ئاسم

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

ئاسم یان بەرھەنگ یان گژم یان تەنگە نەفەسی یاخود ڕەبۆ (بە ئینگلیزی: Asthma، وەرگیراو لە وشەی یۆنانی ἅσθμα بە واتای «ئاسما» یان «ھەسکە-ھەسک») بریتییە لە نەخۆشییەکی ھەوداری درێژخایەنی بۆرییەکانی کۆئەندامی ھەناسە بەم تایبەتمەندییانەوە:

  • نیشانەکانی بگۆڕ و گەڕاوگەڕە
  • ھەناسە وێستانی کاتی
  • سپاسمی بڕۆنش

نیشانە باوەکانی ئاسم : خیزە-خیز، کۆخە ، ھەناسە سواری و گوشاری سەر سینگ

نیشانەکانی[دەستکاری]

خیزە خیز و کۆکە سنگ توندی و ھەناسە تەنگی. لەڕووی فرمانییەوە بەگیرانی بۆری ھەوا دەناسرێتەوە کە لەماوەیەکەوە بۆ ماوەیەکی دیکە دەگۆڕێت و بەچارەسەرکردن پێچەوانە دەبێتەوە. ئاماژە ھەنووکەییەکان باس لەوە دەکەن کە ٣٠٠ ملیۆن کەس لەجیھاندا دووچاری ڕەبۆ بوون و واش بۆی دەچن لەساڵی ٢٠٢٥ دا ١٠٠ ملیۆنێکی دیکە بچێتە سەری. لەمنداڵیدا لە کوڕاندا زۆرتر روودەدات و پاش رەسیوبوون کچان زۆرتر دووچاری ڕەبۆ دەبن. لەڕووی کۆمەڵایەتی – ئابوورییەوە، باش کۆنتڕۆڵنەکردنی نەخۆشییەکە دەبێتە ھۆی دواکەوتن لەکارو قوتابخانە و زۆر داخل بوون لەنەخۆشخانە و ھەندێک کاتیش بەمردنێکی پێش وەخت کۆتایی دێت.

ھۆکارەکانی[دەستکاری]

ھۆکاری ڕەبۆ ئاڵۆزن و چەندین پاڵنەری ژینگەیی و بۆماوەیی تیایدا بەشدارن. گریمانەی تەندروستی ئەوەیە کە کەمی ھەوکردن لەسەرەتای ژیانی منداڵێتیدا، سیستەمی بەرگری لەش بەرەو بۆماوە بابەتێکی ھەستیاری ئاڕاستە دەکات. لیمفەخانەی جۆری (T) دەکرێت بە دوو ژێر جۆری جیاوازەوە : (T١ ، T٢) . لەکاتی ساوایەتیدا، گۆڕانێک لە () ی ناوسکی دایکەوە دەبێتە (T١) کە کاردانەوەیەکی پێویستە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ھەوکردنە ڤایرۆس و بەکتریاییەکان. کەمکردنەوەی ھەوکردنەکان لەمنداڵێتیدا، لەبەرژەوەندی بەردەوام بوونی لیمفەخانەی ژێر جۆری (T٢) ە، بەمەش سیستەمی بەرگری بەرەو جۆرە کاردانەوەیەکی ھەستیارانە دەبات، واتە ئەو منداڵانەی کە زیاتر دووچاری ھەوکردن دەبن، کەمتر دووچاری نەخۆشییەکانی ھەستیاری و خیزە خیز و ڕەبۆ دەبن لەدواتردا. ھەرچەندە ھەوکردنەکانی دیکە وەکو ھەوکردنی ڤایرۆسی سینسەیشاڵ کۆئەندامی ھەناسە دەرکەوتووە مەترسی تووش بوون بەڕەبۆ زیاد دەکات.

ڕێگەکانی خۆپاراستن لە ڕەبۆ[دەستکاری]

  1. ژیان لەناو کێڵگەدا دەرکەوتووە ھۆکاری پارێزەرە، بەڵام میکانیزمەکەی نازانرێت.
  2. خێزانی گەورە.
  3. ھەوکردنەکانی منداڵێتی بەمشەخۆرەکانیشەوە.
  4. زۆر بوونی ترشە بەکتریای چیلکەیی لە ڕیخۆڵەدا .
  5. پەیوەندی لەنێوان بەرکەوتن لەگەڵ گیانەوەری ماڵی و دووچاربوون بەڕەبۆ دەبینرێت.

