ئۆتیزم

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
Autism-stacking-cans 2nd edit.jpg

ئۆتیزم (بە ئینگلیزی: Autism) جۆرێکە لەپەشێوی و ئاڵۆزی تێکچوونی گەشەی مێشک تەرخان کراوە بە دژواری کارلێککردن و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی، و لەلایەن ھەڵسوکەوتی دووباریی سنووردار کراو.[١] دایک و باوک زۆربەی کات ئاگاداری نیشانەکانی ئەم نەخۆشینە لە ماوەی یەکەم دوو یان سێ ساڵی ژیانی منداڵیان. ئەم نیشانانە زۆرجار بەرەبەرە دەر دەکەون.[٢] ئۆتیزم بریتیە لە: شێوان و تێکچوونی شێواز ھەڵسوکەوت و بیرکردنەوەیی و پەیوەندی کردنی منداڵ لەگەڵ کەسانی دەوروبەر و رێژەی تووش بوونەکەش لە منداڵێکەوە بۆ یەکێکی دیکە دەگۆڕێت، ھەندێکێیان نیشانەکانیان لاوازە، ئەم جۆرەیان دەتوانن بە شێوەیەکی سەربەخۆ ژیان بەسەر ببەن و ھەندێکی دیکەشیان نیشانەکان یان راستتر کاریگەری نەخۆشیەکە (رێژەکەی) زیاترە، ئەم جۆرەیان پێویستیان بە کەسانی دیکە ھەیە بۆئەوەی بتوانێت درێژە بەژیان بدات.

مێژوو[دەستکاری]

مێژووی دۆزینەوەی نەخۆشی ئۆتیزم زۆر کۆنە، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٣ (لیۆکارنەر) ی پسپۆڕی نەخۆشی دەروونی منداڵان زۆرینەی خەسڵەت و نیشانەکانی دیاریکرا، بووە سەرەتای دیاریکردنی نەخۆشیەکە، وشەی ئۆتیزم کە لە بنچینەدا وشەیەکی یۆنانیە بەمانای (گۆشەگیری) دێت و لە کوردیشدا پێی دەگوترێت (تەنھایی).[٣]

ھۆکارەکانی ئۆتیزم[دەستکاری]

تاکو ئێستا ھۆکاری سەرەکی نەخۆشییەکە دیارنییە، بەڵام کاتێک تاکێکی منداڵی دووانە تووشی ئۆتیزم دەبێت، ئەگەری تووشبوونی منداڵەکەی دیکە ٧٠–٩٠٪ دەبێت، ئەمەش ئاشکرایدەکات کە نەخۆشییەکی بۆماوەییە و کۆمەڵێک بۆھێڵ بەرپرسن لە گواستنەوەی نەخۆشییەکە. ھەروەھا دەگوترێت ھۆکاری ژینگەیی وەک بەرکەوتن بە ڤایرۆس و ماددە ژەھراوییەکان لەماوەی دووگیانی ئەگەری تووشبوونی کۆرپە بە ئۆتیزم زیاددەکەن.[٤]

جۆرەکانی ئۆتیزم[دەستکاری]

ئۆتیزم یەک جۆر نیە، شارەزایان پێیان وایە تا ئێستە پێنج جۆری دۆزراوەتەوە و بە دووریشی نازانن لە داھاتووش دا جۆریی دیکە بدۆزرێنەوە یان ئەوانەی ئێستە بخرێنە ژێر ڕیزبەندی ترەوە، بەڵام ئەوەی لە ئێستەدا زانستی پزیشکی پەی پێبردبێت دەکرێت بگوترێت پێنج جۆرە:

  1. کلاسیکی مرۆڤێکی ئاساییە ھەندێکجار ئەوانەی زیرەکییەکانیان زۆر زیاترە و وەک بەھرەدارێک دەردەکەوێت، لەبەرئەوەی چواردەورەکەی لە ئاستی ئەمانەدا نین دووچاری دوورکەوتنەوەو گۆشەگیری و تەنھایی دەبێت و ئەگەر ئەم حاڵەتەش نەخرێتە ژێرچاودێری و چارەسەرەوە کێشەکە گەورەتر دەبێت.[٣]
  2. ئیسپرجە توانای رێکخستنی خۆی نیە، ھەمیشە بێتاقەتە و ھەست بە خەمۆکی و بێدەنگی دەکات، بە دەنگەدەنگی ئەوانی دیکەش بێزار و بێتاقەت دەبێت و دەست بە ھات و ھاوار دەکات. رەفتارەکامی دووبارە دەبێـتەوە، ئاستی زیرەکییان ئاساییەو لە گەڵ مرۆڤێکی ئاسایی جیاناکرێتەوە.
  3. سافاند رێژەی ئۆتیزمی زۆرە، نیشانەکانی دیکەی وەک پچڕانی پەیوەندی کۆمەڵایەتی و پەیوەندی کردنی کەمە، بەڵام لەلایەنی ژمارەو بیرکاری دا زیرەکیەکەی بێ وێنەیە، بەتەنھا سەیرکردنێک دەتوانێت مامەڵەلەگەڵ ژمارەی زۆر بکات بۆ کۆکردنەوەو لێدەکردن، ژمارەکەی یەکسەر دەزانێت، زۆرینەی ئەمانە حەزیان لە رەسم و بواری ھونەرو ھونەرمەندانە.
  4. ئێکس ئەلھەش ئەمانەیان کێشەی مێشکیان ھەیە، توانای تێکەڵاوی کۆمەڵایەتیان نیە، ھەندێکجار کێشەی قسەیان ھەیە، ناتوانێت شتەکان دەرببڕێـت، ھەندێک لە منداڵەکان لەو کاتانەدا قسە دەکەن کە خۆیان دەیانەوێت. واتە توانای دەربڕینی تەواویان ھەیە بەڵام نایانەوێت لەو کاتانەدا قسە بکەن کە تۆ دەتەوێت، بەڵکو لەو کاتانەدا قسە دەکەن کە خۆیان دەیانەوێت.
  5. رێت کێشەی جەستەییان ھەیە لەبواری رۆشتن و خۆگرتن واتە سەنتەری رێگە رۆِشتنیان ئاسایی نیە، ئەمانە پێویستیان بە چارەسەی پزیشکی و سروشتی و ڕاھێنانەوە ھەیە.

بە پێی وتەی شارەزایانی بواری ئۆتیزم ناکرێت ھەر لەو چەند جۆرەدا ئەم نەخۆشییە قەتیس بکرێت ساڵانە جۆری دیکە دەدۆزرێتەوە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "NIMH " Autism Spectrum Disorder". nimh.nih.gov (بە زمانی ئینگلیزی). October 2016. لە ڕێکەوتی ٢٠ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە. 
  2. ^ Landa RJ (٢٠٠٨). "Diagnosis of autism spectrum disorders in the first 3 years of life". Nat Clin Pract Neurol. ٤ (٣): ١٣٨–٤٧. PMID 18253102. doi:10.1038/ncpneuro0731Freely accessible. 
  3. ^ ی ا "ئۆتیزم چیە؟ چۆن دەستنیشانی بکەین کەسێک ئەو نەخۆشییەی ھەیە؟". www.peyserpress.com. لە ڕێکەوتی 3ی شوباتی 2020 ھێنراوە.  [بەستەری مردوو]
  4. ^ "ھەموو شتێک دەربارەی ئۆتیزم". rudaw.net. رووداو. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٣ی شوباتی ٢٠٢٠. لە ڕێکەوتی 3ی شوباتی 2020 ھێنراوە.