بازاڕی ئازاد
| بازاڕی ئازاد | |
|---|---|
 | |
| لقی | بازاڕ |
| بابەتی لاوەکی | ئابوورناسی، سەرمایەداری |
| دەبێتە ھۆکاری | economic equilibrium |
بازاڕی ئازاد بریتییە لەو بازاڕەی کە ڕامیاری لیبراڵی لە پشتیەتی و لەسەر بنەمای بنچینەیەکی وەک پێشبڕکێی بازرگانی و دەستێوەردنەدانی میری لە دیاریکردنی نرخ و ڕێ و شوێنە پەیوەندیدارەکان لەسەر بازرگانی.
سیستمە ئابوورییەکان
[دەستکاری]سەرمایەداری
[دەستکاری]سەرمایەداری سیستمێکی ئابوورییە لەسەر بنەمای خاوەندارێتیی تایبەتی ئامرازەکانی بەرھەمھێنان و بەڕێوەبردنیان بۆ قازانج دامەزراوە.[١][٢][٣][٤] تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی سەرمایەداری بریتین لە کەڵەکەبوونی سەرمایە، بازاڕە کێبڕکێکارەکان، سیستمی نرخ، داراییی تایبەت و داننان بە مافەکانی خاوەندارێتی، ئاڵوگۆڕی خۆبەخشانە، و کاری کرێگرتە.[٥][٦] لە ئابووریی بازاڕی سەرمایەداریدا، بڕیاردان و وەبەرھێنانەکان لەلایەن ھەر خاوەن سەروەت، دارایی یان توانای بەرھەمھێنانێک لە بازاڕەکانی سەرمایە و بازاڕە دارایییەکان دیاری دەکرێن، لەکاتێکدا نرخەکان و دابەشکردنی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن کێبڕکێ لە بازاڕەکانی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان دیاری دەکرێن.[٧]
ئابووریناسان، مێژوونووسان، ڕامیارە ئابووریناسەکان و کۆمەڵناسان دیدگای جیاوازیان لە شیکردنەوەکانیاندا بۆ سەرمایەداری گرتووەتە بەر و شێوەی جۆراوجۆریان لە کرداردا ناسیوەتەوە. ئەمانە بریتین لە «لایسێ فێر» یان سەرمایەداریی بازاڕی ئازاد، سەرمایەداریی دەوڵەتی و سەرمایەداریی خۆشبژیوی. شێوەکانی سەرمایەداریی جیاواز خاوەنی پلەی جیاوازن لە بازاڕە ئازادەکان، خاوەندارێتیی گشتی،[٨] بەربەستەکانی بەردەم کێبڕکێی ئازاد و ڕامیارییە کۆمەڵایەتییەکانی لەلایەن دەوڵەتەوە پەسەندکراو. ئاستی کێبڕکێ لە بازاڕەکان و ڕۆڵی دەستێوەردان و ڕێکخستن و ھەروەھا مەودای خاوەندارێتیی دەوڵەت لە مۆدێلە جیاوازەکانی سەرمایەداریدا دەگۆڕێت.[٩][١٠] ئەو ڕادەیەی کە بازاڕە جیاوازەکان ئازادن و ئەو یاسایانەی کە خاوەندارێتیی تایبەت پێناسە دەکەن، بابەتگەلی ڕامیاری و پلانی ڕامیارین. زۆربەی ئابوورییە سەرمایەدارییە ھەبووەکان ئابووریی تێکەڵن کە توخمەکانی بازاڕی ئازاد لەگەڵ دەستێوەردانی دەوڵەت و لە ھەندێک حاڵەتدا پلاندانانی ئابووری تێکەڵ دەکەن.[١١]