ئەو ھۆکارانەی مەترسی تووشبوون بەڕەبۆ زیاد دەکەن[دەستکاری]

  1. ھەوکردنەکانی منداڵێتی وەکو ھەوکردنی ڤایرۆسی سینسەیشاڵ کۆئەندامی ھەناسە.
  2. ھەندێک توێژینەوە ئاماژە بەوە دەکەن کە بەرکەوتن لەگەڵ گیانەوەری ماڵی لەسەرەتای منداڵیدا ھۆکاری پارێزەرە دژی ڕەبۆ.
  3. کەمی دژە ئۆکسێنەرەکان (وەکو ڤیتامین E) و ماددەی سیلنیۆم لەخۆراکدا.
  4. توێژینەوەکانی دیکە ئاماژە بەوە دەکەن کە پەیوەندییەک ھەیە لەنێوان زۆر بەرکەوتن بەپڕۆتینی شیری مانگاو تووشبوون بەڕەبۆ و نەخۆشییە ھەستیارییەکانی دیکە.
  5. لەکۆمەڵگا خۆرئاواییەکاندا، پەیوەندییەک ھەیە لەنێوان زیادبوونی ڕەبۆ و لەگەلڕ قەڵەویدا لەڕێگەی میکانیزمی میکانیکیەوە وەکو گەڕانەوەی ترشی گەدە- سورێنچک، ھەرچەندە ھۆکاریی بۆماوەیی و گۆڕانی سیستەمی بەرگری بەھۆی خۆراکەوە یاخود گۆڕانی ھەستیاریەتی بۆری ھەوا بەھۆی ھۆڕمۆنەکانەوە لێکدانەوەی دیکەن.

زیادبوونی لەپڕی ڕەبۆ نایەتەوە لەگەلڕ لێکدانەوەیەکی بۆماوەیی وەکو ھۆکارەکەی، ھەرچەندە وادەردەکەوێت دەرکەوتنی ڕەبۆ و ڕەوتی نەخۆشییەکەو کاردانەوەی بۆ چارەسەر لەژێر کۆنتڕۆڵێکی بۆماوەیی و بەھەمان شێوەش کۆنتڕۆڵی ژینگە بێت.

نەخۆشی –کارئەندامزانی ڕەبۆ : Pathophysiology[دەستکاری]

  1. سنورداربوونی رۆیشتنی ھەوا: بەزۆری بەشێوەیەکی سروشتی یاخود چارەسەر پێچەوانە دەبێتەوە .
  2. فرە ھەستیاری بۆری ھەوا : تەسکبوونەوەی زۆری بۆری ھەوا لەئەنجامی ژمارەیەکی زۆری وروژێنەری دیاری نەکراوەوە، بۆ نمونە: وەرزش کردن ،ھەوای سارد.
  3. ھەوکردنی رێڕەوی ھەوا: ئەمەش دروست دەبێت لەئەنجامی کۆبوونەوەی خانەی ھۆگری بۆیەی سوور، لیمفەخانە، درشتە خانە، ھاوتا خانە، ھەڵئاوسانی ھاوکات، فرە ئاوسان و فرەییبوونی لووسە ماسولکەکانی رێڕەوی ھەوا ، ئەستووربوونی بنە پەردە، تۆپەڵی لینجە ماددەو برینداربوونی ڕووکەشە شانە.

