بزوێنه‌ری فڕۆکه‌

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
بزوێنه‌ری (Rolls-Royce Merlin)که‌ له‌ فرۆکه‌ی جۆری (Avro york) به‌کارهاتووه‌


بزوێنه‌ری فرۆکه‌ یه‌کێکه‌ له‌ پێکهێنه‌ره‌کانی سیسته‌می جوڵه‌ی فڕۆکه‌ که‌ جوڵه‌ی میکانیکی درووست ده‌کات, بزوێنه‌ری فڕۆکه‌کان به‌زۆری هه‌موویان کێشیان سووکه‌ و له‌ جۆری (بزوێنه‌ری پستنی یان تۆڕباینی گازی) دان جگه‌ له‌ هه‌لیکۆپته‌ره‌ بچوکه‌کان و فڕۆکه‌ بێ فرۆکه‌وانه‌کان که‌ به‌زۆری فڕۆکه‌ی کاره‌بایین


بزوێنه‌ری شه‌فتی[دەستکاری]

بزوێنەری (Ranger L-400) کە بزوێنەرێکی هێڵی شەش سلندەری بوو بەکارهات لە فڕۆکەی (Faircild PT-19)

بزوێنه‌ری سه‌ره‌و خواری پستۆنی[دەستکاری]

بزوێنه‌ری هێل[دەستکاری]

له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م بابه‌ته‌دا، بۆ به‌رچاوڕوونی ده‌سته‌واژه‌ی بزوێنه‌ری هێڵ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و بزوێنه‌رانه‌ی که‌ ته‌نها له‌ یه‌ک ڕیز له‌ سلنده‌ریان هه‌یه‌. که‌ له‌ بوواری زمانی ئۆتۆمبێل به‌کاردێت. به‌ڵام له‌ بواری زمانی فڕین گرێیه‌که‌(ده‌سته‌واژه‌که‌) بزوێنه‌ری هێڵی شێوه‌ (V) یش داده‌پۆشێت و ده‌که‌وێته‌ به‌رامبه‌ر بزوێنه‌ره‌که‌ (که‌ له‌ خواره‌وه‌ وه‌سف کراوه‌). وه‌ ئه‌وه‌ سنووردار نه‌کراوه‌ بۆ ئه‌و بزوێنه‌رانه‌ی که‌ یه‌ک ڕیز سلنده‌ریان هه‌یه‌، ئەمە بە شێوەیەکی گشتی بۆ جیاکردنەوەیانە لە بزوێنەری بازنەیی. بە شێوەیەکی ئاسایی بزوێنەری هێل ژمارەیەکی جووت لە سلندەری هەیە، بەڵام لەوێ بۆ نمونە بزوێنەری سێ و پێنج سلندەری هەیە. لە هەرە سوودەکانی بزوێنەری هێڵ ئەوەیە کە ڕێ بە بە فڕۆکە دەدات دیزاین بکرێت بە شێوەیەک کە پێشەوەی نزم بێت بۆ کەمکردنەوەی هێزی بەرهەڵستی بۆ جوڵە. ئەگەر کرانک شەفتی بزوێنەر بکەوێتە سەرەوە ئەوا پێی دەڵێن بزوێنەری هێڵی پێچەوانە.ئەوە ڕێگە بە پەروانە دەدات بۆ ئەوەی ئامادەبێت بۆ بەرزبوونی خستنەکاری گێڕی کورتکردنەوەی نیشتنەوە. وە لە لایەنە خراپەکانی بزوێنەری هێڵ ئەوەیە کە ڕێژەی هێز بۆ کێشێکی کەممان دەداتێ.لەبەر ئەوەی کرانک شەفت و کرانک کێس درێژ و قورسن. بزوێنەرە هێڵییەکان دەتوانرێت بەهۆی هەوا یان شلەی ساردکەرەوە فێنک بکرێتەوە بەلام شلەی ساردکەرەوە باوترە چونکە قورسە کە سلندەرەکانی دوواوە بە هەوا ساردبکرێتەوە. وە بزوێنەرە هێلییەکان زیاتر لە فڕۆکە سەرەتاکاندا بەربڵاوبوون وەکو فڕۆکەی (Wright Flyer) کە توانی لە یەکەم فڕین کۆنترۆڵی تەواو بکات.

بزوێنەری شێوە (V)[دەستکاری]

بزوێنەری (Rolls-Royce Merlin V-12)

سلندەرەکان لەم جۆرە بزوێنەرەدا ڕێکخراون بەسەر دوو ڕیز کە بە شێوەیەکی گشتی گۆشەی نێوانیان ٦٠ تا ٩٠ پلەیە کە هەر دوو پستۆنێک پێکەوە بە یەک کرانک بەسستراون. بەشێکی زۆری بزوێنەرە (V) یەکان بە ئاو سارد دەکرێنەوە، بزوێنەری شێوە ڤی ڕێژەیەکی زیاتری هێز بۆ کێش بەرهەندێنێت لە بەرامبەر بزوێنەری هێڵ. لەوانەیە باشترین نموونە بۆ ئەم جۆرە بزوێنەرە بریتیبێت لە بزوێنەری ئەفسانەیی (Rolls-Royce Merlin) کە بزوێنەرێکی ٢٧ لیتری بوو کە گۆشەی نێوان دوو ڕیزە سلندەرەکان ٦٠ پلە بوو و لە ١٢ سلندەر پێکهاتبوو.

