆری دووەم. [١٨٥]

دەرمانەکان

[دەستکاری]

کۆنترۆڵکردنی شەکری خوێن

[دەستکاری]

چەندین پۆل لە دەرمانی شەکرە بەردەستن. مێتفۆرمین بەگشتی وەک چارەسەری هێڵی یەکەم پێشنیار دەکرێت چونکە هەندێک بەڵگە هەیە کە مردن کەم دەکاتەوە؛ [١٨٦][١٨٧][١٨٨] بەڵام ئەم دەرەنجامە جێگەی پرسیارە. [١٨٩] مێتفۆرمین نابێت بەکاربهێنرێت لەو کەسانەی کە کێشەی سەختی گورچیلە یان جگەریان هەیە. [١٩٠] کۆمەڵەی شەکرەی ئەمریکی و کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ توێژینەوە لەسەر شەکرە پێشنیاری بەکارهێنانی هاندەری وەرگری GLP-1 یان ڕێگریکەری SGLT2 دەکەن وەک چارەسەری هێڵی یەکەم لەو نەخۆشانەی کە هەیانە یان لە مەترسییەکی بەرزدان بۆ نەخۆشییەکانی دڵ و لوولەکانی خوێنی ڕەقبوونی خوێنبەرەکان، سستبوونی دڵ، یان نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە. [١٩١][١٩٢] تێچووی بەرزی ئەم دەرمانانە بە بەراورد بە مێتفۆرمین بەکارهێنانیانی سنووردار کردووە. [١٩٣][١٩٤][١٩٥]

پۆلەکانی تری دەرمانەکان بریتین لە: سۆلفۆنیلوریەکان، سایازۆلیدیندیۆنەکان، ڕێگریکەرەکانی دیپێپتیدیل پێپتیدەیز-٤ (DPP-4)، ڕێگریکەرەکانی SGLT2، و هاندەرەکانی وەرگری GLP-1. [١٩٦] پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٨ دەریخست کە ڕێگریکەرەکانی SGLT2 و هاندەرەکانی GLP-1، بەڵام نەک ڕێگریکەرەکانی DPP-4، پەیوەست بوون بە کەمبوونەوەی مردنەوە بە بەراورد بە پلاسیبۆ یان بێ چارەسەری. [١٩٧] ڕۆسیگلیتازۆن (Rosiglitazone)، کە سایازۆلیدیندیۆنێکە، نەدۆزراوەتەوە کە ئاکامە درێژخایەنەکان باشتر بکات هەرچەندە ئاستی شەکری خوێن باشتر دەکات. [١٩٨] سەرباری ئەوەش، پەیوەستە بە زیادبوونی ڕێژەی نەخۆشیی دڵ و مردنەوە. [١٩٩]

دەرزییەکانی ئەنسۆلین دەکرێت بۆ دەرمانە دەمەکییەکان زیاد بکرێن یان بەتەنیا بەکاربهێنرێن. [٢٠٠] زۆربەی خەڵک لە سەرەتادا پێویستیان بە ئەنسۆلین نییە. [٢٠١] کاتێک بەکاردەهێنرێت، بەزۆری جۆرێکی درێژخایەن لە شەودا زیاد دەکرێت، لەگەڵ بەردەوامبوون لەسەر دەرمانە دەمەکییەکان. [٢٠٢][٢٠٣] پاشان ژەمەکان زیاد دەکرێن تا کاریگەری دەبێت (ئاستی شەکری خوێن بە باشی کۆنترۆڵ دەکرێت). [٢٠٤] کاتێک ئەنسۆلینی شەوانە بەس نییە، لەوانەیە پێدانی ئەنسۆلین دووجار لە ڕۆژێکدا کۆنترۆڵێکی باشتر بەدەست بهێنێت. [٢٠٥] ئەنسۆلینە درێژخایەنەکانی گلارژین (glargine) و دێتمیر (detemir) بە هەمان شێوە سەلامەت و کاریگەرن، [٢٠٦] و پێناچێت زۆر باشتر بن لە ئەنسۆلینی NPH، بەڵام لەبەر ئەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو گرانترن، لە ساڵی ٢٠١٠ەوە وەک تێچوو-کاریگەر (cost effective) دانانرێن. [٢٠٧] لەو کەسانەی کە دووگیانن، ئەنسۆلین بەگشتی بژاردەی یەکەمی چارەسەرە. [٢٠٨]

دابەزاندنی پەستانی خوێن

[دەستکاری]

زۆرێک لە ڕێنماییە نێودەوڵەتییەکان ئامانجەکانی چارەسەری پەستانی خوێنیان بە کەمتر لە ١٤٠/٩٠ ملم جیوە بۆ کەسانی تووشبوو بە شەکرە پێشنیار کردووە. [٢٠٩] بەڵام، تەنها بەڵگەی سنووردار هەیە سەبارەت بەوەی کە ئەو ئامانجە نزمانە دەبێت چی بن. پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیکیی ساڵی ٢٠١٦ زیانی ئەگەردار (potential harm)ی دۆزییەوە لە چارەسەرکردن بۆ ئامانجەکانی خوار ١٤٠ ملم جیوە، [٢١٠] و پێداچوونەوەیەکی دواتر لە ساڵی ٢٠١٩ هیچ بەڵگەیەکی بۆ سوودی زیاتری دابەزاندنی پەستانی خوێن بۆ نێوان ١٣٠ و ١٤٠ ملم جیوە نەدۆزییەوە، هەرچەندە مەترسیی ڕووداوە نەخوازراوەکان زیادیکردبوو. [٢١١] ڕێنماییەکانی کۆمەڵەی ئەوروپی بۆ نەخۆشییەکانی دڵ (ESC) لە ساڵی ٢٠٢٣ پێشنیاری دابەزاندنی پەستانی خوێنی سیستۆلی بۆ ١٣٠ ملم جیوە دەکەن لە زۆربەی ئەو کەسانەی شەکرەیان هەیە. [٢١٢]

لەو کەسانەی کە شەکرە و بەرزیی پەستانی خوێنیان هەیە لەگەڵ یان ئەلبۆمینوریا یان نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە، ڕێگریکەرێکی سیستەمی ڕێنین-ئەنجیۆتێنسین (وەکو ڕێگریکەری ACE یان بلۆککەری وەرگری ئەنجیۆتێنسین) پێویستە بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی بەرەوپێشچوونی نەخۆشیی گورچیلە و ڕووداوەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن. [٢١٣] هەندێک بەڵگە هەیە کە ڕێگریکەرەکانی ئەنزیمی گۆڕەری ئەنجیۆتێنسین (ACEIs) باڵاترن لە ڕێگریکەرەکانی تری سیستەمی ڕێنین-ئەنجیۆتێنسین وەکو بلۆککەرەکانی وەرگری ئەنجیۆتێنسین (ARBs)، [٢١٤] یان ئەلیسکیرێن (aliskiren) لە ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێندا. [٢١٥] هەرچەندە پێداچوونەوەیەکی ساڵی ٢٠١٦ کاریگەریی هاوشێوەی ACEIs و ARBs ی دۆزییەوە لەسەر ئاکامە گەورەکانی دڵ و لوولەکانی خوێن و گورچیلە. [٢١٦] هیچ بەڵگەیەک نییە کە تێکەڵکردنی ACEIs و ARBs سوودی زیاتر دابین بکات. [٢١٧]

ئەوانی تر

[دەستکاری]

بەکارهێنانی ستاتینەکان (statins) لە نەخۆشیی شەکرەدا بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن دەبێت ڕەچاو بکرێت دوای هەڵسەنگاندنی کۆی گشتی مەترسیی نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن بۆ کەسەکە. [٢١٨]

بەکارهێنانی ئەسپرین (ترشی ئەسیتیلسالیسیلیک) بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێن لە نەخۆشیی شەکرەدا جێگەی مشتومڕە. [٢١٩] ئەسپرین لەو کەسانەدا پێشنیار دەکرێت کە پێشتر نەخۆشیی دڵ و لوولەکانی خوێنیان هەبووە، بەڵام بەکارهێنانی ڕۆتینی ئەسپرین نەدۆزراوەتەوە کە ئاکامەکان باشتر بکات لە شەکرەی بێ-ئاڵۆزکاریدا. [٢٢٠] ئەسپرین وەک خۆپاراستنی سەرەتایی لەوانەیە مەترسیی زیاتر بێت لە سوودەکەی، بەڵام دەکرێت ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی تەمەنیان لە نێوان ٥٠ بۆ ٧٠ ساڵدایە کە هۆکارێکی تری مەترسیداری دڵ و لوولەکانی خوێنیان هەیە و مەترسیی خوێنبەربوونیان کەمە دوای پێدانی زانیاری سەبارەت بە مەترسی و سوودە ئەگەردارەکان وەک بەشێک لە بڕیاردانی هاوبەش. [٢٢١]

پێدانی تەواوکەری ڤیتامین D بەو کەسانەی کە شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە لەوانەیە نیشاندەرەکانی بەرگریی ئەنسۆلین و HbA1c باشتر بکات. [٢٢٢]

هاوبەشکردنی تۆمارە تەندروستییە ئەلیکترۆنییەکانیان لەگەڵ ئەو کەسانەی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە یارمەتییان دەدات ئاستی شەکری خوێنیان دابەزێنن. ئەمە ڕێگەیەکە بۆ یارمەتیدانی خەڵک بۆ تێگەیشتن لە بارودۆخی تەندروستیی خۆیان و بەشداریکردنی چالاکانەیان لە بەڕێوەبردنی نەخۆشییەکەدا. [٢٢٣][٢٢٤]

نەشتەرگەری

[دەستکاری]

نەشتەرگەریی دابەزاندنی کێش لەو کەسانەی کە قەڵەون ڕێوشوێنێکی کاریگەرە بۆ چارەسەرکردنی شەکرە. [٢٢٥] زۆر کەس دەتوانن ئاستی ئاسایی شەکری خوێن بپارێزن بە دەرمانی کەم یان بێ دەرمان دوای نەشتەرگەری [٢٢٦] و مردنی درێژخایەن کەم دەبێتەوە.[٢٢٧] بەڵام هەندێک مەترسیی مردنی کورتخایەن هەیە کە کەمترە لە ١٪ بەهۆی نەشتەرگەرییەکەوە. [٢٢٨] ئەو خاڵی سنوورییە (cutoffs) بۆ پێوەری بارستەی جەستە (BMI) کە تێیدا نەشتەرگەری گونجاوە هێشتا ڕوون نییە. [٢٢٩] پێشنیار دەکرێت ئەم بژاردەیە ڕەچاو بکرێت لەو کەسانەی کە ناتوانن هەم کێش و هەم شەکری خوێنیان کۆنترۆڵ بکەن. [٢٣٠][٢٣١]

پەتاناسی

[دەستکاری]
ڕێژەی بڵاوبوونەوەی کۆی نەخۆشیی شەکرە بەپێی تەمەن و هەرێمە گەورەکانی باری جیهانی نەخۆشی لە ساڵی ٢٠٢١دا

فیدراسیۆنی نێودەوڵەتیی شەکرە مەزەندە دەکات کە لە ساڵی ٢٠٢١دا نزیکەی ٥٣٧ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیهاندا بە نەخۆشیی شەکرەوە ژیاون، [٢٣٢] کە ٩٠-٩٥٪یان شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە. [٢٣٣] شەکرە هەم لە جیهانی پێشکەوتوو و هەم لە جیهانی تازەپێگەیشتوودا باوە. [٢٣٤]

هەندێک گرووپی نەتەوەیی وەکو خەڵکی باشووری ئاسیا، دانیشتووانی دوورگەکانی زەریای هێمن، لاتینییەکان، و ئەمریکییە ڕەسەنەکان لە مەترسییەکی بەرزتردان بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم. [٢٣٥] شەکرەی جۆری دووەم لەو کەسانەی کێشیان ئاساییە ٦٠ بۆ ٨٠ لە سەدی کۆی حاڵەتەکان پێکدەهێنێت لە هەندێک وڵاتی ئاسیاییدا. ئەو میکانیزمەی کە دەبێتە هۆی شەکرە لە کەسانی نا-قەڵەودا بە کەمی لێی تێگەیشتوون. [٢٣٦][٢٣٧][٢٣٨]