ئەم گۆڕانانەش لەئەنجامی چوونە ناوەوەی ھەستیارە ماددەیەک allergen بۆ ناو بۆری ھەوا و بەخێرایی کارلێک لەگەلڕ درشتە خانەکان mast cells دا دەکات و نێوەندە ماددەکانی mediators وەکو ھیستامین و لیوکۆترینەکان دەردەچن و دەبنە ھۆی تەسکبوونەوەی بۆری ھەوا. لەڕەبۆی بەردەوامدا، ھەوکردنێکی درێژخایەن و ئاڵۆزی بەدوادا دێت و ژمارەیەکی زۆر خانەی ھەوکەری لەناوچەکەدا کۆدەبنەوەو گۆڕان لەخانە پێکھێنەرەکانی رێڕەوی ھەوادا روودەدات و بەشداری پڕۆسەکە دەکەن و ژمارەیەکی زۆر سایتۆکسین و لیمۆکین و ھۆکارە گەشەش دەردەدرێن.لەگەلڕ زیادبوونی توندێتی و درێژخایەنی نەخۆشییەکە، بەڕیشاڵبوونی دیواری رێڕەوی ھەوا دروست دەبێت و دەبێتە ھۆی تەسکبوونەوەیەکی جێگیری ڕێڕەوی ھەوا کەمتر وەڵامی چارەسەری فراوانکەرە بۆری ھەواییەکان دەداتەوە. نیشانەکانی: ڕەبۆ نەخۆشییەکی ھاوشێوە نییە لەھەموو نەخۆشەکاندا بەڵکو کۆنیشانەیەکی دیدەنیانەی بەردەوامی ھەیە لەگەلڕ نیشانەی ھەمەجۆردا. نیشانە تایبەتیەکانی بریتین لەنۆبەی ناوبەناوی خیزە خیزکردن و سنگ توندی و ھەناسە تەنگی و کۆکە. وروژێنەرە Precipitants باوەکانی بریتین لەھیلاک بوون، بەتایبەتی لەکەشی ساردا، بەرکەوتن بەھەستەرە ماددەکانی نا ھەوا یاخود ماددە پیسکەرەکان و ھەوکردنی ڤایرۆسی سەرە بۆری ھەوا. ئەو نەخۆشانەی ڕەبۆییەکی ھیواشی mild ناوبەناویان ھەیە بەزۆری بێ نیشانەن جگە لەو کاتانەی خراپ بوون بەسەر نەخۆشییەکەیان دادێت ئەمیش لەکاتی ھەوکردنەکانی سەرە بۆری ھەوا یاخود بەرکەوتن بۆ ھەستەرەماددەکاندا ڕوودەدات. لەڕەبۆی بەردەوامدا Persistent ، خیزە خیز wheeze و ھەناسە تەنگی Breasthless درێژخایەن ھەیە. ڕەبۆ بەشێوەیەکی جیاکەرەوە شێوازێکی رۆژانەیی Diurnal ھەیە، نیشانەکانی لەبەیانیان زوودا خراپتر دەبێت. ئەگەر بێتو باش کۆنتڕۆلڕ نەکرابێت، نیشانەکانی وەکو کۆکەو خیزە خیز خەو تێکدەدەن و وامان لێدەکەن زاراوەی " ڕەبۆی شەوانەNocturnal بەکاربھێنین. کۆکە Cough لەوانەیە تاکە نیشانەی زاڵی ڕەبۆ بێت لەھەندێک نەخۆشداو نەبوونی خیزە خیز یاخود ھەناسە تەنگی گەیشتنە ناسینەوەی ئەو جۆرەی پێی دەوترێت " کۆکە ڕەبۆ" . لەھەندێک دۆخی دیکەدا، دەرکەوتنی ڕەبۆ پەیوەندی بەبەکارھێنانی دەرمانەوە ھەیە. دەرمانی بێتا گیرەرەکان " B – Blockers" ( تەنانەت ئەگەر بەشێوەی دڵۆپەی چاویش بەکاربھێنرێن) لەوانەیە ببێتە ھۆی تەسکبوونەوەی بۆری ھەوا. ئەسپرین و دەرمانە ناستیرۆیدە دژە ھەوکەرییەکان NSAIDS پەیوەندییان بەڕەبۆوە ھەیە لە ١٠% ی نەخۆشەکان. زۆرجاریش ، ڕەبۆی ھەستیاری ئەسپرین پەیوەندیدارە بەھەوی لووتە گیرفان و دەرپەڕیوی گۆشتی لووتی Nasal polyp . ڕەبۆی پیشەیی Occupational ئێستا باوترین شێوەی پێشووی ھەناسەیی پیشەیین و نزیکەی لە ٥% ی ھەموو ڕەبۆی سەرەتایی تەمەنی پێگەیشتوویی پێکدێنن. ئەمەش دەبێت لەھەموو ئەو نەخۆشانەی ڕەبۆدا لەچاوبگیرێت کە لەتەمەنی ئیشکردندان بەتایبەتی کاتێک ھەست