بزوێنەری پێچەوانەی ئاسۆیی[دەستکاری]

بزوێنەری پێچەوانەی ئاسۆیی (ULPower UL260i) کە بەهۆی هەوا فێنکدەکرایەوە

بزوێنەری پێچەرانەی ئاسۆیی پێشی دەوترێت بزوێنەری تەخت یان بزوێنەری سندوقی کە پێکدێت لە دوو ڕیز لە سلندەر کە هەر ڕیزێک دەکەوێتە لەیاکی کرانک کێسەوە. ئەم جۆرە بزوێنەرە بە ئاو یان هەوا فێنک دەکرێتەرە بەڵام جۆری هەواکەی باوترە بزوێنەری پێچەوانە کرانک شەفتی بە ئاسۆیی دادەنرێت ئەگەر بۆ فڕۆکە بێت بەڵام بە ستوونی دادەنرێت ئەگەر بۆ هێلیکۆپتەر بێت. بەهۆی شوێنی ڕیزبوونی سلندەرەکان ئەو هێزەی کە لە ئەنجامی جوڵەی پستۆنەکان دروست دەبێت وون دەبێت لە ئەنجامدا بزوێنەرەکە بە هێمنی کاردەکات. بزوێنەری جۆری پێچەوانە ڕێژەیەکی هێز بۆ كێشیکی بەرزی هەیە لەبەر ئەوەی کرانک کێسەکەی بچوکە و کێشی کەمە. ئەم جۆرە بزوێنەرە پێکهاتووە لە ژمارەی جووت لە سلندەر لە کاتێکدا لە سلندەرەکانی هەر لایەکی کرانک کێس لە لاکەی تری (بەرامبەری) سلندەرێکی تر هەیە. بزوێنەرە پێچەوانەکان کە بە هەوا فێنک دەکرێنەوە ئەو جۆرانەی لە چوار یان شەش سلندەر پێکهاتوون بەزۆری لە فڕۆکە تایبەتەکان بەکاردێن کە فڕۆکەکە پێویستی بە تا ٤٠٠ هێزی ئەسپ بی بەڵام ئەگەر فڕۆکەکە پێویستی بە هێزی زیاتر بوو ئەوە بزوێنەری تۆڕباینی بەکاردێت.

بزوێنەری پێچەوانەی چوار یان شەش سلندەری سارد کردنەوە بە هەوا زۆر باو بوون لەو فڕۆکە گشتیانەی کە پێویستیان بە هێزی تا ٤٠٠ هێزی ئەسپ دەبوو بەڵام ئەگەر پێویستیان بە هێزی زیاتر ببوایا ئەوا بزوێنەری تۆڕباینیان بۆ دادەنا.

بزوێنه‌ری بازنه‌یی[دەستکاری]

بزوێنه‌ری بازنه‌یی

ئه‌م جۆره‌ بزوێنه‌ره‌ پێکهاتووه‌ که‌ یه‌ک یان زیاتر ریز له‌ سلنده‌ر که‌ هه‌موویان رێکخراون به‌ ده‌وری کرانک شه‌فت، هه‌ر ریزێک له‌ سلنده‌ر پێکهاتووه‌ له‌ ژماره‌ی تاک له‌ سلنده‌ر بۆ ئه‌وه‌ی هه‌نگاوه‌کان به‌ هێمنی جێبه‌جێبێت، بزوێنه‌ری بازنه‌یی بۆ هه‌ر ریزێک سلنده‌ر یه‌ک کرانکی هه‌یه‌ بۆ به‌ستنه‌وه‌ی به‌ پستۆنه‌کان و به‌زۆری کرانکه‌کان بچوکن له‌ ئه‌نجامدا(رێژه‌یه‌کی (هێز بۆ کێش)ی گونجاومان ده‌داتێ. سلنده‌ره‌کانی خواره‌وه‌ که‌ ده‌که‌ونه‌ ژێر کرانک شه‌فت له‌وانه‌یه‌ ڕوونی بزوێنه‌ر کۆ بکه‌نه‌وه‌ کاتێک که‌ بزوێنه‌ره‌که‌ بۆ ماوه‌یه‌کی زۆر کارنه‌کات. وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و ڕوونه‌ خاوێن نه‌کرێته‌وه‌ ده‌بێته‌ هوی تێکدانی بزوێنه‌ره‌که‌.