ڕێژەی نەخۆشیی شەکرە لە ساڵی ١٩٨٥دا بە ٣٠ ملیۆن خەمڵێنرا، کە بەرزبووەوە بۆ ١٣٥ ملیۆن لە ساڵی ١٩٩٥ و ٢١٧ ملیۆن لە ساڵی ٢٠٠٥. [٢٣٩] بڕوا وایە ئەم زیادبوونە بە پلەی یەکەم بەهۆی چوونەتەمەنی دانیشتووانی جیهان، کەمبوونەوەی وەرزش، و بەرزبوونەوەی ڕێژەی قەڵەوییەوەیە. [٢٤٠] لە ڕووی مێژووییەوە وەکو نەخۆشییەکی پێگەیشتووان سەیر دەکرا، بەڵام شەکرەی جۆری دووەم بە شێوەیەکی تادێت زیاتر لە ناو منداڵانیشدا دەستنیشان دەکرێت هاوتەریب لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕێژەی قەڵەوی. [٢٤١] پێنج وڵات کە زۆرترین ژمارەی تووشبووانی شەکرەیان هەیە تا ساڵی ٢٠٠٠ بریتین لە هیندستان بە ٣١.٧ ملیۆن، چین ٢٠.٨ ملیۆن، ئەمریکا ١٧.٧ ملیۆن، ئیندۆنیزیا ٨.٤ ملیۆن، و ژاپۆن ٦.٨ ملیۆن. [٢٤٢] لەلایەن ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانییەوە وەک پەتایەکی جیهانی دەناسرێت. [٢٤٣]

مێژوو

[دەستکاری]

نەخۆشیی شەکرە یەکێکە لە یەکەمین ئەو نەخۆشییانەی کە وەسف کراون [٢٤٤] بە هەبوونی دەستنووسێکی میسری لە دەوروبەری ١٥٠٠ی پێش زایین کە تێیدا ئاماژەی بە "بەتاڵکردنەوەی زۆر گەورەی میز" کردووە. [٢٤٥][٢٤٦] بڕوا وایە یەکەمین حاڵەتەکان کە وەسف کراون شەکرەی جۆری یەکەم بن. [٢٤٧] پزیشکانی هیندی لە دەوروبەری هەمان کاتدا نەخۆشییەکەیان دەستنیشان کرد و وەک "مادهومێها" (madhumeha) یان میزی هەنگوینی پۆلێنیان کرد، و تێبینییان کرد کە میزەکە مێروولە ڕادەکێشێت. [٢٤٨] زاراوەی "شەکرە - diabetes" یان "تێپەڕین بەناو - to pass through" بۆ یەکەمجار لە ساڵی ٢٣٠ی پێش زایین لەلایەن ئەپۆلۆنیۆس مێمفایتێسی یۆنانییەوە بەکارهێنرا. [٢٤٩] نەخۆشییەکە دەگمەن بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا بە جۆرێک کە گالین (Galen) ئاماژەی بەوە کردووە کە تەنها دوو حاڵەتی بینیوە لە ماوەی کارکردنیدا. [٢٥٠]

شەکرەی جۆری یەکەم و جۆری دووەم بۆ یەکەمجار لەلایەن پزیشکانی هیندی شوشروتا و چاراکا لە ٤٠٠-٥٠٠ی زایینی وەک دوو حاڵەتی جیاواز دەستنیشان کران، کە جۆری یەکەم پەیوەست کرا بە گەنجانەوە و جۆری دووەم بە کێشی زیادەوە. [٢٥١]چارەسەری کاریگەر پەرەی پێنەدرا تاوەکو سەرەتای سەدەی بیستەم کاتێک کەنەدییەکان فرێدریک بانتینگ و چارڵز بێست ئەنسۆلینیان دۆزییەوە لە ساڵانی ١٩٢١ و ١٩٢٢. [٢٥٢] ئەمەش بەدوایدا پەرەپێدانی ئەنسۆلینی NPH ی درێژخایەنتری لێکەوتەوە لە ساڵانی ١٩٤٠ەکاندا. [٢٥٣]

لە ساڵی ١٩١٦دا، ئیلیۆت جۆسلین پێشنیاری کرد کە لەو کەسانەی شەکرەیان هەیە، ماوەکانی بەڕۆژووبوون بەسوودن. [٢٥٤] لێکۆڵینەوەکانی دواتر پشتگیریی ئەمەیان کردووە، و دابەزاندنی کێش چارەسەرێکی هێڵی یەکەمە لە شەکرەی جۆری دووەمدا. [٢٥٥]

توێژینەوە

[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠٢٠دا، نمرەی سەختیی نەخۆشیی شەکرە (DISSCO) پەرەی پێدرا کە ئامرازێکە دەتوانێت باشتر لە HbA1c دەستنیشانی بکات ئەگەر باری تەندروستیی کەسێک ڕوو لە دابەزین بێت. [٢٥٦][٢٥٧] ئەلگۆریتمێکی کۆمپیوتەری بەکاردەهێنێت بۆ شیکردنەوەی داتا لە تۆمارە ئەلیکترۆنییە بێناوەکانی نەخۆشەکانەوە و نمرەیەک بەرهەم دەهێنێت لەسەر بنەمای ٣٤ نیشاندەر.

خانە بنەڕەتییەکان

[دەستکاری]

لە نیسانی ٢٠٢٤دا، زانایان یەکەمین حاڵەتی پاشەکشەی (چاکبوونەوەی) شەکرەی جۆری دووەمیان ڕاپۆرت کرد لە ڕێگەی بەکارهێنانی خانە قەدییەکانەوە لە پیاوێکی تەمەن ٥٩ ساڵدا کە لە ساڵی ٢٠٢١دا چارەسەر کرابوو و لەو کاتەوە بەبێ ئەنسۆلین ماوەتەوە. [٢٥٨][٢٥٩] دووبارەکردنەوە لە نەخۆشی زیاتردا و بەڵگە بۆ ماوەیەکی درێژخایەنتر پێویست دەبێت پێش ئەوەی ئەم چارەسەرە وەک چارەسەرێکی یەکجاریی ئەگەردار ڕەچاو بکرێت.