بەباشتربوون بکەن ئەگەر لەئیش کردنەکەیان دوور بکەونەوە بۆ نموونە لەکاتی پشوودا. مرۆڤە ھەستیارییەکان atopic و جگەرە خۆرەکان لەمەترسی زیاتردان. زوو ناسینەوەو دوورکەوتنەوە لەبەرکەوتن بەھەستەوەرە ماددەکان بەشێوەی بەرچاو داھاتووی نەخۆشییەکە باشتر دەکات و لەوانەشە بەتەواوی چاک ببێتەوە. کەمینەییەکی گرنگ لەنەخۆشەکان دەردەکەوێت کەشێوەیەکی توندی تایبەتی ڕەبۆیان ھەیە، ئەمەش لەژناندا باوترە، لەمەدا وروژێنەرە ھەستەوەرییەکان کەمتر گرنگن . لێنۆڕینەکان Investigations ناسینەوەی ڕەبۆ لەسەر بنەمای ھاوگونجاوی میژووی دیدەنی و خستنەڕووی گیرانی جۆراوجۆری ڕۆیشتنی ھەوا: لێنۆڕینە فرمانییەکانی سی: پێناسەکان : ١- FEV: بریتییە لەقەبارەی ھەوای دراوە لەماوەیەکی دیاریکراودا (بەزۆری بەیەک چرکە FEV١) ،FEV١ کەمدەبێتەوە لە نەخۆشییە گیرەرەکانی بۆری ھەواو قەبارەی کەم بووی سی. ٢- VC (vital capacity) : زۆرترین قەبارەی ھەوایە کە دەتوانرێت بدرێتەوە پاش زۆرترین ھەڵمژینی ھەوا، ئەمەش بەئامێری سپایرۆمیتەر دەپێورێت. ٣- PEFR: ئەو ڕێژەیەیە کە کەسێک دەتوانێت ھەوا لەسییەکانی دەرکاتە دەرەوە. ناسینەوەی ڕەبۆ لەڕێگەی لێنۆڕینەکانەوە و ھاوتا لەگەلڕ نیشانە دیدەنییەکانی : ١- FEV١ ≥ ١٥ % ( و ٢٠ مل) زیاد بکات پاش وەرگرتنی فراوانکەرێکی بۆری ھەوا و ھەوڵێکی کۆرتیکۆستیرۆیدەکان . ٢- > ٢٠% گۆڕانی رۆژانەی PEF بۆماوەی ٣ ڕۆژ یان زیاتر لەھەفتەیەکدا لەماوەی دوو ھەفتەدا. ٣- FEV١ ≥ ١٥% کەم بکات پاش ٦ دەقیقە لە ڕاھێنان. ناسینەوەی پیشە ڕەبۆ زۆر سەختەو زۆرجار پێویستی بەپزیشکی تایبەتمەند دەکات . تۆمارکردنە دوو سەعاتییەکانی PEF بەتایبەت ئەو کاتانەی کە لەپیشەیەکەوە دوورە، یارمەتی ناسینەوەکە دەدات. بەڵام ئەمەش زۆر جار قورسە بۆ جێبەجێکردن. ھەندێک جار لەوانەیە پێویستی بەلێنۆڕینی ھاندانی بۆری ھەوا بکات بەھەستەوەرە ماددەی گومانلێکراو. پشکنینی تیشکی : بەشێوەیەکی گشتی پشکنینی تیشکی بێ سوودە لەدەستنیشانکردنی ڕەبۆدا، بەڵام دەشێت ئاماژە بەناسینەوە جێگرەوەکانی دیکە بکات. ڕەبۆی ناکاو دەبێتە ھۆی فرە ھەوایی بوونی سییەکان و پووکانەوەی پلی لەوانەیە بینرێت ئەگەر لینجە ماددە بۆرییەکی ھەوای گەورەی گرتبێت. پێوانی باری ھەستیاری: بەرزبوونەوەی ژمارەی خانەی ھۆگری رەنگ سوور (ئیزنیومیل) لەبەڵغەم یاخود خوێنی دەمارە سەرپەڕەکان لەوانەیە تێبینی بکرێت و سەرجەمی (IgE) خوێن بەشێوەیەکی تایبەت لەڕەبۆی ھەستیاریدا بەرزدەبێتەوە. لێنۆڕینەکانی سمینی پێست سادەن و ھەڵسەنگاندنێکی خێرا لەبارەی ڕەبۆوە دابین دەکەن. ھەڵسەنگاندنی ھەوکردنی ڕێڕەوی ھەوا: بەڵًغەمی ھاندراو بۆ دەردان و ھەناسەی دراوە رێگا بەھەڵسەنگاندنی ناکونکەری ھەوکردنی ڕێڕەوی ھەوا دەدات و سوودبەخشە لەناسینەوەی ڕەبۆداو یارمەتی چاودێریکردنی چالاکی نەخۆشییەکە دەدات. چارەسەرکردن: ئامانجەکانی چارەسەرکردنی ڕەبۆ: ١- کۆنتڕۆڵکردنی نیشانەکان. ٢- ڕێگرتن لەخراپبوونی ڕەبۆ. ٣- ھێشتنەوەی