زۆربه‌ی بزوێنه‌ره‌ بازنه‌ییه‌کان سلنده‌ره‌کانیان به‌ شێوه‌یه‌کی ڕێك ریزکراون به‌ ده‌وری کرانک شه‌فت، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێک له‌ بزوێنه‌ره‌ کۆنه‌کان که‌ هه‌ندێکان پێیان ده‌گوترا بزوێنه‌ری نیمچه‌ بازنه‌یی یان بزوێنه‌ری شێوه‌ بازنه‌یی که‌ شێوازێکی ریزبوونی ڕێکیان نه‌بوو و باشترین نموونه‌ بزوێنه‌ری (Anzani engine) که‌ له‌ فڕۆکه‌ی جۆری (Bleriot XI) به‌کارهات.

بزوێنه‌ری خولاوه‌[دەستکاری]

بزوێنه‌ری خولاوه‌ مۆدێلی(Le Rhone 9C)

بزوێنه‌ری خولاوه‌ له‌ سلنده‌ر پێکهاتووه‌ که‌ سلنده‌ره‌کانی له‌ ده‌وره‌ی کرانک کێسه‌وه‌ هه‌ر وه‌کو بزوێنه‌ی بازنه‌یی، به‌ڵام کرانک شه‌فت جێگیر کراوه‌ به‌ لاشه‌ی فڕۆکه‌ وه‌ هه‌روه‌ها په‌روانه‌کانی فڕۆکه‌ش جێگیر کراون به‌ لاشه‌ی بزوێنه‌ر، بۆیه‌ کرانک کێس و سلنده‌ره‌کان ده‌خولێنه‌وه‌. له‌ باشیه‌کانی ئه‌م جۆره‌ ڕێکخستنه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ڕێژه‌یه‌کی باش له‌ هه‌وای سارد ده‌چێته‌ ناو بزوێنه‌ر ته‌نانه‌ت له‌ خێرایی که‌می فڕۆکه‌که‌شدا. یه‌که‌مین بزوێنه‌ری خولاوه‌ ناوی (Gnome Omega) بوو که‌ دیزاین کرابوو له‌ لایه‌ن برایه‌کانی (Seguin) که‌ یه‌که‌مین فڕینی ئه‌نجامدا له‌ ساڵی 1909. پێش شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م زۆربه‌ی ڕیکۆرده‌ جیهانییه‌کان له‌لایه‌ن ئه‌م جۆره‌ بزوێنه‌ره‌وه‌ بوو، له‌ ساڵانی زووه‌وه‌ له‌ کاتی شه‌ڕه‌کاندا ئه‌م جۆره‌ بزوێنه‌ره‌ له‌ هه‌موو جۆره‌کانی تر باشتر و چوستتر بوو، بۆ زیادکردنی هێزی ئه‌م جۆره‌ بزوێنه‌ره‌ دوو سلنده‌ریان بۆ هه‌ر ڕیزێک به‌کارهێناوه‌. له‌ خراپیه‌کانی ئه‌م جۆره‌ بزوینه‌ره‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڕێکی زۆر له‌ ڕوون سه‌رف ده‌کات چونکه‌ تێکه‌ڵ ده‌بێت له‌گه‌ڵ به‌نزین و ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ ڕوونی گه‌رچه‌ک (castor oil) به‌کاردێت که‌ له‌گه‌ڵ به‌نزین تێکه‌ڵ نابێت.

بزوێنه‌ری تۆڕباینی[دەستکاری]

تۆڕبۆی پاڵپشتی[دەستکاری]

بزوێنەری (Garrett TPE-331) کە گێڕ بۆکسەکەی دەکەوێتە پێش بزوێنەرەکە

له‌ کاتێکدا که‌ فڕۆکه‌ جه‌نگیه‌کان پێویستیان به‌ خیرایی زۆر به‌رز بوو زۆربه‌ی فڕۆکه‌ شارستانییه‌کان پێویستیان پێ نه‌بوو.هێشتا دیزاینه‌ره‌کانی فڕۆکه‌ شراستانییه‌کان ده‌یانه‌ویست سوود له‌ هێزه‌ زۆره‌ی گاز تۆڕباین و که‌م چاکسازییه‌ی وه‌ربگرن. له‌و کاته‌دا بیرۆکه‌ی به‌کارهێنانی بزوێنه‌ری تۆڕباینی به‌ دانانی په‌روانه‌ی کلاسیکی سه‌ری هه‌ڵدا. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گاز تۆڕباین خێراییه‌کی به‌رزی هه‌یه‌ هه‌ستان به‌ دانانی گێڕ بۆکسیک بۆ ئه‌وه‌ی خێرایی شه‌فتی په‌روانه‌که‌ که‌م بکاته‌وه‌ و خێرایی په‌ڕه‌کان نه‌گاته‌ خێرایی سه‌رووی ده‌نگ. بزوێنه‌ری تۆڕبۆی پاڵپشتی ئه‌گه‌ر به‌راورد بکرێت ڵه‌گه‌ڵ فڕۆکه‌ ئاساییه‌کان چوستی زۆر زیاتره‌ وه‌ دیزاین کراوه‌ بۆ خێرایی (٢٠٠-٤٠٠) میل لە کاتژمێرێکدا یان (٣٢٠-٦٤٠) کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا.