ئابوورییەکانی بازاڕ لە ژێر زۆر شێوەکانی حکوومەت و لە زۆر کات و شوێن و کولتووری جیاوازدا ھەبوون. کۆمەڵگە سەرمایەدارییە مۆدێرنەکان — کە بە جیھانگیربوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی لەسەر بنەمای پارە، چینێکی کرێکارانی بەردەوام گەورە و سەرتاسەری سیستمەکە کە دەبێت بۆ کرێ کار بکەن (پرۆلیتاریا) و چینێکی سەرمایەدار کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرھەمھێنانە — لە ئەورووپای ڕۆژاوا لە پرۆسەیەکدا گەشەیان کرد کە بووە ھۆی شۆڕشی پیشەسازی. سیستمە سەرمایەدارییەکان بە پلەی جیاوازی دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی میری لەو کاتەوە لە جیھانی ڕۆژاوا بوونەتە باڵادەست و بەردەوامن لە بڵاوبوونەوە. نیشان دراوە کە سەرمایەداری پەیوەندییەکی بەھێزی لەگەڵ گەشەی ئابووریدا ھەیە.[١٢]
پێشوازیکردن
[دەستکاری]ڕەخنەگرتن
[دەستکاری]ڕەخنەگرانی بازاڕی ئازادی «لایسێ فێر» بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە لە بارودۆخەکانی جیھانی ڕاستەقینەدا سەلمێنراوە کە بەرەو پەرەپێدانی قۆرخکارییەکانی دیاریکردنی نرخ دەچێت.[١٣] ئەم جۆرە لۆژیکە بووەتە ھۆی دەستێوەردانی میری، بۆ نموونە یاسای دژە متمانەی ویلایەتە یەکگرتووەکان. ڕەخنەگرانی بازاڕی ئازاد ھەروەھا بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەبێتە ھۆی باڵادەستیی بەرچاوی بازاڕ، نایەکسانیی دەسەڵاتی وتوێژ، یان ناھاوسەنگیی زانیاری، بۆ ئەوەی ڕێگە بە بازاڕەکان بدرێت بە ئازادانەتر کار بکەن.
ڕەخنەگرانی بازاڕی ئازاد زۆربەی جار بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ھەندێک شکستی بازاڕ پێویستییان بە دەستێوەردانی میری ھەیە.[١٤] ئابووریناسان ڕۆناڵد کۆس، میڵتۆن فریدمان، لودڤیگ ڤۆن میسیس، و فریدریک ھایەک بەوە وەڵامیان داوەتەوە کە بازاڕەکان دەتوانن شکستە گریمانەکراوەکانی بازاڕ ناوەکی بکەنەوە یان خۆیان لەگەڵیان بگونجێنن.[١٤]
دوو نووسەری دیاری کەنەدی بانگەشەی ئەوە دەکەن کە میری دەبێت جاروبار دەستێوەردان بکات بۆ دەستەبەرکردنی کێبڕکێ لە پیشەسازییە گەورە و گرینگەکاندا. ناومی کلاین ئەمە بە شێوەیەکی نزیکەیی لە کارەکەیدا «دۆکتۆرینی شۆک» نیشان دەدات و جۆن ڕاڵستۆن ساول بە شێوەیەکی پێکەنیناوییانەتر لە ڕێگەی نموونە جۆراوجۆرەکانەوە لە «ھەرەسی جیھانگیری و دووبارە دۆزینەوەی جیھان»دا نیشانی دەدات.[١٥] لەکاتێکدا لایەنگرانی بانگەشەی ئەوە دەکەن کە تەنھا بازاڕی ئازاد دەتوانێت کێبڕکێیەکی تەندروست و لە ئەنجامدا بازرگانیی زیاتر و نرخی گونجاو دروست بکات، نەیارانی دەڵێن بازاڕی ئازاد بە پەڕگیرترین شێوەی خۆی ڕەنگە ئەنجامێکی پێچەوانەی ھەبێت. بە بۆچوونی کلاین و ڕاڵستۆن، تێکەڵبوونی کۆمپانیاکان بۆ ناو دامەزراوە زەبەلاحەکان یان تایبەتکردنی پیشەسازییە بەڕێوەبراوەکانی میری و سەروەتە نیشتمانییەکان زۆربەی جار دەبێتە ھۆی قۆرخکاری یان ئۆلیگۆپۆلی کە پێویستی بە دەستێوەردانی میری ھەیە بۆ ناچارکردنی کێبڕکێ و نرخە گونجاوەکان.[١٥]