فرمانی سی لەئاستی ئاساییدا ئەوەندەی بگونجێت. ٤- دوورە پەرێزی لەزیانە لاوەکییەکانی دەرمانەکانی دژە ڕەبۆ. ٥- رێگەگرتن لەبەرەو پێشچوونی سنورداربوونی نەگەڕاوەی ڕێڕەوی ھەوا. ٦- کەمکردنەوەی ڕێژەی مردن بەھۆی نەخۆشی ڕەبۆوە. ھۆشیاری نەخۆشەکە: سروشتی جیاوازی ڕەبۆ وامان لێدەکات نەخۆشەکان ھانبدەین بۆ ھەستکردن بەبەرپرسیارێتی لەبەرامبەر کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکەیان کە دەبێتە ھۆی باشتربوونی دەرئەنجامە کلینیکیەکانی نەخۆشییەکە. ئەم ھۆشیارییە ھەر لەساتی دەست نیشانکردنی نەخۆشییەکەوە دەست پێدەکات. دەبێت فێری پەیوەندی نێوان نیشانەکان و ھەوکردن، گرنگی نیشانە ھەستیارەکان وەکو بێداربوونەوەی شەوانە، جۆرە جیاوازەکانی دەرمان و بەکارھێنانی PEF بۆ دیاریکردنی بڕیارەکانی چارەسەرکردن. دوورکەوتنە لەھۆکارە وروژێنەرەکان: زۆر بەتایبەتی لەچارەسەرکردنی پیشەی ڕەبۆدا، ئەویش بەدوورخستنەوەی ھەستەرە ماددەکانی بەرپرسیار، بەمەش لەوانەیە تەواو چاک ببێت یاخود بەشێوەیەکی بەرچاو بەرەو باشبوون بڕوات. بەھەمان شێوەش، ناسینەوەی ھەستیاربوون بۆ ئاژەڵی ماڵی و دوورخستنەوەی لەمالڕ لەوانەیە کاریگەری زۆر باشی ھەبێت لەکۆنتڕۆڵکردنی ڕەبۆدا، ھەرچەندە لەوانەیە چەندان ساڵی بوێت تاوەکو پاشماوەی ئاژەڵەکان بەشێوەیەکی بەرچاو کەمدەبێتەوە. لەوانەشە بەرکەوتن بەتەنۆچکە تۆزییەکانی ناومالڕ چارەبکرێن بەلابردنی فەرشەکان و شوێنگرتنەوەیان بەڕاخەری تەختەیی یاخود ماددەی دیکە. بەڵام زۆربەی نەخۆشەکان ھەستیاریان بەرامبەر ژمارەیەکی زۆر لە ھەستەرە ماددە ھەیە، ئەمەش وایکردووە دوورکەوتنەوە لێیان کارێکی سەخت بێت. ھەروەھا ئەو دەرمانانەی دەبنە ھۆی ڕەبۆ یاخود خراپتری دەکەن پێویستە دوورەپەرێزیان لێبکرێت. دەبێت وازیش لەجگەرەکێشان بھێنریت. شێوازی ھەنگاوبەندی لە چارەسەری ڕەبۆدا ھەنگاوی یەک: بەکارھێنانی ڕێکەوتی بۆری ھەوا فراوانکەرە ھاوتاکانی وەرگرەی (Beta -٢) ھەڵمژراوی کورت – کاری : ئەم ھەنگاوە بۆ ئەو نەخۆشانەیە ڕەبۆی ھێواشی ناوبەناویان ھەیە (نیشانەکان کەمتر بن لەجارێک لەھەفتەیەکدا بۆ ماوەی سێ مانگ و کەمتر بێت لەدوو نۆبەی شەوانە لەمانگێکدا)، ئەمەش بەسە بۆ بەکارھێنانی ھاوتای وەرگرەی B٢ ی ھەڵمژراوی کورت-کار inhaled short-acting B٢-agonist بەپێی پێویست، ئەم نەخۆشانە دەبێت بەوریاییەوە شەرپەرشتی بکرێت. ھەنگاوی دوو: بڕی کەمی کۆرتیکۆستیرۆیدی ھەڵمژراو: چارەسەری دژە ھەوکردنی رێگپێدراو regular( کۆرتیکۆستیرۆیدی ھەڵمژراو زۆر باشە) پێویستە زیاد بکرێت بۆ چارەسەر ھەنگاوی یەک لەو نەخۆشانەدا کە: ١- دووچاری خراپبوونی ڕەبۆ بووە لەدوو ساڵی ڕابردوودا. ٢- بەکارھێنانی ھاوتاکانی وەرگرەی -٢β - ھەڵمژراو سێ جار یان زیاتر لەھەفتەیەکدا. ٣- ھەبوونی نیشانەکان سێ جار یان زیاتر لەھەفتەیەکدا. ٤- خەبەربوونەوەی شەوێک لەھەفتەیەکدا بەھۆی ڕەبۆکەوە. ھەنگاوی سێ : چارەسەری زیاد کراو: ئەگەر نەخۆشەکە