تۆڕبۆ شەفت[دەستکاری]

بزوێنەری جۆری (Allison Model 250) کە لە جۆری تۆربۆ شەفتە و لە زۆربەی هەلیکۆپتەرەکان بەکارهاتووە

بزوینەری تۆڕبۆ شەفت لە سەرەتاوە بەکارهات بۆ هەلیکۆپتەر و یەکەی هێزی یاریدەدەر. بزوێنەری تۆڕبۆ شەفت هەمان بنچینەی کارکردنی هەیە ڵەگەڵ بزوێنەری تۆڕبۆی پاڵپشت. بەڵام لە بزوێنەری تۆڕبۆی پاڵپشتدا پەروانەکان لە لایەن بزوێنەرەوە پاڵپشتی دەکران کە بزوێنەر بەهۆی بورغی بە لاشەی فڕۆکەکە بەستراوە بەڵام لە بزوێنەری تۆڕبۆ شەفتدا بزوێنەر هیچ پاڵپشتیەکی فیزیایی راستەوخۆ ناداتە رۆتەرەکە. رۆتەرەکە بەستراوە بە گێڕبۆکسەوە کە بەستراوە بە لاشەی فڕۆکە کە بزوێنەرە تۆربۆ شەفتەکە جوڵە بە گێڕ بۆکسەکە دەکات.

بزوێنه‌ری کاردانه‌وه‌[دەستکاری]

بزوێنه‌ری کاردانه‌وه‌ هه‌ڵده‌ستێت به‌ به‌رهه‌مهێنانی هێزی پاڵنان بۆ پاڵدانی فڕۆکه‌که‌ له‌ ڕێگای ده‌رپه‌ڕاندنی دووکه‌ڵی ئیگزۆز به‌ خێراییه‌کی به‌رز، له‌ ئه‌نجامدا هێزی کاردانه‌وه‌ دروست ده‌بێت و ده‌بێته‌ هۆی پاڵنانی فڕۆکه‌که‌ بۆ پێشه‌وه‌. باوترین جۆره‌کانی ئه‌م بزوێنه‌ره‌ بریتییه‌ له‌ تۆڕبۆجێت، تۆڕبۆفان و ڕۆکێت. له‌ بزوێنه‌ری جێته‌که‌ندا پێویستیمان به‌ ئۆکسجینه‌ که‌ له‌ هه‌وا وه‌ریده‌گرین بۆ سووتاندنی سووته‌مه‌نیه‌که‌ له‌ کاتێکدا له‌ ڕۆکێته‌کاندا ئۆکسجین وه‌ک سووته‌مه‌نی هه‌ڵیده‌گرێت چونکه‌ ڕۆکێت له‌ بۆشایی ئاسماندا گه‌شت ده‌کات پێویستی ئۆکسجین ڵه‌گه‌ڵ خۆی به‌رێت بۆ سوتاندنی سوته‌مه‌نییه‌که‌ی.

جێت[دەستکاری]

تۆڕبۆجێت[دەستکاری]

بزوێنه‌ری تۆڕبۆجێت

تۆڕبۆجێت جۆرێکه‌ له‌ جۆره‌کانی تۆرباینی گازی که‌ له‌ بنچینه‌دا گه‌شه‌ی پێدرا بۆ فڕۆکه‌ی سه‌ربازی له‌ ماوه‌ی جه‌نگی جیهانی دووه‌م، تۆڕبۆجێت ساده‌ترین جۆری تۆڕباینی گازییه‌. که‌ پێکهاتووه‌ له‌ کۆمپرێسه‌رێک بۆ ڕاکێشانی هه‌وا و په‌ستاوتنی، و له‌ به‌شی سوتاندندا سوته‌مه‌نی زیادده‌کرێت و ده‌ته‌قێته‌وه‌ و یه‌ک یان زیاد له‌ یه‌ک تۆڕباین دانراون بۆ هه‌ڵمژینی ئه‌و دووکه‌ڵه‌ی که‌ ده‌سووتێت بۆ سووڕاندنه‌وه‌ی کۆمپرێسه‌ره‌که‌ و ده‌می ئه‌و شوێنه‌ی که‌ دووکه‌ڵه‌که‌ی لێ ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ بچووک دروست کراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ خێرایی دووکه‌ڵه‌که‌ بچێته‌ ده‌ره‌وه‌ و پاڵ به‌ فڕۆکه‌که‌ وه‌ بنێت. که‌ تۆڕبۆجێت درووست کرا توانرا خێرایی فڕۆکه‌ سه‌ربازییه‌کان به‌لایه‌نی که‌مه‌وه‌ 100 میل له‌ کاتژمێرێک زیاتر بکریت له‌ فڕۆکانه‌ی که‌ بزوێنه‌ره‌کانیان پستۆنییه‌. له‌ ساڵانی دووای جه‌نگی جیهانییه‌وه‌ هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو کێشه‌کانی تۆڕبۆجێت به‌دیارکه‌وتن. له‌ خێرایی که‌متر له‌ 2 ماخ (که‌متر له‌ دوو ئه‌وه‌نده‌ی خێرایی ده‌نگ) تۆربۆجێت چووستی زۆر باشتره‌ به‌ڵام ده‌نگێکی یه‌کجار زۆر درووست ده‌کات.