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 «Diabetes». World Health Organization. ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤. لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  2. ↑ «Diabetes Blue Circle Symbol». diabetesbluecircle.org. International Diabetes Federation. ١٧ی ئازاری ٢٠٠٦. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئابی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە.
  3. 1 2 3 4 «Diagnosis of Diabetes and Prediabetes». niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. حوزەیرانی ٢٠١٤. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  4. 1 2 Pasquel FJ، Umpierrez GE (تشرینی دووەمی ٢٠١٤). «Hyperosmolar hyperglycemic state: a historic review of the clinical presentation, diagnosis, and treatment». Diabetes Care. ٣٧ (11): ٣١٢٤–٣١. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٤-٠٩٨٤. PMC ٤٢٠٧٢٠٢. PMID ٢٥٣٤٢٨٣١.
  5. 1 2 Fasanmade OA، Odeniyi IA، Ogbera AO (حوزەیرانی ٢٠٠٨). «Diabetic ketoacidosis: diagnosis and management». African Journal of Medicine and Medical Sciences. ٣٧ (2): ٩٩–١٠٥. PMID ١٨٩٣٩٣٩٢.
  6. 1 2 3 4 «Causes of Diabetes». niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. حوزەیرانی ٢٠١٤. لە ٢ی شوباتی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  7. 1 2 Maruthur NM، Tseng E، Hutfless S، Wilson LM، Suarez-Cuervo C، Berger Z، Chu Y، Iyoha E، Segal JB، Bolen S (حوزەیرانی ٢٠١٦). «Diabetes Medications as Monotherapy or Metformin-Based Combination Therapy for Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis». Annals of Internal Medicine. ١٦٤ (11): ٧٤٠–٥١. doi:١٠.٧٣٢٦/M١٥-٢٦٥٠. PMID ٢٧٠٨٨٢٤١. S2CID ٣٢٠١٦٦٥٧.
  8. 1 2 Cetinkunar S، Erdem H، Aktimur R، Sozen S (حوزەیرانی ٢٠١٥). «Effect of bariatric surgery on humoral control of metabolic derangements in obese patients with type 2 diabetes mellitus: How it works». World Journal of Clinical Cases. ٣ (6): ٥٠٤–٩. doi:١٠.١٢٩٩٨/wjcc.v٣.i٦.٥٠٤. PMC ٤٤٦٨٨٩٦. PMID ٢٦٠٩٠٣٧٠.
  9. 1 2 Krentz AJ، Bailey CJ (شوباتی ٢٠٠٥). «Oral antidiabetic agents: current role in type 2 diabetes mellitus». Drugs. ٦٥ (3): ٣٨٥–٤١١. doi:١٠.٢١٦٥/٠٠٠٠٣٤٩٥-٢٠٠٥٦٥٠٣٠-٠٠٠٠٥. PMID ١٥٦٦٩٨٨٠. S2CID ٢٩٦٧٠٦١٩.
  10. 1 2 Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  11. 1 2 Vos T، Allen C، Arora M، Barber RM، Bhutta ZA، Brown A، et al. (GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators) (تشرینی یەکەمی ٢٠١٦). «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015». Lancet. ٣٨٨ (10053): ١٥٤٥–١٦٠٢. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٤٠-٦٧٣٦(١٦)٣١٦٧٨-٦. PMC ٥٠٥٥٥٧٧. PMID ٢٧٧٣٣٢٨٢.
  12. ↑ «Diagnosis of Diabetes and Prediabetes». niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. حوزەیرانی ٢٠١٤. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی ئازاری ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  13. ↑ «Causes of Diabetes». niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. حوزەیرانی ٢٠١٤. لە ٢ی شوباتی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  14. ↑ «Diabetes». World Health Organization. ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤. لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  15. ↑ «Causes of Diabetes». niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. حوزەیرانی ٢٠١٤. لە ٢ی شوباتی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  16. ↑ «Diabetes». World Health Organization. ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤. لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  17. ↑ «Diabetes». World Health Organization. ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤. لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٥ ھێنراوە.
  18. ↑ Gnesin F، Thuesen AC، Kähler LK، Madsbad S، Hemmingsen B، et al. (Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group) (حوزەیرانی ٢٠٢٠). «Metformin monotherapy for adults with type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٦ (6) CD012906. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠١٢٩٠٦.pub٢. PMC ٧٣٨٦٨٧٦. PMID ٣٢٥٠١٥٩٥.
  19. ↑ Malanda UL، Welschen LM، Riphagen II، Dekker JM، Nijpels G، Bot SD (کانوونی دووەمی ٢٠١٢). «Self-monitoring of blood glucose in patients with type 2 diabetes mellitus who are not using insulin». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ١ (5) CD005060. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٥٠٦٠.pub٣. hdl:١٨٧١/٤٨٥٥٨. PMC ١١٩٨٤٨٠٠. PMID ٢٢٢٥٨٩٥٩. S2CID ٢٠٥١٧٦٩٣٦.
  20. ↑ Ganguly S، Tan HC، Lee PC، Tham KW (نیسانی ٢٠١٥). «Metabolic bariatric surgery and type 2 diabetes mellitus: an endocrinologist's perspective». Journal of Biomedical Research. ٢٩ (2): ١٠٥–١١. doi:١٠.٧٥٥٥/JBR.٢٩.٢٠١٤٠١٢٧. PMC ٤٣٨٩١٠٩. PMID ٢٥٨٥٩٢٦٤.
  21. ↑ Moscou S (٢٠١٣). «Getting the word out: advocacy, social marketing, and policy development and enforcement». لە Truglio-Londrigan M، Lewenson SB (eds.). Public health nursing: practicing population-based care (چاپی 2nd). Burlington, Massachusetts: Jones & Bartlett Learning. لاپەڕە ٣١٧. ژپنک ٩٧٨-١-٤٤٩٦-٤٦٦٠-٨. OCLC ٧٥٨٣٩١٧٥٠.
  22. ↑ Smyth S، Heron A (کانوونی دووەمی ٢٠٠٦). «Diabetes and obesity: the twin epidemics». Nature Medicine. ١٢ (1): ٧٥–٨٠. doi:١٠.١٠٣٨/nm٠١٠٦-٧٥. PMID ١٦٣٩٧٥٧٥. S2CID ١٠٤٢٦٢٥.
  23. ↑ «Causes of Diabetes». niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. حوزەیرانی ٢٠١٤. لە ٢ی شوباتی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٠ی شوباتی ٢٠١٦ ھێنراوە.
  24. ↑ Tfayli H، Arslanian S (ئازاری ٢٠٠٩). «Pathophysiology of type 2 diabetes mellitus in youth: the evolving chameleon». Arquivos Brasileiros de Endocrinologia e Metabologia. ٥٣ (2): ١٦٥–٧٤. doi:١٠.١٥٩٠/s٠٠٠٤-٢٧٣٠٢٠٠٩٠٠٠٢٠٠٠٠٨. PMC ٢٨٤٦٥٥٢. PMID ١٩٤٦٦٢٠٩.
  25. ↑ Imperatore G، Boyle JP، Thompson TJ، Case D، Dabelea D، Hamman RF، Lawrence JM، Liese AD، Liu LL، Mayer-Davis EJ، Rodriguez BL، Standiford D (کانوونی یەکەمی ٢٠١٢). «Projections of type 1 and type 2 diabetes burden in the U.S. population aged <20 years through 2050: dynamic modeling of incidence, mortality, and population growth». Diabetes Care. ٣٥ (12): ٢٥١٥–٢٠. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٢-٠٦٦٩. PMC ٣٥٠٧٥٦٢. PMID ٢٣١٧٣١٣٤.
  26. ↑ Leutholtz BC، Ripoll I (٢٠١١). «Diabetes». Exercise and disease management (چاپی 2nd). Boca Raton, Florida: CRC Press. لاپەڕە ٢٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٩٨-٢٧٥٩-٨. OCLC ٧٢٥٩١٩٤٩٦.
  27. ↑ Zajac J، Shrestha A، Patel P، Poretsky L (٢٠٠٩). «The Main Events in the History of Diabetes Mellitus». لە Poretsky L (ed.). Principles of diabetes mellitus (چاپی 2nd). New York: Springer. لاپەڕە ٣–١٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٨٤٠-١. OCLC ٦٦٣٠٩٧٥٥٠.
  28. ↑ Zaccardi F، Webb DR، Yates T، Davies MJ (شوباتی ٢٠١٦). «Pathophysiology of type 1 and type 2 diabetes mellitus: a 90-year perspective». Postgraduate Medical Journal. ٩٢ (1084): ٦٣–٩. doi:١٠.١١٣٦/postgradmedj-٢٠١٥-١٣٣٢٨١. PMID ٢٦٦٢١٨٢٥. S2CID ٢٨١٦٩٧٥٩.
  29. ↑ Vijan S (ئازاری ٢٠١٠). «In the clinic. Type 2 diabetes». Annals of Internal Medicine. ١٥٢ (5): ITC٣١–١٥, quiz ITC٣١٦. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٢-٥-٢٠١٠٠٣٠٢٠-٠١٠٠٣. PMID ٢٠١٩٤٢٣١. S2CID ٢٠٧٥٣٥٩٢٥.
  30. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  31. ↑ Rathee M، Prachi J (٢٠١٩). «Ageusia». StatPearls. StatPearls Publishing. PMID ٣١٧٤٧١٨٢.
  32. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  33. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  34. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  35. ↑ «Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack». Faculty of Biology, Medicine and Health (بە ئینگلیزی). لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  36. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  37. ↑ Ripsin CM، Kang H، Urban RJ (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus». American Family Physician. ٧٩ (1): ٢٩–٣٦. PMID ١٩١٤٥٩٦٣.
  38. ↑ Pasquier F (تشرینی یەکەمی ٢٠١٠). «Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status?». Diabetes & Metabolism. ٣٦ (Suppl 3): S١٠٠-٥. doi:١٠.١٠١٦/S١٢٦٢-٣٦٣٦(١٠)٧٠٤٧٥-٤. PMID ٢١٢١١٧٣٠.
  39. ↑ Vijan S (ئازاری ٢٠١٠). «In the clinic. Type 2 diabetes». Annals of Internal Medicine. ١٥٢ (5): ITC٣١–١٥, quiz ITC٣١٦. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٢-٥-٢٠١٠٠٣٠٢٠-٠١٠٠٣. PMID ٢٠١٩٤٢٣١. S2CID ٢٠٧٥٣٥٩٢٥.
  40. ↑ «Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes». Mayo Clinic (بە ئینگلیزی). لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  41. ↑ «WHAT IS TYPE 2 DIABETES?». Diabetes Daily. ٢٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١. لە ١٩ی ئازاری ٢٠٢٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  42. ↑ Akinpelu OV، Mujica-Mota M، Daniel SJ (ئازاری ٢٠١٤). «Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis». The Laryngoscope. ١٢٤ (3): ٧٦٧–٧٧٦. doi:١٠.١٠٠٢/lary.٢٤٣٥٤. PMID ٢٣٩٤٥٨٤٤. S2CID ٢٥٥٦٩٩٦٢.
  43. ↑ Ripsin CM، Kang H، Urban RJ (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus». American Family Physician. ٧٩ (1): ٢٩–٣٦. PMID ١٩١٤٥٩٦٣.
  44. ↑ Risérus U، Willett WC، Hu FB (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Dietary fats and prevention of type 2 diabetes». Progress in Lipid Research. ٤٨ (1): ٤٤–٥١. doi:١٠.١٠١٦/j.plipres.٢٠٠٨.١٠.٠٠٢. PMC ٢٦٥٤١٨٠. PMID ١٩٠٣٢٩٦٥.
  45. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  46. ↑ Olokoba AB، Obateru OA، Olokoba LB (تەممووزی ٢٠١٢). «Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends». Oman Medical Journal. ٢٧ (4): ٢٦٩–٢٧٣. doi:١٠.٥٠٠١/omj.٢٠١٢.٦٨. PMC ٣٤٦٤٧٥٧. PMID ٢٣٠٧١٨٧٦.
  47. ↑ Hilawe EH، Yatsuya H، Kawaguchi L، Aoyama A (ئەیلوولی ٢٠١٣). «Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis». Bulletin of the World Health Organization. ٩١ (9): ٦٧١–٦٨٢D. doi:١٠.٢٤٧١/BLT.١٢.١١٣٤١٥. PMC ٣٧٩٠٢١٣. PMID ٢٤١٠١٧٨٣.
  48. ↑ Christian P، Stewart CP (ئازاری ٢٠١٠). «Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease». The Journal of Nutrition. ١٤٠ (3): ٤٣٧–٤٥. doi:١٠.٣٩٤٥/jn.١٠٩.١١٦٣٢٧. PMID ٢٠٠٧١٦٥٢.
  49. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  50. ↑ Abdullah A، Peeters A، de Courten M، Stoelwinder J (ئەیلوولی ٢٠١٠). «The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies». Diabetes Research and Clinical Practice. ٨٩ (3): ٣٠٩–١٩. doi:١٠.١٠١٦/j.diabres.٢٠١٠.٠٤.٠١٢. PMID ٢٠٤٩٣٥٧٤.