ئەم ڕەخنەیە لەلایەن مێژوونووسانی وەک لۆڕێنس ڕید بەرپەرچ دراوەتەوە، کە بانگەشەی ئەوەی کردووە قۆرخکارییەکان لە ڕوووی مێژووییەوە تەنانەت لە نەبوونی یاسای دژە متمانەشدا نەیانتوانیوە دروست بن.[١٦] ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە پاراستنی قۆرخکارییەکان لە بنەڕەتدا کارێکی قورسە، چونکە کۆمپانیایەک کە ھەوڵ بدات قۆرخکارییەکەی بپارێزێت بە کڕینەوەی ڕکابەرە نوێیەکان، بۆ نموونە، ھانی کەسانی نوێ دەدات بێنە ناو بازاڕەوە بە ھیوای کڕینەوەیان. جگە لەوەش، بە گوتەی نووسەر واڵتەر لیپمان و ئابووریناس میڵتۆن فریدمان، شیکردنەوەی مێژوویی دروستبوونی قۆرخکارییەکان دەری دەخات کە، بە پێچەوانەی باوەڕی باو، ئەمانە ئەنجامی ھێزە بێبەرەستەکانی بازاڕ نەبوون، بەڵکوو ئەنجامی ئیمتیازە یاسایییەکان بوون کە لەلایەن میرییەوە درابوون.[١٧]
فەیلەسوف و نووسەری ئەمریکی کۆرنێل وێست بە گاڵتەجاڕییەوە ئەو شتەی کە وەک مشتومڕە باوەڕییەکان بۆ ڕامیارییە ئابوورییەکانی «لایسێ فێر» دەبینێت، بە بنچینەگەراییی بازاڕی ئازاد ناو بردووە. وێست پێی وایە ئەم جۆرە عەقڵییەتە «بایەخدان بە بەرژەوەندیی گشتی بچووک دەکاتەوە» و «وای کردووە بەرپرسە ھەڵبژێردراوەکانی خاوەن پارە و گیرۆدەی ڕاپرسییەکان ملکەچی ئامانجە قازانجخوازەکانی کۆمپانیاکان بن – زۆربەی جار لەسەر حیسابی بەرژەوەندیی گشتی».[١٨] فەیلەسوفی ڕامیاری ئەمریکی مایکل جەی ساندێل پێی وایە لە سی ساڵی ڕابردوودا ویلایەتە یەکگرتووەکان لە تەنھا ھەبوونی ئابوورییەکی بازاڕ تێپەڕیوە و بووەتە کۆمەڵگەیەکی بازاڕ کە بە کردەیی ھەموو شتێک بۆ فرۆشتنە، لەوانەش لایەنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و مەدەنی وەک پەروەردە، دەستگەیشتن بە دادپەروەری و کاریگەریی ڕامیاری.[١٩] مێژوونووسی ئابووری کارڵ پۆلانی لە پەرتووکەکەیدا «گۆڕانکارییە گەورەکە» زۆر ڕەخنەی لە بیرۆکەی کۆمەڵگەی بنەمابازاڕ ھەبوو، و ڕای گەیاند کە ھەر ھەوڵێک بۆ دروستکردنی، کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی و بەرژەوەندیی گشتی تێک دەدات:[٢٠] «لە کۆتاییدا... کۆنترۆڵکردنی سیستمی ئابووری لەلایەن بازاڕەوە ئەنجامێکی زۆر گەورەی بۆ تەواوی ڕێکخستنی کۆمەڵگە ھەیە؛ ئەمە بە واتای بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە دێت وەک پاشکۆیەک بۆ بازاڕ. لەبری ئەوەی ئابووری لەناو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا بێت، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لەناو سیستمی ئابووریدان».[٢١]
دەیڤید مەشناڵی لە زانکۆی ھیووستن لە چوارچێوەی نەریتی مارکسیدا بانگەشەی ئەوە دەکات کە لۆژیکی بازاڕ لە بنەڕەتدا ئەنجامی نادادپەروەرانە بەرھەم دەھێنێت و دەبێتە ھۆی ئاڵوگۆڕی نایەکسان، و دەڵێت مەبەستی ڕەوشتی و فەلسەفەی ڕەوشتی ئادەم سمیت کە پشتیوانی لە ئاڵوگۆڕی یەکسان دەکرد، بەھۆی کرداری بازاڕی ئازادەوە کە خۆی لایەنگری دەکرد، لاواز بووە. بە بڕوای مەشناڵی، پەرەپێدانی ئابووریی بازاڕ دەستێوەردانی زۆرەملێ، چەوسانەوە و توندوتیژی لەگەڵدا بووە کە فەلسەفەی ڕەوشتی سمیت نەیدەتوانی قبووڵی بکات. مەشناڵی ھەروەھا ڕەخنە لە سۆشیالیستە بازاڕییەکان دەگرێت کە بڕوایان بە ئەگەری بازاڕی دادپەروەرانە ھەیە لەسەر بنەمای ئاڵوگۆڕی یەکسان کە بە پاککردنەوەی توخمە مشەخۆرەکان لە ئابووریی بازاڕ وەک خاوەندارێتیی تایبەتی ئامرازەکانی بەرھەمھێنان بەدەست دێت، و دەڵێت سۆشیالیزمی بازاڕ دژبەیەکە کاتێک سۆشیالیزم وەک کۆتاییھێنان بە کاری کرێگرتە پێناسە دەکرێت.[٢٢]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Zimbalist، Andrew S.؛ Sherman، Howard J.؛ Brown، Stuart (١٩٨٨). Comparing Economic Systems: A Political-Economic Approach. Harcourt College Pub. لاپەڕە ٦–٧. ژپنک ٩٧٨-٠١٥٥١٢٤٠٣٥.
Pure capitalism is defined as a system wherein all of the means of production (physical capital) are privately owned and run by the capitalist class for a profit, while most other people are workers who work for a salary or wage (and who do not own the capital or the product).
- ↑ Rosser، Mariana V.؛ Rosser، J Barkley (٢٠٠٣). Comparative Economics in a Transforming World Economy. MIT Press. لاپەڕە ٧. ژپنک ٩٧٨-٠٢٦٢١٨٢٣٤٨.
In capitalist economies, land and produced means of production (the capital stock) are owned by private individuals or groups of private individuals organized as firms.
- ↑ Chris Jenks. Core Sociological Dichotomies. "Capitalism, as a mode of production, is an economic system of manufacture and exchange which is geared toward the production and sale of commodities within a market for profit, where the manufacture of commodities consists of the use of the formally free labor of workers in exchange for a wage to create commodities in which the manufacturer extracts surplus value from the labor of the workers in terms of the difference between the wages paid to the worker and the value of the commodity produced by him/her to generate that profit." London; Thousand Oaks, CA; New Delhi. Sage. p. 383.
- ↑ Gilpin، Robert (٢٠١٨). The Challenge of Global Capitalism : The World Economy in the 21st Century. Princeton University Press. ژپنک ٩٧٨-٠٦٩١١٨٦٤٧٤. OCLC ١٠٧٦٣٩٧٠٠٣.
- ↑ Heilbroner, Robert L. "Capitalism" 28 October 2017 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.. Steven N. Durlauf and Lawrence E. Blume, eds. The New Palgrave Dictionary of Economics. 2nd ed. (Palgrave Macmillan, 2008) doi:10.1057/9780230226203.0198.