تۆربۆ فان[دەستکاری]

بزوێنەری تۆربۆ فانی مۆدێل (CFM56-3)

بزوێنەری تۆربۆفان بەزۆری بەهەمان شێوەی تۆڕبۆ جێتە بەڵام پانکەکەی فراونترە کە دەکەوێتە پێشەوەی بزوێنەر کە وادەکات هێزێکی زۆرتری پاڵپێوەنان دروست بکات لە ئەنجامدا وادەکات کە چوستی سووتەمەنیەکە باشتر دەکات. هەرچەندە پانکەکە هێزی پاڵپێوەنان دروست دەکات بە هەمان شێوەی پەروانە بەڵام ئەو جۆگە سەربەخۆیانەی کە دەکەونە دەوروبەری پەروانەکە وادەکات کەوا چوستی پەروانەکە سنووردار دەکات. ئەم ڕێگایە چوستی زیاترە بەراورد بە بەکارهێنانی جێت نۆزل چونکە باشتر دەتوانێت هێزی پاڵپێوەنان دروست بکات وە بزوێنەری تۆربۆ فان چوستی زیاترە بەرامبەر ئەو بزوێنەرانەی کە پەروانە بەکاردێنن لە سنووری خێرایی دەنگ. بەشێوەیەکی گشتی بزوێنەری تۆڕبۆ فان چەند یەکەیەکی زیاتری تۆڕباینی هەیە بۆ سوراندنەوەی پانکەکەی. بزوێنەری تۆڕبپ فان یەکەم بزوێنەر بوو کە لە چەند بەشێک (قۆناغێک) لە پارچەی جوڵاو و جێگیر پێکهاتبوو، و ئەو شەفتەی کە هەموو پارچەکانی لەسەر دانرابوو ئازاد بوو لەوەی بە چ خێراییەک بخولێتەوە کە ئەوەش وای دەکرد کاردانەوەی بزوێنەرەکە خێراتر بێت لە کاتی گۆڕانی خێرایی. بزوێنەری تۆربۆ فان دابەش دەبن بەسەر دوو لاڕێدا لاڕێی بەرز و لاڕێی نزم، لە کاتێکدا کە لاڕیی بەرز بەکاردێت بۆ فڕۆکە شارستانییەکان چونکە چوستییەکەی زۆر باشی هەیە لە خێرایی ٨٠٠ تا ٨٨٥ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێکدا وە دەنگیشی کەمترە، بەڵام لاڕێیە نزمه‌کان بەکاردێن لە فڕۆکە سەربازییەکەن وەکو فڕۆکە شەرکەرەکان چونکە ڕێژەیەکی باشی ‌هێزی پاڵۆێوەنان بۆ کێشی هەیە بەڵام دەنگی زۆرە وە ئەم جۆرە فڕۆکانە دەتوانن بگەنە خێرایی سەرو خێرایی دەنگ خێرایی دەنگ لە هەوادا نزیکەی ٣٤٠ مەترە لە چرکەیەکدا کە دەکاتە نزیکی ١٢٠٠ کیلۆمەتر لە کاتژمێرێک.

جێتی لێدان[دەستکاری]

بزوێنەری جێتی لێدان ئامێرێکی میکانیکی سادە بوو کە سوڕەکەی بەردەوام دوبارە دەبۆوە کە هەوای دەرەوەی ڕادەکێشا بۆ ناو بزوینەر لە ڕێگەی دەرگایەکی یەک ئاراستە پاشان بۆ ناو ژووری سووتان دوایی دەتەقیەوە. هێزی تەقینەوەکە ڵەگەڵ دووکەڵە سوتاوەکە دەچونە دەرەوەی بزوێنەرەکە لە دواوەی بزوێنەرەکە، هێزی دروست دەکرد لە ڕێگەی چەند لێدانێکی لەدوای یەکەوە وەک لە ناوەکەی دیارە. ئەم جۆرە بزوێنەەرە لە لایەن کەسێکی ئەڵمانیەوە دروست کرا بەڵام بەکارهێنانی ئەم جۆرە بزوێنەرە کەم بوو چونکە دەنگێکی زۆر زۆری دروست دەکرد و دەبوە هۆی ئەوەی پارچە میکانیکیەکان زووتر تووشی کێشە ببن تەنها لە جەنگی جیهانی دووەم بەکارهات لە (V1 flying bomb).

ڕۆکێت[دەستکاری]

بزوێنه‌ری ڕۆکێت

چه‌ند فڕۆکه‌یه‌کی که‌م بزوێنه‌ری ڕۆکێتیان به‌کارهێنا بۆ به‌رهه‌مهێنانی هێزی پاڵنان کۆنتڕۆلکردنی ئاراسته‌، نمونه‌ فڕۆکه‌ی (Bell X-1) وه‌ (North American X-15)، بزوێنه‌ری ڕۆکێت له‌ زۆر فڕۆکه‌دا به‌کارنه‌هات بۆ به‌رهه‌مهێنانی هێزی پاڵنان چونکه‌ چوستی که‌م بوو.