  51. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  52. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  53. ↑ Pan A، Wang Y، Talaei M، Hu FB، Wu T (کانوونی یەکەمی ٢٠١٥). «Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis». The Lancet. Diabetes & Endocrinology. ٣ (12): ٩٥٨–٦٧. doi:١٠.١٠١٦/S٢٢١٣-٨٥٨٧(١٥)٠٠٣١٦-٢. PMC ٤٦٥٦٠٩٤. PMID ٢٦٣٨٨٤١٣.
  54. ↑ Touma C، Pannain S (ئابی ٢٠١١). «Does lack of sleep cause diabetes?». Cleveland Clinic Journal of Medicine. ٧٨ (8): ٥٤٩–٥٨. doi:١٠.٣٩٤٩/ccjm.٧٨a.١٠١٦٥. PMID ٢١٨٠٧٩٢٧. S2CID ٤٥٧٠٨٨٢٨.
  55. ↑ Touma C، Pannain S (ئابی ٢٠١١). «Does lack of sleep cause diabetes?». Cleveland Clinic Journal of Medicine. ٧٨ (8): ٥٤٩–٥٨. doi:١٠.٣٩٤٩/ccjm.٧٨a.١٠١٦٥. PMID ٢١٨٠٧٩٢٧. S2CID ٤٥٧٠٨٨٢٨.
  56. ↑ Malik VS، Popkin BM، Bray GA، Després JP، Hu FB (ئازاری ٢٠١٠). «Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk». Circulation. ١٢١ (11): ١٣٥٦–٦٤. doi:١٠.١١٦١/CIRCULATIONAHA.١٠٩.٨٧٦١٨٥. PMC ٢٨٦٢٤٦٥. PMID ٢٠٣٠٨٦٢٦.
  57. ↑ Malik VS، Popkin BM، Bray GA، Després JP، Willett WC، Hu FB (تشرینی دووەمی ٢٠١٠). «Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis». Diabetes Care. ٣٣ (11): ٢٤٧٧–٨٣. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٠-١٠٧٩. PMC ٢٩٦٣٥١٨. PMID ٢٠٦٩٣٣٤٨.
  58. ↑ Risérus U، Willett WC، Hu FB (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Dietary fats and prevention of type 2 diabetes». Progress in Lipid Research. ٤٨ (1): ٤٤–٥١. doi:١٠.١٠١٦/j.plipres.٢٠٠٨.١٠.٠٠٢. PMC ٢٦٥٤١٨٠. PMID ١٩٠٣٢٩٦٥.
  59. ↑ Hu EA، Pan A، Malik V، Sun Q (ئازاری ٢٠١٢). «White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review». BMJ. ٣٤٤ e1454. doi:١٠.١١٣٦/bmj.e١٤٥٤. PMC ٣٣٠٧٨٠٨. PMID ٢٢٤٢٢٨٧٠.
  60. ↑ Lee IM، Shiroma EJ، Lobelo F، Puska P، Blair SN، Katzmarzyk PT (تەممووزی ٢٠١٢). «Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy». Lancet. ٣٨٠ (9838): ٢١٩–٢٩. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٤٠-٦٧٣٦(١٢)٦١٠٣١-٩. PMC ٣٦٤٥٥٠٠. PMID ٢٢٨١٨٩٣٦.
  61. ↑ Patterson R، McNamara E، Tainio M، de Sá TH، Smith AD، Sharp SJ، Edwards P، Woodcock J، Brage S، Wijndaele K (ئەیلوولی ٢٠١٨). «Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis». European Journal of Epidemiology. ٣٣ (9): ٨١١–٨٢٩. doi:١٠.١٠٠٧/s١٠٦٥٤-٠١٨-٠٣٨٠-١. PMC ٦١٣٣٠٠٥. PMID ٢٩٥٨٩٢٢٦.
  62. ↑ Lind L، Lind PM (حوزەیرانی ٢٠١٢). «Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease?». Journal of Internal Medicine. ٢٧١ (6): ٥٣٧–٥٣. doi:١٠.١١١١/j.١٣٦٥-٢٧٩٦.٢٠١٢.٠٢٥٣٦.x. PMID ٢٢٣٧٢٩٩٨. S2CID ٤١٠١٨٣٦١.
  63. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  64. ↑ Willemsen G، Ward KJ، Bell CG، Christensen K، Bowden J، Dalgård C، Harris JR، Kaprio J، Lyle R، Magnusson PK، Mather KA، Ordoňana JR، Perez-Riquelme F، Pedersen NL، Pietiläinen KH، Sachdev PS، Boomsma DI، Spector T (کانوونی یەکەمی ٢٠١٥). «The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium». Twin Research and Human Genetics. ١٨ (6): ٧٦٢–٧٧١. doi:١٠.١٠١٧/thg.٢٠١٥.٨٣. hdl:١٩٥٩.٤/unsworks_٣٨٩٦٩. PMID ٢٦٦٧٨٠٥٤.
  65. ↑ Herder C، Roden M (حوزەیرانی ٢٠١١). «Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance». European Journal of Clinical Investigation. ٤١ (6): ٦٧٩–٦٩٢. doi:١٠.١١١١/j.١٣٦٥-٢٣٦٢.٢٠١٠.٠٢٤٥٤.x. PMID ٢١١٩٨٥٦١. S2CID ٤٣٥٤٨٨١٦.
  66. ↑ Fuchsberger C، Flannick J، Teslovich TM، Mahajan A، Agarwala V، Gaulton KJ، Ma C، Fontanillas P، Moutsianas L، McCarthy DJ، Rivas MA، Perry JR، Sim X، Blackwell TW، Robertson NR، Rayner NW، Cingolani P (ئابی ٢٠١٦). «The genetic architecture of type 2 diabetes». Nature. ٥٣٦ (7614): ٤١–٤٧. Bibcode:٢٠١٦Natur.٥٣٦...٤١F. doi:١٠.١٠٣٨/nature١٨٦٤٢. PMC ٥٠٣٤٨٩٧. PMID ٢٧٣٩٨٦٢١. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  67. ↑ Herder C، Roden M (حوزەیرانی ٢٠١١). «Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance». European Journal of Clinical Investigation. ٤١ (6): ٦٧٩–٦٩٢. doi:١٠.١١١١/j.١٣٦٥-٢٣٦٢.٢٠١٠.٠٢٤٥٤.x. PMID ٢١١٩٨٥٦١. S2CID ٤٣٥٤٨٨١٦.
  68. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  69. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  70. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  71. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  72. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  73. ↑ «Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young». National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC). National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH. ئازاری ٢٠٠٧. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی تەممووزی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی ئابی ٢٠٠٨ ھێنراوە.
  74. ↑ Rosen، Evan D.؛ Kaestner، Klaus H.؛ Natarajan، Rama؛ Patti، Mary-Elizabeth؛ Sallari، Richard؛ Sander، Maike؛ Susztak، Katalin (٢٠١٨). «Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity». Diabetes. ٦٧ (10): ١٩٢٣–١٩٣١. doi:١٠.٢٣٣٧/db١٨-٠٥٣٧. ISSN ١٩٣٩-٣٢٧X. PMC ٦٤٦٣٧٤٨. PMID ٣٠٢٣٧١٦٠.
  75. ↑ Funnell MM، Anderson RM (٢٠٠٨). «Influencing self-management: from compliance to collaboration». لە Bethel MN، Feinglos MA (eds.). Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management. Contemporary endocrinology. Totowa, NJ: Humana Press. لاپەڕە ٤٦٢. ژپنک ٩٧٨-١-٥٨٨٢٩-٧٩٤-٥. OCLC ٢٦١٣٢٤٧٢٣.
  76. ↑ Izzedine H، Launay-Vacher V، Deybach C، Bourry E، Barrou B، Deray G (تشرینی دووەمی ٢٠٠٥). «Drug-induced diabetes mellitus». Expert Opinion on Drug Safety. ٤ (6): ١٠٩٧–١١٠٩. doi:١٠.١٥١٧/١٤٧٤٠٣٣٨.٤.٦.١٠٩٧. PMID ١٦٢٥٥٦٦٧. S2CID ٢١٥٣٢٥٩٥.
  77. ↑ Sampson UK، Linton MF، Fazio S (تەممووزی ٢٠١١). «Are statins diabetogenic?». Current Opinion in Cardiology. ٢٦ (4): ٣٤٢–٣٤٧. doi:١٠.١٠٩٧/HCO.٠b٠١٣e٣٢٨٣٤٧٠٣٥٩. PMC ٣٣٤١٦١٠. PMID ٢١٤٩٩٠٩٠.
  78. ↑ Vijan S (ئازاری ٢٠١٠). «In the clinic. Type 2 diabetes». Annals of Internal Medicine. ١٥٢ (5): ITC٣١–١٥, quiz ITC٣١٦. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٢-٥-٢٠١٠٠٣٠٢٠-٠١٠٠٣. PMID ٢٠١٩٤٢٣١. S2CID ٢٠٧٥٣٥٩٢٥.
  79. ↑ Funnell MM، Anderson RM (٢٠٠٨). «Influencing self-management: from compliance to collaboration». لە Bethel MN، Feinglos MA (eds.). Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management. Contemporary endocrinology. Totowa, NJ: Humana Press. لاپەڕە ٤٦٢. ژپنک ٩٧٨-١-٥٨٨٢٩-٧٩٤-٥. OCLC ٢٦١٣٢٤٧٢٣.
  80. ↑ Giovannucci E، Harlan DM، Archer MC، Bergenstal RM، Gapstur SM، Habel LA، Pollak M، Regensteiner JG، Yee D (تەممووزی ٢٠١٠). «Diabetes and cancer: a consensus report». Diabetes Care (Professional society guidelines). ٣٣ (7): ١٦٧٤–١٦٨٥. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٠-٠٦٦٦. PMC ٢٨٩٠٣٨٠. PMID ٢٠٥٨٧٧٢٨.
  81. ↑ Saad F، Gooren L (ئازاری ٢٠٠٩). «The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review». The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology. ١١٤ (1–2): ٤٠–٤٣. doi:١٠.١٠١٦/j.jsbmb.٢٠٠٨.١٢.٠٢٢. PMID ١٩٤٤٤٩٣٤. S2CID ٢٢٢٢٢١١٢.
  82. ↑ Farrell JB، Deshmukh A، Baghaie AA (٢٠٠٨). «Low testosterone and the association with type 2 diabetes». The Diabetes Educator. ٣٤ (5): ٧٩٩–٨٠٦. doi:١٠.١١٧٧/٠١٤٥٧٢١٧٠٨٣٢٣١٠٠. PMID ١٨٨٣٢٢٨٤.
  83. ↑ Nieto-Martínez R، González-Rivas JP، Medina-Inojosa JR، Florez H (تشرینی دووەمی ٢٠١٧). «Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis». Current Diabetes Reports (Systematic review and meta-analysis). ١٧ (12): ١٣٨. doi:١٠.١٠٠٧/s١١٨٩٢-٠١٧-٠٩٤٩-١. PMID ٢٩١٦٨٠٤٧. S2CID ٣٦٨٨٤٣٤.
  84. ↑ Cobelli C، Toffolo GM، Dalla Man C، Campioni M، Denti P، Caumo A، Butler P، Rizza R (تەممووزی ٢٠٠٧). «Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests». American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism. ٢٩٣ (1): E١–E١٥. doi:١٠.١١٥٢/ajpendo.٠٠٤٢١.٢٠٠٦. PMID ١٧٣٤١٥٥٢. {{cite journal}}: |hdl-access= پێویستی بە |hdl= ھەیە (یارمەتی)
  85. ↑ Hannon TS، Kahn SE، Utzschneider KM، Buchanan TA، Nadeau KJ، Zeitler PS، Ehrmann DA، Arslanian SA، Caprio S، Edelstein SL، Savage PJ، Mather KJ (کانوونی دووەمی ٢٠١٨). «Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium». Diabetes, Obesity & Metabolism. ٢٠ (1): ١٤–٢٤. doi:١٠.١١١١/dom.١٣٠٠٥. PMC ٦٠٩٥٤٧٢. PMID ٢٨٤٩٣٥١٥.
  86. ↑ Dietrich JW، Abood A، Dasgupta R، Anoop S، Jebasingh FK، Spurgeon R، Thomas N، Boehm BO (ئەیلوولی ٢٠٢٤). «A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis». Journal of Diabetes. ١٦ (9) e13525. doi:١٠.١١١١/١٧٥٣-٠٤٠٧.١٣٥٢٥. PMC ١١٤١٨٤٠٥. PMID ٣٨١٦٩١١٠.
  87. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  88. ↑ James، David E.؛ Stöckli، Jacqueline؛ Birnbaum، Morris J. (تشرینی دووەمی ٢٠٢١). «The aetiology and molecular landscape of insulin resistance». Nature Reviews Molecular Cell Biology (بە ئینگلیزی). ٢٢ (11): ٧٥١–٧٧١. doi:١٠.١٠٣٨/s٤١٥٨٠-٠٢١-٠٠٣٩٠-٦. ISSN ١٤٧١-٠٠٨٠.
  89. ↑ Diabetes mellitus a guide to patient care. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. ٢٠٠٧. لاپەڕە ١٥. ژپنک ٩٧٨-١-٥٨٢٥٥-٧٣٢-٨.
  90. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  91. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  92. ↑ Chen، William S.؛ Peng، Xiao-Ding؛ Wang، Yong؛ Xu، Pei-Zhang؛ Chen، Mei-Ling؛ Luo، Yongmei؛ Jeon، Sang-Min؛ Coleman، Kevin؛ Haschek، Wanda M.؛ Bass، Joseph؛ Philipson، Louis H.؛ Hay، Nissim (١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩). «Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice». Molecular and Cellular Biology (بە ئینگلیزی). doi:١٠.١١٢٨/MCB.٠١٧٩٢-٠٨#. PMC ٢٦٨١٩٩٧. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە.
  93. ↑ Elghazi، Lynda؛ Bernal-Mizrachi، Ernesto (١ی تەممووزی ٢٠٠٩). «Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity». Trends in Endocrinology & Metabolism (بە English). ٢٠ (5): ٢٤٣–٢٥١. doi:١٠.١٠١٦/j.tem.٢٠٠٩.٠٣.٠٠٢. ISSN ١٠٤٣-٢٧٦٠. PMC ٤٤٥٦١٨٢. PMID ١٩٥٤١٤٩٩.{{cite journal}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر)
  94. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  95. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  96. ↑ Sun T، Han X (٢٠١٩). «Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes». Seminars in Cell and Developmental Biology. ١٠٣: ٧٦–٨٢. doi:١٠.١٠١٦/j.semcdb.٢٠١٩.١٢.٠٠٢. PMID ٣١٨٣١٣٥٦. S2CID ٢٠٩٣٤١٣٨١.
  97. ↑ Sun T، Han X (٢٠١٩). «Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes». Seminars in Cell and Developmental Biology. ١٠٣: ٧٦–٨٢. doi:١٠.١٠١٦/j.semcdb.٢٠١٩.١٢.٠٠٢. PMID ٣١٨٣١٣٥٦. S2CID ٢٠٩٣٤١٣٨١.
  98. ↑ Reed J، Bain S، Kanamarlapudi V (ئابی ٢٠٢١). «A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives». Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy. ١٤: ٣٥٦٧–٣٦٠٢. doi:١٠.٢١٤٧/DMSO.S٣١٩٨٩٥. PMC ٨٣٦٩٩٢٠. PMID ٣٤٤١٣٦٦٢.
  99. ↑ World Health Organization. «Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus». لە ڕەسەنەکە لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  100. ↑ Vijan S (ئازاری ٢٠١٠). «In the clinic. Type 2 diabetes». Annals of Internal Medicine. ١٥٢ (5): ITC٣١–١٥, quiz ITC٣١٦. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٢-٥-٢٠١٠٠٣٠٢٠-٠١٠٠٣. PMID ٢٠١٩٤٢٣١. S2CID ٢٠٧٥٣٥٩٢٥.
  101. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  102. ↑ International Expert Committee (تەممووزی ٢٠٠٩). «International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes». Diabetes Care. ٣٢ (7): ١٣٢٧–٣٤. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٠٩-٩٠٣٣. PMC ٢٦٩٩٧١٥. PMID ١٩٥٠٢٥٤٥.
  103. ↑ American Diabetes Association (کانوونی دووەمی ٢٠١٠). «Diagnosis and classification of diabetes mellitus». Diabetes Care. ٣٣ (Supplement_1): S٦٢-٩. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٠-S٠٦٢. PMC ٢٧٩٧٣٨٣. PMID ٢٠٠٤٢٧٧٥.
  104. ↑ International Expert Committee (تەممووزی ٢٠٠٩). «International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes». Diabetes Care. ٣٢ (7): ١٣٢٧–٣٤. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٠٩-٩٠٣٣. PMC ٢٦٩٩٧١٥. PMID ١٩٥٠٢٥٤٥.
  105. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024». Diabetes Care. ٤٧ (Suppl 1): S٢٠–S٤٢. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠٠٢. PMC ١٠٧٢٥٨١٢. PMID ٣٨٠٧٨٥٨٩.
  106. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  107. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  108. ↑ American Diabetes Association (کانوونی دووەمی ٢٠١٢). «Diagnosis and classification of diabetes mellitus». Diabetes Care. ٣٥ (Suppl 1): S٦٤-٧١. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٢-s٠٦٤. PMC ٣٦٣٢١٧٤. PMID ٢٢١٨٧٤٧٢.
  109. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  110. ↑ Kumar V، Fausto N، Abbas AK، Cotran RS، Robbins SL (٢٠٠٥). Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease (چاپی 7th). Philadelphia, Pa.: Saunders. لاپەڕە ١١٩٤–٩٥. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٢١٦-٠١٨٧-٨.
  111. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  112. ↑ International Expert Committee (تەممووزی ٢٠٠٩). «International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes». Diabetes Care. ٣٢ (7): ١٣٢٧–٣٤. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٠٩-٩٠٣٣. PMC ٢٦٩٩٧١٥. PMID ١٩٥٠٢٥٤٥.
  113. ↑ Diabetes mellitus a guide to patient care. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. ٢٠٠٧. لاپەڕە ٢٠١. ژپنک ٩٧٨-١-٥٨٢٥٥-٧٣٢-٨.
  114. ↑ Vivian EM، Blackorbay B (٢٠١٣). «Chapter 13: Endocrine Disorders». لە Lee M (ed.). Basic Skills in Interpreting Laboratory Data (چاپی 5th). Bethesda, MD: American Society of Health-System Pharmacists. ژپنک ٩٧٨-١-٥٨٥٢٨-٣٤٥-٣. OCLC ٨٥٩٧٧٨٨٤٢.
  115. ↑ Davidson KW، Barry MJ، Mangione CM، Cabana M، Caughey AB، Davis EM، Donahue KE، Doubeni CA، Krist AH، Kubik M، Li L، Ogedegbe G، Owens DK، Pbert L، Silverstein M، Stevermer J، Tseng CW، Wong JB (ئابی ٢٠٢١). «Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement». JAMA. ٣٢٦ (8): ٧٣٦–٧٤٣. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٠٢١.١٢٥٣١. PMID ٣٤٤٢٧٥٩٤.
  116. ↑ Davidson KW، Barry MJ، Mangione CM، Cabana M، Caughey AB، Davis EM، Donahue KE، Doubeni CA، Krist AH، Kubik M، Li L، Ogedegbe G، Owens DK، Pbert L، Silverstein M، Stevermer J، Tseng CW، Wong JB (ئابی ٢٠٢١). «Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement». JAMA. ٣٢٦ (8): ٧٣٦–٧٤٣. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٠٢١.١٢٥٣١. PMID ٣٤٤٢٧٥٩٤.
  117. ↑ Davidson KW، Barry MJ، Mangione CM، Cabana M، Caughey AB، Davis EM، Donahue KE، Doubeni CA، Krist AH، Kubik M، Li L، Ogedegbe G، Owens DK، Pbert L، Silverstein M، Stevermer J، Tseng CW، Wong JB (ئابی ٢٠٢١). «Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement». JAMA. ٣٢٦ (8): ٧٣٦–٧٤٣. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٠٢١.١٢٥٣١. PMID ٣٤٤٢٧٥٩٤.
  118. ↑ Davidson KW، Barry MJ، Mangione CM، Cabana M، Caughey AB، Davis EM، Donahue KE، Doubeni CA، Krist AH، Kubik M، Li L، Ogedegbe G، Owens DK، Pbert L، Silverstein M، Stevermer J، Tseng CW، Wong JB (ئابی ٢٠٢١). «Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement». JAMA. ٣٢٦ (8): ٧٣٦–٧٤٣. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٠٢١.١٢٥٣١. PMID ٣٤٤٢٧٥٩٤.
  119. ↑ Davidson KW، Barry MJ، Mangione CM، Cabana M، Caughey AB، Davis EM، Donahue KE، Doubeni CA، Krist AH، Kubik M، Li L، Ogedegbe G، Owens DK، Pbert L، Silverstein M، Stevermer J، Tseng CW، Wong JB (ئابی ٢٠٢١). «Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement». JAMA. ٣٢٦ (8): ٧٣٦–٧٤٣. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٠٢١.١٢٥٣١. PMID ٣٤٤٢٧٥٩٤.
  120. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024». Diabetes Care. ٤٧ (Suppl 1): S٢٠–S٤٢. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠٠٢. PMC ١٠٧٢٥٨١٢. PMID ٣٨٠٧٨٥٨٩.
  121. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024». Diabetes Care. ٤٧ (Suppl 1): S٢٠–S٤٢. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠٠٢. PMC ١٠٧٢٥٨١٢. PMID ٣٨٠٧٨٥٨٩.
  122. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024». Diabetes Care. ٤٧ (Suppl 1): S٢٠–S٤٢. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠٠٢. PMC ١٠٧٢٥٨١٢. PMID ٣٨٠٧٨٥٨٩.
  123. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024». Diabetes Care. ٤٧ (Suppl 1): S٢٠–S٤٢. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠٠٢. PMC ١٠٧٢٥٨١٢. PMID ٣٨٠٧٨٥٨٩.
  124. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024». Diabetes Care. ٤٧ (Suppl 1): S٢٠–S٤٢. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠٠٢. PMC ١٠٧٢٥٨١٢. PMID ٣٨٠٧٨٥٨٩.
  125. ↑ Selph S، Dana T، Blazina I، Bougatsos C، Patel H، Chou R (حوزەیرانی ٢٠١٥). «Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force». Annals of Internal Medicine. ١٦٢ (11): ٧٦٥–٧٦. doi:١٠.٧٣٢٦/M١٤-٢٢٢١. PMID ٢٥٨٦٧١١١.
  126. ↑ Peer N، Balakrishna Y، Durao S (ئایاری ٢٠٢٠). «Screening for type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٥ (6) CD005266. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.cd٠٠٥٢٦٦.pub٢. PMC ٧٢٥٩٧٥٤. PMID ٣٢٤٧٠٢٠١.
  127. ↑ «Diabetes: putting people at the heart of services». NIHR Evidence (بە ئینگلیزی). National Institute for Health and Care Research. ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٢. doi:١٠.٣٣١٠/nihrevidence_٥٢٠٢٦. S2CID ٢٥١٢٩٩١٧٦.
  128. ↑ «Diabetes: putting people at the heart of services». NIHR Evidence (بە ئینگلیزی). National Institute for Health and Care Research. ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢٢. doi:١٠.٣٣١٠/nihrevidence_٥٢٠٢٦. S2CID ٢٥١٢٩٩١٧٦.
  129. ↑ «Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group». NIHR Evidence (Plain English summary) (بە ئینگلیزی). National Institute for Health and Care Research. ١٠ی ئازاری ٢٠٢٢. doi:١٠.٣٣١٠/alert_٤٨٨٧٨. S2CID ٢٤٧٣٩٠٥٤٨.
  130. ↑ Caleyachetty R، Barber TM، Mohammed NI، Cappuccio FP، Hardy R، Mathur R، Banerjee A، Gill P (تەممووزی ٢٠٢١). «Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study». The Lancet. Diabetes & Endocrinology. ٩ (7): ٤١٩–٤٢٦. doi:١٠.١٠١٦/S٢٢١٣-٨٥٨٧(٢١)٠٠٠٨٨-٧. PMC ٨٢٠٨٨٩٥. PMID ٣٣٩٨٩٥٣٥.
  131. ↑ Raina Elley C، Kenealy T (کانوونی یەکەمی ٢٠٠٨). «Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance». Evidence-Based Medicine. ١٣ (6): ١٧٣. doi:١٠.١١٣٦/ebm.١٣.٦.١٧٣. PMID ١٩٠٤٣٠٣١. S2CID ٢٦٧١٤٢٣٣.
  132. ↑ Hemmingsen B، Gimenez-Perez G، Mauricio D، Roqué I، Figuls M، Metzendorf MI، Richter B (کانوونی یەکەمی ٢٠١٧). «Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠١٧ (12) CD003054. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٣٠٥٤.pub٤. PMC ٦٤٨٦٢٧١. PMID ٢٩٢٠٥٢٦٤.
  133. ↑ Ripsin CM، Kang H، Urban RJ (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus». American Family Physician. ٧٩ (1): ٢٩–٣٦. PMID ١٩١٤٥٩٦٣.
  134. ↑ Schellenberg ES، Dryden DM، Vandermeer B، Ha C، Korownyk C (تشرینی یەکەمی ٢٠١٣). «Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis». Annals of Internal Medicine. ١٥٩ (8): ٥٤٣–٥٥١. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٩-٨-٢٠١٣١٠١٥٠-٠٠٠٠٧. PMID ٢٤١٢٦٦٤٨.
  135. ↑ O'Gorman DJ، Krook A (ئەیلوولی ٢٠١١). «Exercise and the treatment of diabetes and obesity». The Medical Clinics of North America. ٩٥ (5): ٩٥٣–٩٦٩. doi:١٠.١٠١٦/j.mcna.٢٠١١.٠٦.٠٠٧. PMID ٢١٨٥٥٧٠٢.
  136. ↑ Kyu HH، Bachman VF، Alexander LT، Mumford JE، Afshin A، Estep K، Veerman JL، Delwiche K، Iannarone ML، Moyer ML، Cercy K، Vos T، Murray CJ، Forouzanfar MH (ئابی ٢٠١٦). «Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013». BMJ. ٣٥٤ i3857. doi:١٠.١١٣٦/bmj.i٣٨٥٧. PMC ٤٩٧٩٣٥٨. PMID ٢٧٥١٠٥١١.
  137. ↑ Hemmingsen B، Gimenez-Perez G، Mauricio D، Roqué I، Figuls M، Metzendorf MI، Richter B (کانوونی یەکەمی ٢٠١٧). «Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠١٧ (12) CD003054. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٣٠٥٤.pub٤. PMC ٦٤٨٦٢٧١. PMID ٢٩٢٠٥٢٦٤.
  138. ↑ Carter P، Gray LJ، Troughton J، Khunti K، Davies MJ (ئابی ٢٠١٠). «Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis». BMJ. ٣٤١ c4229. doi:١٠.١١٣٦/bmj.c٤٢٢٩. PMC ٢٩٢٤٤٧٤. PMID ٢٠٧٢٤٤٠٠.
  139. ↑ Schwingshackl L، Hoffmann G، Lampousi AM، Knüppel S، Iqbal K، Schwedhelm C، Bechthold A، Schlesinger S، Boeing H (ئایاری ٢٠١٧). «Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies». European Journal of Epidemiology. ٣٢ (5): ٣٦٣–٣٧٥. doi:١٠.١٠٠٧/s١٠٦٥٤-٠١٧-٠٢٤٦-y. PMC ٥٥٠٦١٠٨. PMID ٢٨٣٩٧٠١٦.
  140. ↑ Xi B، Li S، Liu Z، Tian H، Yin X، Huai P، Tang W، Zhou D، Steffen LM (٢٠١٤). «Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis». PLOS ONE. ٩ (3) e93471. Bibcode:٢٠١٤PLoSO...٩٩٣٤٧١X. doi:١٠.١٣٧١/journal.pone.٠٠٩٣٤٧١. PMC ٣٩٦٩٣٦١. PMID ٢٤٦٨٢٠٩١. {{cite journal}}: |bibcode= length بپشکنە (یارمەتی)