- ↑ Louis Hyman and Edward E. Baptist (2014). American Capitalism: A Reader 22 May 2015 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.. Simon & Schuster. ISBN 978-1476784311.
- ↑ Gregory، Paul؛ Stuart، Robert (٢٠١٣). The Global Economy and its Economic Systems. South-Western College Pub. لاپەڕە ٤١. ژپنک ٩٧٨-١٢٨٥-٠٥٥٣٥-٠.
Capitalism is characterized by private ownership of the factors of production. Decision making is decentralized and rests with the owners of the factors of production. Their decision making is coordinated by the market, which provides the necessary information. Material incentives are used to motivate participants.
- ↑ Gregory and Stuart، Paul and Robert (٢٠١٣). The Global Economy and its Economic Systems. South-Western College Pub. لاپەڕە ١٠٧. ژپنک ٩٧٨-١٢٨٥-٠٥٥٣٥-٠.
Real-world capitalist systems are mixed, some having higher shares of public ownership than others. The mix changes when privatization or nationalization occurs. Privatization is when property that had been state-owned is transferred to private owners. Nationalization occurs when privately owned property becomes publicly owned.
- ↑ Macmillan Dictionary of Modern Economics, 3rd Ed., 1986, p. 54.
- ↑ Bronk، Richard (ھاوینی ٢٠٠٠). «Which model of capitalism?». OECD Observer. بەرگی ١٩٩٩, ژمارە 221–22. OECD. لاپەڕە ١٢–١٥. لە ٦ی نیسانی ٢٠١٨ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی نیسانی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ Stilwell, Frank. "Political Economy: the Contest of Economic Ideas". First Edition. Oxford University Press. Melbourne, Australia. 2002.
- ↑ Sy، Wilson N. (١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٦). «Capitalism and Economic Growth Across the World». SSRN Electronic Journal. Rochester, NY. doi:١٠.٢١٣٩/ssrn.٢٨٤٠٤٢٥. S2CID ١٥٧٤٢٣٩٧٣. SSRN ٢٨٤٠٤٢٥.
For 40 largest countries in the International Monetary Fund (IMF) database, it is shown statistically that capitalism, between 2003 and 2012, is positively correlated significantly to economic growth.
{{cite journal}}: نرخی|ssrn=بپشکنە (یارمەتی) - ↑ Tarbell، Ida (١٩٠٤). The History of the Standard Oil Company. McClure, Phillips and Co.
- 1 2 «Free market». Encyclopædia Britannica (بە ئینگلیزی). لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 Saul, John The End of Globalism.
- ↑ "Cliche #41: "Rockefeller’s Standard Oil Company Proved That We Needed Anti-Trust Laws to Fight Such Market Monopolies" 2017-02-16 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., The Freeman, January 23, 2015. Retrieved December 20, 2016.
- ↑ «Why We Need To Re-think Friedman's Ideas About Monopolies». ProMarket (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٥ی نیسانی ٢٠٢١. لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ "Cornel West: Democracy Matters" 2014-10-15 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە., The Globalist, January 24, 2005. Retrieved October 9, 2014.
- ↑ Michael J. Sandel (June 2013). Why we shouldn't trust markets with our civic life . TED. Retrieved January 11, 2015.
- ↑ Henry Farrell (July 18, 2014). The free market is an impossible utopia 2015-09-15 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.. The Washington Post. Retrieved January 11, 2015.
- ↑ Polanyi، Karl (٢٨ی ئازاری ٢٠٠١). The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time (بە ئینگلیزی). Beacon Press. لاپەڕە ٦٠. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٠٧٠-٥٦٤٢-٤. لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- ↑ McNally، David (١٩٩٣). Against the Market: Political Economy, Market Socialism and the Marxist Critique. Verso. ژپنک ٩٧٨-٠٨٦٠٩١٦٠٦٢.