جۆری نوێی بزوێنه‌ر[دەستکاری]

بزوێنه‌ری وانکڵ[دەستکاری]

بزوێنەری وانکڵ

جۆرێکی دیکه‌ی بزوێنه‌ر که‌ هیوای ئه‌وه‌ی پێ ده‌کرا که‌ سه‌رکه‌وتوو بێت بزوێنه‌ری وانکڵ بوو. بزوێنه‌ری وانکڵ به‌پێی قه‌باره‌ و کێش یه‌ک له‌سه‌ر چواری بزوێنه‌رێکی چوار هه‌نگاوی پستۆنی بوو له‌کاتێدا هه‌مان هێزی به‌رهه‌می هه‌بوو و که‌متر ئاڵۆزبوو. له‌ به‌کارهێنه‌کانی فڕۆکه‌ ڕێژه‌ی کێش بۆ هێز تایبه‌تمه‌ندییه‌کی گرنگه‌ بۆ به‌راووردکردن که‌ ئه‌مه‌ش وای کرد بزوێنه‌ری وانکڵ باشتر بێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی لاشه‌ی بزوێنه‌ره‌که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی ئاسایی دروست کرابوو له‌ ئه‌له‌منیۆم و پارچه‌ خولاوه‌که‌ له‌ ستیل دروست کرابوو، ئه‌له‌منیۆم زیاتر له‌ ستیل ده‌کشێ کاتێک گه‌رم ده‌بێت, بزوێنه‌ری وانکڵ پارچه‌کانی پێکه‌وه‌ نانوسێن کاتێک که‌ زیاد له‌ پێویست گه‌رم ده‌بن به‌ پێچه‌وانه‌ی بزوێنه‌ری پستۆنی. بەرەوپێشچونی ئەم جۆرە بزوێنەرە لەپاش جەنگی جیهانی دووەمەوە دەستی پێکرد بەڵام لەو کاتەدا کومپانیاکانی بەرهەمهێنانی فڕۆکە بزوێنەری تۆڕباینیان پێ باشتر بوو. دیزاینەرەکان بڕوایان وابوو کە بزوێنەری تۆربۆجێت و بزوێنەری تۆڕبۆی پاڵپشتی دەتوانن توانای پێویست بۆ هەموو جۆرە فڕۆکەیەک دابین بکەن لە بچوکترین دیزاینەوە تا گەورەترین دیزاین. بزوێنه‌ری وانکڵ له‌ناو جیهانی فڕۆکه‌دا به‌کارهێنانی زۆر نه‌بوو به‌ڵام له‌ زۆربه‌ی ئۆتۆمبێله‌ وه‌رزشییه‌کانی کۆمپانیای مازدادا به‌کارهات.

بزوێنەری وانکڵ لە مۆدێلە نوێیەکانی فڕۆکەی (Motor gliders) بەکارهات کە وای دەکرد کێشی فڕۆکەکە کەمتر بێت کارکردنی بزوێنەرەکەی هێمنتر بوو.

بەهۆی ئەوەی کە تێچوی بەرهەمهێنان دەگۆڕا بۆ بزوێنەری فڕۆکە لە بزوێنەرە وانکڵەکاندا بۆیە بزوێنەری ئۆتۆمبێلەکانیان لێدەکردەوە و بۆ فڕین بەکاریاندەهێنا. یەکەکانی مازدا دەیانتوانی توانا بەرهەم بهێنن لەنێوان ١٠٠ تا ٣٠٠ هێزی ئەسپ کە ئەوەش وای دەکرد نرخی ئۆتۆمبێل دابەزێنێت.

بزوێنەری گاز[دەستکاری]

زۆربەی بزوێنەری فڕۆکەکان لە جۆری داگیرساندن بە پلاک بوون کە سووتەمەنی بەنزینیان بەکاردەهینا. لە ساڵی ١٩٣٠ەوە هەوڵدرا بۆ بەکارهێنانی بزوێنەری پەستانە داگیرساندن بە بەکارهێنانی سووتەمەنی گاز (دیزڵ). بە شێوەیەکی گشتی بزوێنەرە پەستانە داگیرساندنەکان زۆر گونجاوتر و باشترن بۆ کارکردن لە ڕێگا دوورەکان و ئەو کارانەی کە کاتی زۆریان دەوێت وە لەبەر ئەوەیە کە بەزۆری لە بارهەڵگرەکان و کەشتییەکان بەکاردێن. ئەو کانزا کێش سووکانەی کە لە سالانی ١٩٣٠ هەبوون نەیاندەتووانی ڕێژەی پەستانی بەرز دابنێن بۆ بزوێنەرە گازەکان، بۆیە ڕێژەی هێز بۆ کێشیان کەم بوو و لەبەر ئەم هۆیە باو نەبوون، هەرچەندە بزوێنەری (Clerget 14F) کە لە ساڵی ١٩٣٩ دروست کرا کە بە گاز کاری دەکرد و لە جۆری بزوێنەری بازنەیی بوو هەمان ڕێژەی هێز بۆ کێشی بزوێنەرێکی بازنەیی بەنزینی هەبوو. بەهۆی بەرەو پێشچوونی تەکنەلۆجی سووتەمەنی گاز و باشتر کردنی چوستی سووتەمەنییەکە وای کرد کەوا ڕێژەی هێز بۆ کێشی لە ئۆتۆمبێلەکان باشتر بێت، بەهۆی ئەوەی کە سووتەمەنی فڕۆکە باجی زیاتر لەسەربوو بەراورد بە گاز بۆیە بوژانەوەیەک ڕوویدا لە بەکارهێنانی گاز لە فڕۆکەدا دووبارە بەکارهاتەوە لە ئەوڕوپا.