  141. ↑ Reynolds A، Mann J، Cummings J، Winter N، Mete E، Te Morenga L (شوباتی ٢٠١٩). «Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses». Lancet. ٣٩٣ (10170): ٤٣٤–٤٤٥. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٤٠-٦٧٣٦(١٨)٣١٨٠٩-٩. PMID ٣٠٦٣٨٩٠٩. S2CID ٥٨٦٣٢٧٠٥.
  142. ↑ Haw JS، Galaviz KI، Straus AN، Kowalski AJ، Magee MJ، Weber MB، Wei J، Narayan KM، Ali MK (کانوونی یەکەمی ٢٠١٧). «Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials». JAMA Internal Medicine. ١٧٧ (12): ١٨٠٨–١٨١٧. doi:١٠.١٠٠١/jamainternmed.٢٠١٧.٦٠٤٠. PMC ٥٨٢٠٧٢٨. PMID ٢٩١١٤٧٧٨.
  143. ↑ Seida JC، Mitri J، Colmers IN، Majumdar SR، Davidson MB، Edwards AL، Hanley DA، Pittas AG، Tjosvold L، Johnson JA (تشرینی یەکەمی ٢٠١٤). «Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. ٩٩ (10): ٣٥٥١–٦٠. doi:١٠.١٢١٠/jc.٢٠١٤-٢١٣٦. PMC ٤٤٨٣٤٦٦. PMID ٢٥٠٦٢٤٦٣.
  144. ↑ Hemmingsen B، Gimenez-Perez G، Mauricio D، Roqué I، Figuls M، Metzendorf MI، Richter B (کانوونی یەکەمی ٢٠١٧). «Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠١٧ (12) CD003054. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٣٠٥٤.pub٤. PMC ٦٤٨٦٢٧١. PMID ٢٩٢٠٥٢٦٤.
  145. ↑ Madsen KS، Chi Y، Metzendorf MI، Richter B، Hemmingsen B، et al. (Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group) (کانوونی یەکەمی ٢٠١٩). «Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠١٩ (12) CD008558. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٨٥٥٨.pub٢. PMC ٦٨٨٩٩٢٦. PMID ٣١٧٩٤٠٦٧.
  146. ↑ Moelands SV، Lucassen PL، Akkermans RP، De Grauw WJ، Van de Laar FA، et al. (Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group) (کانوونی یەکەمی ٢٠١٨). «Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠١٨ (12) CD005061. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٥٠٦١.pub٣. PMC ٦٥١٧٢٣٥. PMID ٣٠٥٩٢٧٨٧.
  147. ↑ Ipsen EØ، Madsen KS، Chi Y، Pedersen-Bjergaard U، Richter B، Metzendorf MI، Hemmingsen B، et al. (Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group) (تشرینی دووەمی ٢٠٢٠). «Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠٢٠ (11) CD013516. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠١٣٥١٦.pub٢. PMC ٨٠٩٢٦٧٠. PMID ٣٣٢١٠٧٥١.
  148. ↑ Hemmingsen B، Krogh J، Metzendorf MI، Richter B، et al. (Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group) (نیسانی ٢٠١٦). «Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠١٦ (4) CD012106. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠١٢١٠٦.pub٢. PMC ٦٤٨٦٠٠٦. PMID ٢٧١٠١٣٦٠.
  149. ↑ Ripsin CM، Kang H، Urban RJ (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus». American Family Physician. ٧٩ (1): ٢٩–٣٦. PMID ١٩١٤٥٩٦٣.
  150. ↑ Mannucci E، Giaccari A، Gallo M، Bonifazi A، Belén ÁD، Masini ML، Trento M، Monami M (شوباتی ٢٠٢٢). «Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails». Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases. ٣٢ (2): ٣٣٠–٣٣٦. doi:١٠.١٠١٦/j.numecd.٢٠٢١.١٠.٠٠٥. PMID ٣٤٨٩٣٤١٣. S2CID ٢٤٤٥٨٠١٧٣.
  151. ↑ Ripsin CM، Kang H، Urban RJ (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus». American Family Physician. ٧٩ (1): ٢٩–٣٦. PMID ١٩١٤٥٩٦٣.
  152. ↑ «Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes». ئایاری ٢٠٠٩. لە ٢٢ی ئایاری ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.
  153. ↑ Ripsin CM، Kang H، Urban RJ (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus». American Family Physician. ٧٩ (1): ٢٩–٣٦. PMID ١٩١٤٥٩٦٣.
  154. ↑ Emdin CA، Rahimi K، Neal B، Callender T، Perkovic V، Patel A (شوباتی ٢٠١٥). «Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis». JAMA. ٣١٣ (6): ٦٠٣–٦١٥. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٠١٤.١٨٥٧٤. PMID ٢٥٦٦٨٢٦٤.
  155. ↑ McBrien K، Rabi DM، Campbell N، Barnieh L، Clement F، Hemmelgarn BR، Tonelli M، Leiter LA، Klarenbach SW، Manns BJ (ئەیلوولی ٢٠١٢). «Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis». Archives of Internal Medicine. ١٧٢ (17): ١٢٩٦–١٣٠٣. doi:١٠.١٠٠١/archinternmed.٢٠١٢.٣١٤٧. PMID ٢٢٨٦٨٨١٩.
  156. ↑ Boussageon R، Bejan-Angoulvant T، Saadatian-Elahi M، Lafont S، Bergeonneau C، Kassaï B، Erpeldinger S، Wright JM، Gueyffier F، Cornu C (تەممووزی ٢٠١١). «Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials». BMJ. ٣٤٣ d4169. doi:١٠.١١٣٦/bmj.d٤١٦٩. PMC ٣١٤٤٣١٤. PMID ٢١٧٩١٤٩٥.
  157. ↑ Webster MW (تەممووزی ٢٠١١). «Clinical practice and implications of recent diabetes trials». Current Opinion in Cardiology. ٢٦ (4): ٢٨٨–٩٣. doi:١٠.١٠٩٧/HCO.٠b٠١٣e٣٢٨٣٤٧b١٣٩. PMID ٢١٥٧٧١٠٠. S2CID ٢٠٨١٩٣١٦.
  158. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024». Diabetes Care. ٤٧ (Suppl 1): S١١١–S١٢٥. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠٠٦. PMC ١٠٧٢٥٨٠٨. PMID ٣٨٠٧٨٥٨٦.
  159. ↑ Qaseem A، Wilt TJ، Kansagara D، Horwitch C، Barry MJ، Forciea MA (نیسانی ٢٠١٨). «Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians». Annals of Internal Medicine. ١٦٨ (8): ٥٦٩–٥٧٦. doi:١٠.٧٣٢٦/M١٧-٠٩٣٩. PMID ٢٩٥٠٧٩٤٥.
  160. ↑ Seaquist ER، Anderson J، Childs B، Cryer P، Dagogo-Jack S، Fish L، Heller SR، Rodriguez H، Rosenzweig J، Vigersky R (ئایاری ٢٠١٣). «Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society». Diabetes Care (Professional society guidelines). ٣٦ (5): ١٣٨٤–١٣٩٥. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٢-٢٤٨٠. PMC ٣٦٣١٨٦٧. PMID ٢٣٥٨٩٥٤٢.
  161. ↑ Makam AN، Nguyen OK (کانوونی دووەمی ٢٠١٧). «An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment». Circulation. ١٣٥ (2): ١٨٠–١٩٥. doi:١٠.١١٦١/CIRCULATIONAHA.١١٦.٠٢٢٦٢٢. PMC ٥٥٠٢٦٨٨. PMID ٢٨٠٦٩٧١٢.
  162. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  163. ↑ Simpson TC، Clarkson JE، Worthington HV، MacDonald L، Weldon JC، Needleman I، Iheozor-Ejiofor Z، Wild SH، Qureshi A، Walker A، Patel VA، Boyers D، Twigg J (١٤ی نیسانی ٢٠٢٢). «Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠٢٢ (4) CD004714. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٤٧١٤.pub٤. hdl:٢١٦٤/٢٠٤٨٠. PMC ٩٠٠٩٢٩٤. PMID ٣٥٤٢٠٦٩٨.
  164. ↑ Vijan S (ئازاری ٢٠١٠). «In the clinic. Type 2 diabetes». Annals of Internal Medicine. ١٥٢ (5): ITC٣١–١٥, quiz ITC٣١٦. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٢-٥-٢٠١٠٠٣٠٢٠-٠١٠٠٣. PMID ٢٠١٩٤٢٣١. S2CID ٢٠٧٥٣٥٩٢٥.
  165. ↑ Smith AD، Crippa A، Woodcock J، Brage S (کانوونی یەکەمی ٢٠١٦). «Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies». Diabetologia. ٥٩ (12): ٢٥٢٧–٢٥٤٥. doi:١٠.١٠٠٧/s٠٠١٢٥-٠١٦-٤٠٧٩-٠. PMC ٦٢٠٧٣٤٠. PMID ٢٧٧٤٧٣٩٥.
  166. ↑ Thomas DE، Elliott EJ، Naughton GA (تەممووزی ٢٠٠٦). «Exercise for type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠٠٩ (3) CD002968. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٢٩٦٨.pub٢. PMC ٨٩٨٩٤١٠. PMID ١٦٨٥٥٩٩٥. S2CID ٢٥٥٠٥٦٤٠.
  167. ↑ Davis N، Forbes B، Wylie-Rosett J (حوزەیرانی ٢٠٠٩). «Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus». The Mount Sinai Journal of Medicine, New York. ٧٦ (3): ٢٥٧–٢٦٨. doi:١٠.١٠٠٢/msj.٢٠١١٨. PMID ١٩٤٢١٩٦٩.
  168. ↑ Magkos F، Hjorth MF، Astrup A (تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠). «Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus». Nature Reviews. Endocrinology. ١٦ (10): ٥٤٥–٥٥٥. doi:١٠.١٠٣٨/s٤١٥٧٤-٠٢٠-٠٣٨١-٥. PMID ٣٢٦٩٠٩١٨. S2CID ٢٢٠٦٥١٦٥٧. A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM.
  169. ↑ «Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss». National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٠. لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  170. ↑ «Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus». UpToDate. ئەیلوولی ٢٠٢٣. لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  171. ↑ American Diabetes Association (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١). «8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021». Diabetes Care. ٤٤ (Supplement_1): S١٠٠–S١١٠. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢١-S٠٠٨. PMID ٣٣٢٩٨٤١٩. S2CID ٢٢٨٠٨٧٤٨٦.
  172. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024». Diabetes Care (بە ئینگلیزی). ٤٧ (Supplement_1): S٧٧–S١١٠. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠٠٥. ISSN ٠١٤٩-٥٩٩٢. PMC ١٠٧٢٥٨١٦. PMID ٣٨٠٧٨٥٨٤.
  173. ↑ Thomas D، Elliott EJ (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). Thomas D (ed.). «Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠٠٩ (1) CD006296. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٦٢٩٦.pub٢. PMC ٦٤٨٦٠٠٨. PMID ١٩١٦٠٢٧٦.
  174. ↑ Feinman RD، Pogozelski WK، Astrup A، Bernstein RK، Fine EJ، Westman EC، Accurso A، Frassetto L، Gower BA، McFarlane SI، Nielsen JV، Krarup T، Saslow L، Roth KS، Vernon MC، Volek JS، Wilshire GB، Dahlqvist A، Sundberg R، Childers A، Morrison K، Manninen AH، Dashti HM، Wood RJ، Wortman J، Worm N (کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base». Nutrition. ٣١ (1): ١–١٣. doi:١٠.١٠١٦/j.nut.٢٠١٤.٠٦.٠١١. PMID ٢٥٢٨٧٧٦١.
  175. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024». Diabetes Care (بە ئینگلیزی). ٤٧ (Supplement_1): S٧٧–S١١٠. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠٠٥. ISSN ٠١٤٩-٥٩٩٢. PMC ١٠٧٢٥٨١٦. PMID ٣٨٠٧٨٥٨٤.
  176. ↑ Evert AB، Boucher JL، Cypress M، Dunbar SA، Franz MJ، Mayer-Davis EJ، Neumiller JJ، Nwankwo R، Verdi CL، Urbanski P، Yancy WS (کانوونی دووەمی ٢٠١٤). «Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes». Diabetes Care (Professional society guidelines). ٣٧ (Supplement_1): S١٢٠–S١٤٣. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٤-S١٢٠. PMID ٢٤٣٥٧٢٠٨.
  177. ↑ Muley A، Fernandez R، Ellwood L، Muley P، Shah M (ئایاری ٢٠٢١). «Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review». JBI Evidence Synthesis. ١٩ (5): ٩٦٦–١٠٠٢. doi:١٠.١١١٢٤/JBISRIR-D-١٩-٠٠٣٩٧. PMID ٣٣١٤١٧٩٨. S2CID ٢٢٦٢٥٠٠٠٦.
  178. ↑ Gardner C، Wylie-Rosett J، Gidding SS، Steffen LM، Johnson RK، Reader D، Lichtenstein AH (ئابی ٢٠١٢). «Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association». Diabetes Care. ٣٥ (8): ١٧٩٨–١٨٠٨. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٢-٩٠٠٢. PMC ٣٤٠٢٢٥٦. PMID ٢٢٧٧٨١٦٥.
  179. ↑ Xu B، Fu J، Qiao Y، Cao J، Deehan EC، Li Z، Jin M، Wang X، Wang Y (حوزەیرانی ٢٠٢١). «Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes». The American Journal of Clinical Nutrition. ١١٣ (6): ١٥١٥–١٥٣٠. doi:١٠.١٠٩٣/ajcn/nqaa٤٣٥. PMID ٣٣٦٩٣٤٩٩.