بزوێنەری جێتی پێش ساردکردنەوە[دەستکاری]

بۆ خێرایی بەرزی (سەرو سوپەر سۆنیک یا کەمتر لە هایپەر سۆنیک) بە بردنەژوورەوەی سیستەمی ساردکردنەوە بۆ ناو دەکتی هایدرۆجینی بزوێنەری جێت ڕێدەدات بە پرژاندنی باشتری سووتەمەنی لە خێرایی بەرز و دوورکەوتنەوە لە پێویستبوونی دروستکردنی دەکتەکە لە ماددەی بەرگری بەرز بۆ توانەوە ر چالاک لە ساردبوونەوە کە ئەوەش ڕێژەی هێزی پاڵنان بۆ کێش باشتر دەکات لە خێرایی بەرز.

وا بیری لێدەکرێتەوە کە ئەو دیزاینە ڕێگە دەدات بە فڕینی پێچەوانەیی فڕۆکە لە دیوەکەی تری زەوی لە ٥ ماخدا (١ ماخ بە نزیکەیی ٣٤٠ مەترە لە چرکەیەک) .

کارەبا[دەستکاری]

ژمارەیەک لە فڕۆکە بە کارەبا بەهێزکراون، بۆ نمونە (QinetiQ Zephyr) کە لە ١٩٦٠ەوە دیزاین کراوە. هەندێکیان بەکارهێنراون وەکو فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانی سەربازی. لە فەڕەنسا لە کۆتاییەکانی ٢٠٠٧ فڕۆکەیەکی ئاسایی بەهێزکرا ووزەی پێدرا لە ڕێگەی مۆتۆرێکی کارەبایی ١٨ کیلۆ واتی بە بەکارهێنانی پاتری لیتیۆم پۆلیمەر دەفڕی، کە زیاتر لە ٥١ کیلۆمەتری پی بڕی. یەکەم فڕۆکەی کارەبایی بۆ وەرگرتنی بڕوانامەی دەزگای دەسەڵاتی نێودەوڵەتی بۆ فڕین

تاقیکردنەوە زانستییە سنووردارەکان لە ڕێگەی جولاندن بە کارەبای سۆلار بەجێ کراوە، بە شێوەیەکی ئاشکرا فڕۆکەی نەفەر هەڵگری سۆلار چالێنجەر و سۆلار ئیمپۆلس ڵەگەڵ فڕۆکە نەفەر هەڵگرە پێشەنگەکەی ناسا.

چەندین لە کۆمپانیا گەورەکان، لەوانە سیمێنز، گەشەدەکەن بۆ جێبەجێکردنی بەرزی بزوێنەرە کارەباییەکان لە بەکارهێنانی فڕۆکەدا، هەروەها (SAE) نوێترین گەشەی توخمییەکان پێشان دەدات وەکو وایەری مسی پاکی مۆتۆڕە کارەباییەکان بە توانایەکی باشتر. سیستەمی هایبرێد وەک پاڵپشتی فریاگوزاری وە بۆ زیادکردنی توانا لە کاتی فڕینی هەستانی فڕۆکە پێشنیازی فرۆشتنی کردووە لە لایەن (Axter Aerospace) لە مەدریدی ئیسپانیا.

هەلیکۆپتەرە بچوکەکانیش بەردەوام هێزیان پێدراوە لەلایەن مۆتۆڕی کارەباییەوە.

بزوێنەری دوو ڕەگی تۆربۆ فان و پستۆن[دەستکاری]

لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٨ (de: Bauhaus Luftfahrt) له‌ شاری میونخی ئه‌ڵمانیا له‌ ده‌زگای توێژینه‌وه‌ی بنچینه‌یی (ILA Berlin Air Show) هەستا بە نمایشکردنی بزوێنەرێک کە بە دوو قۆناغ کاری دەکرد کە چوستیەکەی زۆر بەرز بوو بۆ ساڵی ٢٠٥٠ کە پێکهاتبوو لە بزوێنەرێکی (تۆربۆ فان ڵەگەل گێرێک) وە بزوێنەرێکی پستۆنی. تیرەی فانەکە (پانکەکە) ٢.٨٧ مەتر بوو و لە ١٦ پەڕ پێکهاتبوو کە لەلایەن تۆڕباینێکی پەستان کەمەوە هێزی پێدەدرا بەڵام کۆمپرێسەری فڕۆکەکە لەلایەن بزوێنەرێکی بستۆنی هێزی پێ دەدرا کە لە دوو ١٠ ڕیزی پستۆنی. بزوێنەرە ٥٠٨٠ کیلۆگرامەکە توانای هەڵفڕینی فڕۆکەیەکی ٥٠ سەرنشینی هەبوو.