  180. ↑ Jovanovski E، Khayyat R، Zurbau A، Komishon A، Mazhar N، Sievenpiper JL، Blanco Mejia S، Ho HV، Li D، Jenkins AL، Duvnjak L، Vuksan V (ئایاری ٢٠١٩). «Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials». Diabetes Care. ٤٢ (5): ٧٥٥–٧٦٦. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٨-١١٢٦. PMID ٣٠٦١٧١٤٣. S2CID ٥٨٦٦٥٢١٩.
  181. ↑ Attridge M، Creamer J، Ramsden M، Cannings-John R، Hawthorne K (ئەیلوولی ٢٠١٤). «Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠١٤ (9) CD006424. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٦٤٢٤.pub٣. PMC ١٠٦٨٠٠٥٨. PMID ٢٥١٨٨٢١٠.
  182. ↑ Schellenberg ES، Dryden DM، Vandermeer B، Ha C، Korownyk C (تشرینی یەکەمی ٢٠١٣). «Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis». Annals of Internal Medicine. ١٥٩ (8): ٥٤٣–٥٥١. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٩-٨-٢٠١٣١٠١٥٠-٠٠٠٠٧. PMID ٢٤١٢٦٦٤٨.
  183. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  184. ↑ Hackett RA، Steptoe A (ئەیلوولی ٢٠١٧). «Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor». Nature Reviews. Endocrinology. ١٣ (9): ٥٤٧–٥٦٠. doi:١٠.١٠٣٨/nrendo.٢٠١٧.٦٤. PMID ٢٨٦٦٤٩١٩. S2CID ٣٤٩٢٥٢٢٣.
  185. ↑ Ee CC، Armour M، Piya MK، McMorrow R، Al-Kanini I، Sabag A، et al. (Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group) (کانوونی دووەمی ٢٠٢١). «Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus». Cochrane Database of Systematic Reviews (12) CD014881. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠١٤٨٨١. PMC ٨٧٠١٥٦١.
  186. ↑ Maruthur NM، Tseng E، Hutfless S، Wilson LM، Suarez-Cuervo C، Berger Z، Chu Y، Iyoha E، Segal JB، Bolen S (حوزەیرانی ٢٠١٦). «Diabetes Medications as Monotherapy or Metformin-Based Combination Therapy for Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis». Annals of Internal Medicine. ١٦٤ (11): ٧٤٠–٥١. doi:١٠.٧٣٢٦/M١٥-٢٦٥٠. PMID ٢٧٠٨٨٢٤١. S2CID ٣٢٠١٦٦٥٧.
  187. ↑ Ripsin CM، Kang H، Urban RJ (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus». American Family Physician. ٧٩ (1): ٢٩–٣٦. PMID ١٩١٤٥٩٦٣.
  188. ↑ Palmer SC، Mavridis D، Nicolucci A، Johnson DW، Tonelli M، Craig JC، Maggo J، Gray V، De Berardis G، Ruospo M، Natale P، Saglimbene V، Badve SV، Cho Y، Nadeau-Fredette AC، Burke M، Faruque L، Lloyd A، Ahmad N، Liu Y، Tiv S، Wiebe N، Strippoli GF (تەممووزی ٢٠١٦). «Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis». JAMA. ٣١٦ (3): ٣١٣–٢٤. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٠١٦.٩٤٠٠. PMID ٢٧٤٣٤٤٤٣.
  189. ↑ Boussageon R، Supper I، Bejan-Angoulvant T، Kellou N، Cucherat M، Boissel JP، Kassai B، Moreau A، Gueyffier F، Cornu C (٢٠١٢). Groop L (ed.). «Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials». PLOS Medicine. ٩ (4) e1001204. doi:١٠.١٣٧١/journal.pmed.١٠٠١٢٠٤. PMC ٣٣٢٣٥٠٨. PMID ٢٢٥٠٩١٣٨.
  190. ↑ Vijan S (ئازاری ٢٠١٠). «In the clinic. Type 2 diabetes». Annals of Internal Medicine. ١٥٢ (5): ITC٣١–١٥, quiz ITC٣١٦. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٢-٥-٢٠١٠٠٣٠٢٠-٠١٠٠٣. PMID ٢٠١٩٤٢٣١. S2CID ٢٠٧٥٣٥٩٢٥.
  191. ↑ Davies M، Aroda VR، Collins BS، Gabbay RA، Green J، Maruthur NM، Rosas SE، Del Prato S، Mathieu C (٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٢٢). «Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD)». Diabetes Care. ٤٥ (11): ٢٧٥٣–٢٧٨٦. doi:١٠.٢٣٣٧/dci٢٢-٠٠٣٤. ISSN ٠١٤٩-٥٩٩٢. PMC ١٠٠٠٨١٤٠. PMID ٣٦١٤٨٨٨٠.
  192. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024». Diabetes Care (بە ئینگلیزی). ٤٧ (Supplement_1): S١٥٨–S١٧٨. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠١١. ISSN ١٩٣٥-٥٥٤٨. PMC ١٠٧٢٥٨١٠. PMID ٣٨٠٧٨٥٩٠.
  193. ↑ «Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus». UpToDate. ئەیلوولی ٢٠٢٣. لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  194. ↑ Choi JG، Winn AN، Skandari MR، Franco MI، Staab EM، Alexander J، Wan W، Zhu M، Huang ES، Philipson L، Laiteerapong N (تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢). «First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study». Annals of Internal Medicine. ١٧٥ (10): ١٣٩٢–١٤٠٠. doi:١٠.٧٣٢٦/M٢١-٢٩٤١. PMC ١٠١٥٥٢١٥. PMID ٣٦١٩١٣١٥.
  195. ↑ Baker C، Retzik-Stahr C، Singh V، Plomondon R، Anderson V، Rasouli N (١٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١). «Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes?». Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism. ١٢ 2042018820980225. doi:١٠.١١٧٧/٢٠٤٢٠١٨٨٢٠٩٨٠٢٢٥. PMC ٧٨٠٩٥٢٢. PMID ٣٣٤٨٩٠٨٦.
  196. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024». Diabetes Care (بە ئینگلیزی). ٤٧ (Supplement_1): S١٥٨–S١٧٨. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠١١. ISSN ١٩٣٥-٥٥٤٨. PMC ١٠٧٢٥٨١٠. PMID ٣٨٠٧٨٥٩٠.
  197. ↑ Zheng SL، Roddick AJ، Aghar-Jaffar R، Shun-Shin MJ، Francis D، Oliver N، Meeran K (نیسانی ٢٠١٨). «Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis». JAMA. ٣١٩ (15): ١٥٨٠–١٥٩١. doi:١٠.١٠٠١/jama.٢٠١٨.٣٠٢٤. PMC ٥٩٣٣٣٣٠. PMID ٢٩٦٧٧٣٠٣.
  198. ↑ Richter B، Bandeira-Echtler E، Bergerhoff K، Clar C، Ebrahim SH (تەممووزی ٢٠٠٧). Richter B (ed.). «Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus» (PDF). The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠٠٧ (3) CD006063. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٦٠٦٣.pub٢. PMC ٧٣٨٩٥٢٩. PMID ١٧٦٣٦٨٢٤.
  199. ↑ Chen X، Yang L، Zhai SD (کانوونی یەکەمی ٢٠١٢). «Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies». Chinese Medical Journal. ١٢٥ (23): ٤٣٠١–٦. PMID ٢٣٢١٧٤٠٤.
  200. ↑ Ripsin CM، Kang H، Urban RJ (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus». American Family Physician. ٧٩ (1): ٢٩–٣٦. PMID ١٩١٤٥٩٦٣.
  201. ↑ Gardner DG، Shoback D، eds. (٢٠١١). «Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus». Greenspan's basic & clinical endocrinology (چاپی 9th). New York: McGraw-Hill Medical. ژپنک ٩٧٨-٠-٠٧-١٦٢٢٤٣-١. OCLC ٦١٣٤٢٩٠٥٣.
  202. ↑ Vijan S (ئازاری ٢٠١٠). «In the clinic. Type 2 diabetes». Annals of Internal Medicine. ١٥٢ (5): ITC٣١–١٥, quiz ITC٣١٦. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٢-٥-٢٠١٠٠٣٠٢٠-٠١٠٠٣. PMID ٢٠١٩٤٢٣١. S2CID ٢٠٧٥٣٥٩٢٥.
  203. ↑ Ripsin CM، Kang H، Urban RJ (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus». American Family Physician. ٧٩ (1): ٢٩–٣٦. PMID ١٩١٤٥٩٦٣.
  204. ↑ Ripsin CM، Kang H، Urban RJ (کانوونی دووەمی ٢٠٠٩). «Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus». American Family Physician. ٧٩ (1): ٢٩–٣٦. PMID ١٩١٤٥٩٦٣.
  205. ↑ Vijan S (ئازاری ٢٠١٠). «In the clinic. Type 2 diabetes». Annals of Internal Medicine. ١٥٢ (5): ITC٣١–١٥, quiz ITC٣١٦. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٢-٥-٢٠١٠٠٣٠٢٠-٠١٠٠٣. PMID ٢٠١٩٤٢٣١. S2CID ٢٠٧٥٣٥٩٢٥.
  206. ↑ Swinnen SG، Simon AC، Holleman F، Hoekstra JB، Devries JH (تەممووزی ٢٠١١). Simon AC (ed.). «Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus». The Cochrane Database of Systematic Reviews. ٢٠١١ (7) CD006383. doi:١٠.١٠٠٢/١٤٦٥١٨٥٨.CD٠٠٦٣٨٣.pub٢. PMC ٦٤٨٦٠٣٦. PMID ٢١٧٣٥٤٠٥.
  207. ↑ Waugh N، Cummins E، Royle P، Clar C، Marien M، Richter B، Philip S (تەممووزی ٢٠١٠). «Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation». Health Technology Assessment. ١٤ (36): ١–٢٤٨. doi:١٠.٣٣١٠/hta١٤٣٦٠. PMID ٢٠٦٤٦٦٦٨.
  208. ↑ Vijan S (ئازاری ٢٠١٠). «In the clinic. Type 2 diabetes». Annals of Internal Medicine. ١٥٢ (5): ITC٣١–١٥, quiz ITC٣١٦. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٢-٥-٢٠١٠٠٣٠٢٠-٠١٠٠٣. PMID ٢٠١٩٤٢٣١. S2CID ٢٠٧٥٣٥٩٢٥.
  209. ↑ Mitchell S، Malanda B، Damasceno A، Eckel RH، Gaita D، Kotseva K، Januzzi JL، Mensah G، Plutzky J، Prystupiuk M، Ryden L، Thierer J، Virani SS، Sperling L (ئەیلوولی ٢٠١٩). «A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes». Global Heart. ١٤ (3): ٢١٥–٢٤٠. doi:١٠.١٠١٦/j.gheart.٢٠١٩.٠٧.٠٠٩. PMID ٣١٤٥١٢٣٦.
  210. ↑ Brunström M، Carlberg B (شوباتی ٢٠١٦). «Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses». BMJ. ٣٥٢: i٧١٧. doi:١٠.١١٣٦/bmj.i٧١٧. PMC ٤٧٧٠٨١٨. PMID ٢٦٩٢٠٣٣٣.
  211. ↑ Brunström M، Carlberg B (ئەیلوولی ٢٠١٩). «Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials». BMJ Open. ٩ (9) e026686. doi:١٠.١١٣٦/bmjopen-٢٠١٨-٠٢٦٦٨٦. PMC ٦٧٧٣٣٥٢. PMID ٣١٥٧٥٥٦٧.
  212. ↑ Marx N، Federici M، Schütt K، Müller-Wieland D، Ajjan RA، Antunes MJ، Christodorescu RM، Crawford C، Di Angelantonio E (١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣). «2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC)». European Heart Journal. ٤٤ (39): ٤٠٤٣–٤١٤٠. doi:١٠.١٠٩٣/eurheartj/ehad١٩٢. hdl:٢٠.٥٠٠.١٤٢٧٩/٣٤٦٧٣. ISSN ٠١٩٥-٦٦٨X. PMID ٣٧٦٢٢٦٦٣.
  213. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024». Diabetes Care (بە ئینگلیزی). ٤٧ (Supplement_1): S٢١٩–S٢٣٠. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠١١. ISSN ١٩٣٥-٥٥٤٨. PMC ١٠٧٢٥٨٠٥. PMID ٣٨٠٧٨٥٧٤.
  214. ↑ Cheng J، Zhang W، Zhang X، Han F، Li X، He X، Li Q، Chen J (ئایاری ٢٠١٤). «Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis». JAMA Internal Medicine. ١٧٤ (5): ٧٧٣–٧٨٥. doi:١٠.١٠٠١/jamainternmed.٢٠١٤.٣٤٨. PMID ٢٤٦٨٧٠٠٠.
  215. ↑ Zheng SL، Roddick AJ، Ayis S (ئەیلوولی ٢٠١٧). «Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients». Diabetes & Vascular Disease Research. ١٤ (5): ٤٠٠–٤٠٦. doi:١٠.١١٧٧/١٤٧٩١٦٤١١٧٧١٥٨٥٤. PMC ٥٦٠٠٢٦٢. PMID ٢٨٨٤٤١٥٥.
  216. ↑ Catalá-López F، Macías Saint-Gerons D، González-Bermejo D، Rosano GM، Davis BR، Ridao M، Zaragoza A، Montero-Corominas D، Tobías A، de la Fuente-Honrubia C، Tabarés-Seisdedos R، Hutton B (ئازاری ٢٠١٦). «Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses». PLOS Medicine. ١٣ (3) e1001971. doi:١٠.١٣٧١/journal.pmed.١٠٠١٩٧١. PMC ٤٧٨٣٠٦٤. PMID ٢٦٩٥٤٤٨٢.
  217. ↑ Catalá-López F، Macías Saint-Gerons D، González-Bermejo D، Rosano GM، Davis BR، Ridao M، Zaragoza A، Montero-Corominas D، Tobías A، de la Fuente-Honrubia C، Tabarés-Seisdedos R، Hutton B (ئازاری ٢٠١٦). «Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses». PLOS Medicine. ١٣ (3) e1001971. doi:١٠.١٣٧١/journal.pmed.١٠٠١٩٧١. PMC ٤٧٨٣٠٦٤. PMID ٢٦٩٥٤٤٨٢.
  218. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024». Diabetes Care (بە ئینگلیزی). ٤٧ (Supplement_1): S١٧٩–S٢١٨. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠١٠. ISSN ١٩٣٥-٥٥٤٨. PMC ١٠٧٢٥٨١١. PMID ٣٨٠٧٨٥٩٢.
  219. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024». Diabetes Care (بە ئینگلیزی). ٤٧ (Supplement_1): S١٧٩–S٢١٨. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠١٠. ISSN ١٩٣٥-٥٥٤٨. PMC ١٠٧٢٥٨١١. PMID ٣٨٠٧٨٥٩٢.