بڕی سوتەمەنی پێویست دابەشی هێزی پێویست بۆ جوڵاندنی فڕۆکەکە بریتیە لە ١١.٥()گرام/کیلۆ نیوتن/چرکە) وە چوستی بزوێنەرەکە بریتیە لە %٤٨.٢ وە پلەی گەرمی سووتان ١٤٣٠ پلەی سەدییە و بەرزترین پەستان دەگاتە ٣٠ مێگا پاسکاڵ (٣٠٠ باڕ) وە کێشی بزوێنەرەکە زیاد دەکات بە ڕێژەی %٣٠.

ڕیزبەندی شوێنی بزوێنەرەکان[دەستکاری]

سێ کۆنتڕۆلکەرەکەی خێرایی فڕۆکەی (Boeing 727)

ئەو فڕۆکانەی کە لە چەند بزوێنەریک پێکهاتوون شوێنی بزوێنەرەکان بە ژمارە ڕیز کراون لە چەپەوە بۆ ڕاست لەو خاڵەی کە فڕۆکەوانەکە سەیری پێشەوە دەکات بۆ نمونە فڕۆکەیەکی چوار بزوێنەری وەک (Boeing 727) بزوێنەری ژمارە یەک دەکەوێتە لای چەپ و دوورتریانە لە لاشەی فڕۆکە لە کاتێکدا کە بزوێنەری ژمارە سێ دەکەوێتە لای ڕاست و نزیکتریانە لە لاشەی فڕۆکەکە.

لە باری فڕۆکەی دوو بزوێنەریی بزوێنەری ژمارە یەک دەکەوێتە دیوی پێشەوە و لای سەرەوە بەڵام بزوێنەری دووەم دەکەویتە لای خوارەوە و لای دواوە.

سووتەمەنی[دەستکاری]

بزوێنەری فڕۆکەی پستۆنی بەزۆری دیزاین کراون بۆ ئەوەی بە سووتەمەنی فڕۆکە کار بکەن. سووتەمەنی فڕۆکە ژمارەیەکی ئۆکتانی بەرزتری هەیە بەراورد بە سوتەمەنی ئۆتۆمبێل و ئەو جۆرە سوتەمەنییە وادەکات کە هێزێکی زیاتر بەرهەم بهێنێت بزوێنەرەکە و ڕێژەی پەستاوتنی بەرزتربێت و لە بەرزی زیاتر بفڕێت. لە کۆندا باوترین جۆری سووتەمەنی بریتیبوو لە(100LL) کە ژمارەکە مانای ئەوەبوو ژمارەی ئۆکتانی چەندە وە (LL) مانای ئەوەیە کە ڕێژەیەکی کەم لە قورقوشمی تێدایە.

پاڵاوتگەکان هەلدەستان بە تێکەڵکردنی سووتەمەنی فڕۆکە لەگەل تێترائیتیلد (قورقوشم) بۆ بەدەستهێنانی ژمارەی ئۆکتانی بەرزتر بۆێە ‌حکومەت بڕیاریدا کە چی دیکە قورقرشم نەکرێتە ناو سوتەمەنی بزوێنەری سەر شەقامەکان. بەهۆی ئەوەی کە قورقوشم زەرەری بە ژینگە دەگەیاند بۆیە بریاردرا بە قەدەغەکردنی لەناو سووتەمەنی فڕۆکەشدا بۆیە توێژینەوە دەستی پێکرد بۆ دۆزینەوەی سوتەمەنیەکی تر بۆ فڕۆکە.

بزوێنەرە تۆرباینیەکان و بزوێنەری فڕۆکە دیزڵیەکان جۆرەها پلەی سوتەمەنی جێتیان بەکاردەهێنا. سوووتەمەنی جێت کە کەمتر توانای فڕینیان هەیە (کەمتر توشی بە هەڵمبوون دەبن) کە لە نەوتی سپی وەردرگیرێت و مادەی چالاککەریشیان تێدەکرێت بەلام توانی بروانامەی ستانداردی سوتەمەنی وەربگرێت.

فڕۆکەی نمونەیی بە شێوەیەکی گشتی بزوێنەری نیترۆیان بەکاردەهێنا کە بەهۆی سووتەمەنیەکی تایبەتەوە کاری دەکرد پێکهاتبوو لە تێکەڵەیەک لە (Methanol) و (nitromethane) و ڕوونی چەورکردن. بەشێک لە فڕۆکە نمونەییەکان و هەلیکۆپتەرەکان بەهۆی کارەباوە هێزی پێویستیان بۆ بەرهەمدەهێنرا

سەرچاوەکان[دەستکاری]

هەمان سەرچاوەکانی نوسینە ئینگلیزییەکە.