  220. ↑ Pignone M، Alberts MJ، Colwell JA، Cushman M، Inzucchi SE، Mukherjee D، Rosenson RS، Williams CD، Wilson PW، Kirkman MS (حوزەیرانی ٢٠١٠). «Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation». Diabetes Care. ٣٣ (6): ١٣٩٥–٤٠٢. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٠-٠٥٥٥. PMC ٢٨٧٥٤٦٣. PMID ٢٠٥٠٨٢٣٣.
  221. ↑ ElSayed NA، Aleppo G، Bannuru RR، Bruemmer D، Collins BS، Ekhlaspour L، et al. (American Diabetes Association Professional Practice Committee) (کانوونی دووەمی ٢٠٢٤). «10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024». Diabetes Care (بە ئینگلیزی). ٤٧ (Supplement_1): S١٧٩–S٢١٨. doi:١٠.٢٣٣٧/dc٢٤-S٠١٠. ISSN ١٩٣٥-٥٥٤٨. PMC ١٠٧٢٥٨١١. PMID ٣٨٠٧٨٥٩٢.
  222. ↑ Mirhosseini N، Vatanparast H، Mazidi M، Kimball SM (ئەیلوولی ٢٠١٧). «The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis». The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism. ١٠٢ (9): ٣٠٩٧–٣١١٠. doi:١٠.١٢١٠/jc.٢٠١٧-٠١٠٢٤. PMID ٢٨٩٥٧٤٥٤.
  223. ↑ Neves AL، Freise L، Laranjo L، Carter AW، Darzi A، Mayer E (کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠). «Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis». BMJ Quality & Safety. ٢٩ (12): ١٠١٩–١٠٣٢. doi:١٠.١١٣٦/bmjqs-٢٠١٩-٠١٠٥٨١. PMC ٧٧٨٥١٦٤. PMID ٣٢٥٣٢٨١٤.
  224. ↑ «Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes». NIHR Evidence (Plain English summary) (بە ئینگلیزی). ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠. doi:١٠.٣٣١٠/alert_٤٢١٠٣. S2CID ٢٤٢١٤٩٣٨٨.
  225. ↑ Picot J، Jones J، Colquitt JL، Gospodarevskaya E، Loveman E، Baxter L، Clegg AJ (ئەیلوولی ٢٠٠٩). «The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation». Health Technology Assessment. ١٣ (41): ١–١٩٠, ٢١٥–٣٥٧, iii–iv. doi:١٠.٣٣١٠/hta١٣٤١٠. hdl:١٠٥٣٦/DRO/DU:٣٠٠٦٤٢٩٤. PMID ١٩٧٢٦٠١٨.
  226. ↑ Frachetti KJ، Goldfine AB (نیسانی ٢٠٠٩). «Bariatric surgery for diabetes management». Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity. ١٦ (2): ١١٩–٢٤. doi:١٠.١٠٩٧/MED.٠b٠١٣e٣٢٨٣٢٩١٢e٧. PMID ١٩٢٧٦٩٧٤. S2CID ٣١٧٩٧٧٤٨.
  227. ↑ Schulman AP، del Genio F، Sinha N، Rubino F (ئەیلوول–تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩). «"Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus». Endocrine Practice. ١٥ (6): ٦٢٤–٣١. doi:١٠.٤١٥٨/EP٠٩١٧٠.RAR. PMID ١٩٦٢٥٢٤٥.
  228. ↑ Colucci RA (کانوونی دووەمی ٢٠١١). «Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option». Postgraduate Medicine. ١٢٣ (1): ٢٤–٣٣. doi:١٠.٣٨١٠/pgm.٢٠١١.٠١.٢٢٤٢. PMID ٢١٢٩٣٠٨١. S2CID ٢٠٧٥٥١٧٣٧.
  229. ↑ Schulman AP، del Genio F، Sinha N، Rubino F (ئەیلوول–تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩). «"Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus». Endocrine Practice. ١٥ (6): ٦٢٤–٣١. doi:١٠.٤١٥٨/EP٠٩١٧٠.RAR. PMID ١٩٦٢٥٢٤٥.
  230. ↑ Dixon JB، le Roux CW، Rubino F، Zimmet P (حوزەیرانی ٢٠١٢). «Bariatric surgery for type 2 diabetes». Lancet. ٣٧٩ (9833): ٢٣٠٠–١١. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٤٠-٦٧٣٦(١٢)٦٠٤٠١-٢. PMID ٢٢٦٨٣١٣٢. S2CID ٥١٩٨٤٦٢.
  231. ↑ Rubino F، Nathan DM، Eckel RH، Schauer PR، Alberti KG، Zimmet PZ، Del Prato S، Ji L، Sadikot SM، Herman WH، Amiel SA، Kaplan LM، Taroncher-Oldenburg G، Cummings DE (حوزەیرانی ٢٠١٦). «Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations». Diabetes Care. ٣٩ (6): ٨٦١–٧٧. doi:١٠.٢٣٣٧/dc١٦-٠٢٣٦. PMID ٢٧٢٢٢٥٤٤.
  232. ↑ International Diabetes Federation (٢٠٢١). IDF Diabetes Atlas (PDF) (چاپی 10). International Diabetes Federation. لاپەڕە ٣٣. ژپنک ٩٧٨-٢-٩٣٠٢٢٩-٩٨-٠. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  233. ↑ Kahn CR، Ferris HA، O'Neill BT (٢٠٢٠). «Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology». Williams Textbook of Endocrinology (چاپی 14). Elsevier. لاپەڕە ١٣٤٩–١٣٧٠.
  234. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  235. ↑ Vijan S (ئازاری ٢٠١٠). «In the clinic. Type 2 diabetes». Annals of Internal Medicine. ١٥٢ (5): ITC٣١–١٥, quiz ITC٣١٦. doi:١٠.٧٣٢٦/٠٠٠٣-٤٨١٩-١٥٢-٥-٢٠١٠٠٣٠٢٠-٠١٠٠٣. PMID ٢٠١٩٤٢٣١. S2CID ٢٠٧٥٣٥٩٢٥.
  236. ↑ Olaogun I، Farag M، Hamid P (نیسانی ٢٠٢٠). «The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding». Cureus. ١٢ (4) e7614. doi:١٠.٧٧٥٩/cureus.٧٦١٤. PMC ٧٢١٣٦٧٨. PMID ٣٢٣٩٩٣٤٨.
  237. ↑ Salvatore T، Galiero R، Caturano A، Rinaldi L، Criscuolo L، Di Martino A، Albanese G، Vetrano E، Catalini C، Sardu C، Docimo G، Marfella R، Sasso FC (کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢). «Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes». International Journal of Molecular Sciences. ٢٤ (1): ٦٥٨. doi:١٠.٣٣٩٠/ijms٢٤٠١٠٦٥٨. PMC ٩٨٢٠٤٢٠. PMID ٣٦٦١٤٠٩٩.
  238. ↑ Vipin VA، Blesson CS، Yallampalli C (ئازاری ٢٠٢٢). «Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes». World Journal of Diabetes. ١٣ (3): ١٨٥–٢٠٢. doi:١٠.٤٢٣٩/wjd.v١٣.i٣.١٨٥. PMC ٨٩٨٤٥٦٧. PMID ٣٥٤٣٢٧٥٥.
  239. ↑ Smyth S، Heron A (کانوونی دووەمی ٢٠٠٦). «Diabetes and obesity: the twin epidemics». Nature Medicine. ١٢ (1): ٧٥–٨٠. doi:١٠.١٠٣٨/nm٠١٠٦-٧٥. PMID ١٦٣٩٧٥٧٥. S2CID ١٠٤٢٦٢٥.
  240. ↑ Smyth S، Heron A (کانوونی دووەمی ٢٠٠٦). «Diabetes and obesity: the twin epidemics». Nature Medicine. ١٢ (1): ٧٥–٨٠. doi:١٠.١٠٣٨/nm٠١٠٦-٧٥. PMID ١٦٣٩٧٥٧٥. S2CID ١٠٤٢٦٢٥.
  241. ↑ Melmed S، Polonsky KS، Larsen PR، Kronenberg HM، eds. (٢٠١١). Williams textbook of endocrinology (چاپی 12th). Philadelphia: Elsevier/Saunders. لاپەڕە ١٣٧١–١٤٣٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٧٧-٠٣٢٤-٥.
  242. ↑ Wild S، Roglic G، Green A، Sicree R، King H (ئایاری ٢٠٠٤). «Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030». Diabetes Care. ٢٧ (5): ١٠٤٧–٥٣. doi:١٠.٢٣٣٧/diacare.٢٧.٥.١٠٤٧. PMID ١٥١١١٥١٩.
  243. ↑ Wild S، Roglic G، Green A، Sicree R، King H (ئایاری ٢٠٠٤). «Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030». Diabetes Care. ٢٧ (5): ١٠٤٧–٥٣. doi:١٠.٢٣٣٧/diacare.٢٧.٥.١٠٤٧. PMID ١٥١١١٥١٩.
  244. ↑ Leutholtz BC، Ripoll I (٢٠١١). «Diabetes». Exercise and disease management (چاپی 2nd). Boca Raton, Florida: CRC Press. لاپەڕە ٢٥. ژپنک ٩٧٨-١-٤٣٩٨-٢٧٥٩-٨. OCLC ٧٢٥٩١٩٤٩٦.
  245. ↑ Zajac J، Shrestha A، Patel P، Poretsky L (٢٠٠٩). «The Main Events in the History of Diabetes Mellitus». لە Poretsky L (ed.). Principles of diabetes mellitus (چاپی 2nd). New York: Springer. لاپەڕە ٣–١٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٨٤٠-١. OCLC ٦٦٣٠٩٧٥٥٠.
  246. ↑ Sajida S (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١). A Hand Book On Diabetes (بە ئینگلیزی). OrangeBooks Publication. لاپەڕە ٢.
  247. ↑ Zajac J، Shrestha A، Patel P، Poretsky L (٢٠٠٩). «The Main Events in the History of Diabetes Mellitus». لە Poretsky L (ed.). Principles of diabetes mellitus (چاپی 2nd). New York: Springer. لاپەڕە ٣–١٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٨٤٠-١. OCLC ٦٦٣٠٩٧٥٥٠.
  248. ↑ Zajac J، Shrestha A، Patel P، Poretsky L (٢٠٠٩). «The Main Events in the History of Diabetes Mellitus». لە Poretsky L (ed.). Principles of diabetes mellitus (چاپی 2nd). New York: Springer. لاپەڕە ٣–١٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٨٤٠-١. OCLC ٦٦٣٠٩٧٥٥٠.
  249. ↑ Zajac J، Shrestha A، Patel P، Poretsky L (٢٠٠٩). «The Main Events in the History of Diabetes Mellitus». لە Poretsky L (ed.). Principles of diabetes mellitus (چاپی 2nd). New York: Springer. لاپەڕە ٣–١٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٨٤٠-١. OCLC ٦٦٣٠٩٧٥٥٠.
  250. ↑ Zajac J، Shrestha A، Patel P، Poretsky L (٢٠٠٩). «The Main Events in the History of Diabetes Mellitus». لە Poretsky L (ed.). Principles of diabetes mellitus (چاپی 2nd). New York: Springer. لاپەڕە ٣–١٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٨٤٠-١. OCLC ٦٦٣٠٩٧٥٥٠.
  251. ↑ Zajac J، Shrestha A، Patel P، Poretsky L (٢٠٠٩). «The Main Events in the History of Diabetes Mellitus». لە Poretsky L (ed.). Principles of diabetes mellitus (چاپی 2nd). New York: Springer. لاپەڕە ٣–١٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٨٤٠-١. OCLC ٦٦٣٠٩٧٥٥٠.
  252. ↑ Zajac J، Shrestha A، Patel P، Poretsky L (٢٠٠٩). «The Main Events in the History of Diabetes Mellitus». لە Poretsky L (ed.). Principles of diabetes mellitus (چاپی 2nd). New York: Springer. لاپەڕە ٣–١٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٨٤٠-١. OCLC ٦٦٣٠٩٧٥٥٠.
  253. ↑ Zajac J، Shrestha A، Patel P، Poretsky L (٢٠٠٩). «The Main Events in the History of Diabetes Mellitus». لە Poretsky L (ed.). Principles of diabetes mellitus (چاپی 2nd). New York: Springer. لاپەڕە ٣–١٦. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٨٧-٠٩٨٤٠-١. OCLC ٦٦٣٠٩٧٥٥٠.
  254. ↑ Koutroumpakis E، Jozwik B، Aguilar D، Taegtmeyer H (ئازاری ٢٠٢٠). «Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress». The American Journal of Medicine (Review). ١٣٣ (3): ٢٩٠–٢٩٦. doi:١٠.١٠١٦/j.amjmed.٢٠١٩.٠٨.٠٣٥. PMC ٧٠٥٤١٣٩. PMID ٣١٥٢٠٦١٨.
  255. ↑ Koutroumpakis E، Jozwik B، Aguilar D، Taegtmeyer H (ئازاری ٢٠٢٠). «Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress». The American Journal of Medicine (Review). ١٣٣ (3): ٢٩٠–٢٩٦. doi:١٠.١٠١٦/j.amjmed.٢٠١٩.٠٨.٠٣٥. PMC ٧٠٥٤١٣٩. PMID ٣١٥٢٠٦١٨.
  256. ↑ «Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack». Faculty of Biology, Medicine and Health (بە ئینگلیزی). لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  257. ↑ Zghebi SS، Mamas MA، Ashcroft DM، Salisbury C، Mallen CD، Chew-Graham CA، Reeves D، Van Marwijk H، Qureshi N، Weng S، Holt T، Buchan I، Peek N، Giles S، Rutter MK، Kontopantelis E (ئایاری ٢٠٢٠). «Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study». BMJ Open Diabetes Research & Care. ٨ (1) e000962. doi:١٠.١١٣٦/bmjdrc-٢٠١٩-٠٠٠٩٦٢. PMC ٧٢٢٨٤٧٤. PMID ٣٢٣٨٥٠٧٦.
  258. ↑ Wu J، Li T، Guo M، Ji J، Meng X، Fu T، Nie T، Wei T، Zhou Y، Dong W، Zhang M، Shi Y، Cheng X، Yin H (نیسانی ٢٠٢٤). «Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue». Cell Discovery. ١٠ (1): ٤٥. doi:١٠.١٠٣٨/s٤١٤٢١-٠٢٤-٠٠٦٦٢-٣. PMC ١١٠٥٨٧٧٦. PMID ٣٨٦٨٤٦٩٩.
  259. ↑ Gupta S. «World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China». Interesting Engineering (بە ئینگلیزی). لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.

بەستەری دەرەکی

[دەستکاری]
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=جۆری_دووەمی_شەکرە&oldid=1607707»