سەرەڕای بەکارھێنانی رێگەپێدراوی کۆرتیکۆستیرۆیدی ھەڵمژراو، باش کۆنتڕۆڵنەبوو، ئەوا دەبێت چاوپیداخشاندنەوەیەکی گشتگیری نەخۆشەکە بکەین بەتایبەت خۆپێوەگری بۆ چارەسەرەکان و تەکنیکی ھەڵمژین Inhaler . لەوانەیە زیادکردنی کۆرتیکۆستیرۆیدەکە بۆ ھەندێک نەخۆش بەکەڵک بێت. یەکەم ھەڵبژاردنی چارەسەری زیادکراو بریتییە لەھاندەر یاخود ھاوتاکانی ٢β ی درێژ –کار وەکو ساڵمیترۆلڕ و فۆرمۆتیرۆلڕ (ماوەی کارکردنیان لانی کەم ١٢ سەعاتە)، ئەمەش بەردەوام دەریخستووە کە کۆنتڕۆڵکردنی ڕەبۆی باشتر کردووە و ڕێرەوی توندێتی خراپتربوونەکانی کەمتر کردۆتەوە بەبەراورد بەیادکردنی ژەمە دەرمانی کورتیکۆستیرۆیدە ھەڵمژاوەکە بەتەنھا تێکەڵکردنێکی جێگیری ھەڵمکەری inhaler کۆرتیکۆستیرۆیدی ھەڵمکراو و ھاندەری ٢β ی درێژکار گەشەی پێدراوە، ئەم چارەسەرە زۆر گونجاوە، خۆپێوەگری نەخۆشەکانی زیادکردووە. دژەکارەکانی وەرگرەی لێوکۆترین (وەکو فۆنتیۆکاست ١٠ ملگم رۆژانە montelukast ) تا ڕادەیەک گروپێکی نوێن دەتوانرێت لەڕێگەی دەمەوە وەربگیرێن و ڕێژەی خراپبوونەکان کەمکاتەوە. ھەنگاوی چوار: باش کۆنتڕۆلڕ نەبوون بەبەکارھێنانی ژەمە دەرمانی مامناوەندی ستیرۆیدی بەھەڵمکراو و چارەسەری زیادکراو . زیادکردنی دەرمانی چوارەم: لەکەسی پێگەیشتوودا، دەشێت ژەمە دەرمانی کۆرتیکۆستیرۆیدی بەھەڵمکراو زیاد بکرێت. ئامادەکراوی کۆرتیکۆستیرۆید لەرێگەی لووتەوە دەبێت لەو نەخۆشانەدا بەکاربێت کە نیشانەی زەقی سەرە بۆری ھەوایان ھەیە. ھەروەھا لەوانەیە دژکارەکانی وەرگرەی لیوکۆترین، سێوفلین یاخود ھاندەرەکانی وەرگرەی - ٢β- ی لەسەرخۆ دەرچوو (slow –release) بەکاربھێنرێن. ئەگەر ھەوڵی چارەسەری زیادکراو (ھەنگاوی سێ) کاریگەربووی نەبوو، ئەوا دەبێت بوەستێنرێت، دژەکەڕووی وەکو ئەتراکۆنازۆل لەرێگەی دەمەوە لەو نەخۆشانەدا دەبێت ڕەچاو بکرێت کە ھەوکردنی ھەستیاری سی جۆری Aspergillus یان ھەیە. چارەسەری نوێی وەکو دژە تەنی مۆنۆکلۆنالڕ ئاڕاستەکراو دژی (IgE) دەشێت یارمەتیدەر بێت. ھەنگاوی پێنج : بەکارھێنانی بەردەوامی یاخود زۆر جاری ستیرۆیدەکان لەڕێگەی دەمەوە : لەم قۆناغەدا ، چارەسەر بەپرۆنیزۆڵۆن Prednisolone (بەزۆری ڕۆژی یەک ژەمە دەرمان لەبەیانیاندا) دەبێت بەکەمترین بڕبەکاربھێنرێت، ھەرئەوەندە پێویست بێت بۆ کۆنتڕۆڵکردنی نیشانەکان. ئەو نەخۆشانەی لەسەر چارەسەری درێژخایەنی کۆرتیکۆستیرۆیدن (لە سێ مانگ زیاتر) یاخود وەرگرتنی سێ یاخود چوار کۆرس لەساڵێکدا لەمەترسی زیانە لاوەکییە سیستماتیکیەکاندان ئێسکە داخوران Osteoporosis دەکرێت لەم نەخۆشانەدا ڕێی لێبگیرێت بەبەکارھێنانی بسفۆسفۆنەیت Bisphosphonate. شێوازی چارەسەری ھەنگاو – کەمکردنەوە: ھەرکاتێک ڕەبۆ کۆنتڕۆلڕ بوو، ژەمە دەرمانی کۆرتیکۆستیرۆیدی بەھەڵمکراو (ھەڵمژراو) یاخود لەڕێگەی دەمەوە پێویستە بۆ کەمترین بڕ کەمبکرێتەوە کە تیایدا کۆنتڕۆڵکردنی کاریگەری ڕەبۆ دەستەبەر بێتز خراپتربوونەکانی ڕەبۆ:

Exacerbations of asthma

بەدرێژایی ڕەوتی نەخۆشی ڕەبۆ، چەندان جار خراپتربوون بەخۆیەوە دەبینێت، ئەمەش بەزیادبوونی نیشانەکان و بەرەو خراپ چوونی PEF و زیاد بوونی ھەوکردنی ڕێڕەوی ھەوا.خراپتربوونەکان دەشێت دروست بێت لەئەنجامی ھەوکردنەکان (باوترینیان ڤایرۆسییە) ، ھاوێنەکان و بەڕێکەوتیش ھەستەرە ماددەی دەرەکی (بەتایبەتی پاش ڕەشەبا) . زیادبوونی پیسبوونی ھەوا دەبێتە ھۆی زیاد بوونی داخلڕ بوون لەنەخۆشخانەکاندا. زۆرینەی نۆبەکان وەردە وەردە بەرەو خراپبوون دەچن لەچەند کاتژمێرێکەوە بۆ چەندان رۆژ دەخایەنێت بەڵام ھەندێکیان بەکەمترین نیشانەی ئاگادارکەرەوە یاخود بەبێ ھیچ نیشانەیەک ڕوودەدەن: لەبەرئەوە پێی دەوترێت : ڕەبۆی ناسک Brittle asthma . چارەسەری خراپتربوونە ھێواش – ناوەندەکان: بەکارھێنانی کۆرسی کورێ کۆرتیکۆستیرۆید لەڕێگەی دەمەوە (پردنیزۆنۆلڕ ٣٠- ٦٠ملگم ڕِۆژانە، زۆر جار کۆنتڕۆڵکردنی نیشانەکان دەگێڕێتەوە. ئاماژەکانی پێدانی ئەم کۆرسە:

  • خراپتربوونی ڕۆژ بەڕۆژی نیشانەکان و PEF.
  • ھاتنە خوارەوەی PEF بۆ خوار لە ٦٠ % ی باشترین تۆماری کەسی نەخۆشەکە.
  • دەست پێکردنی یاخود خراپتربوونی پێش خەو بەھۆی ڕەبۆوە.
  • بەردەوام بوونی نیشانەکانی بەیانیان تاوەکو نیوەڕۆ.
  • زیاتر کەمبوونەوەی وەڵام بۆ فراوانکەرە بۆری ھەوا ھەڵمژراوەکان.
  • نیشانەکان ھێندە توند بن پێویست بەچارەسەری فراوانکەرە بۆری ھەوا ھەڵمکراوەکان یاخود لێدراوەکان injected بکات.

چارەسەری ڕەبۆی توندی ناکاو acute severe asthma - ھەڵسەنگاندنی سەرەتایی : تایبەتمەندییەکانی ڕەبۆی توندی ناکاو : ١- PEF = ٣٣% - ٥٠ % پێشبینی کراو بێت (> ٢٠٠ لیتر / دەقیقە). ٢- ژمارەی ھەناسەدان ≥ ٢٥ / دەقیقە ٣- ژمارەی لێدانەکانی دلڕ ≥ ١١٠ / دەقیقە. ٤- نەتوانینی تەواوکردنی ڕِستە لە ھەناسەیەکدا. - ئەو نیشانانەی مایەی ھەڕەشەی ژیانن ( نیشانەکانی ھەڕەشەی ژیانی) : ١- PEF = ٣٣ – ٥٠ % پێشبینی کراو بێت ( > ١٠٠ لیتر / دەقیقە ). ٢- ڕێرەوی تێربوونی O٢ لەخوێندا بچوکترە ٩٢ % ، بەتایبەت ئەگەر لەسەر ئۆکسجین بێت. ٣- ئاسایی بوونی (نۆرمالڕ) نیمچە پەستانی CO٢ لە خوێنبەردا. ٤- سنگی بێدەنگ silent chest : لەئەنجامی پێدانەڕۆیشتنی ھەوا بۆناو سییەکان دروست دەبێت. ٥- شین بوونەوە Cyanosis. ٦- لاوازبوونی توانای ھەناسەدان (ھیچ ھێزێکی پێوە دیار نابێت). ٧- خاولێدانی دلڕ یاخود ناڕێک لێدانی دلڕ . ٨- دابەزینی فشاری خوێن. ٩- ھیلاکبوون. ١٠- نزمە ئاستی ھۆش (گیژبوون و وڕبوون) Confusion. ١١ – بێ ھۆشی Coma. - ڕەبۆی بەرەو مەرگ Near –fatal asthma: بەرزبوونەوەی نیمچە پەستانی CO٢ و یاخود پێویست بوونی ھەناسەدانی میکانیکی بەبەکارھێنانی فشاری فوودانی بەرز. چارەسەرەکان : ١- ئۆکسجین : بەرزە خەستی O٢ (شێدار بکرێت ئەگەر گونجا) دەبێت وەربگیڕێت بۆ ئەوەی ئۆکسجینی تێری لەسەروو ٩٢ % بمێنێتەوە لەپێگەیشتواندا. ئەگەر پێدانی ئۆکسجینی گونجاو دەستەبەر نەبوو، ئەوا ھەناسەدانی یارمەتیدراو پێویستە. ٢- ژەمە دەرمانی بەرزی فراوانکەرە بۆری ھەواییە ھەڵمژراوەکان: یەکەم ھەڵبژاردن دەرمانی ھاندەرەکانی وەرگرەی - ٢β- ی کورت –کارن. لەنۆبەکانی توندی ناکاو یاخود ھەڕەشەی ژیانی، دەرمانی ئیپراترۆپیۆم برۆماید Ipratropium bromide زیاد دەکرێت بۆ ھاندەرەکانی - ٢β- ی کورت کار (سالبیۆتامۆلڕ) و زیاتر یارمەتی فروان کردنی بۆری ھەواکان دەدات. ٣- کۆرتیکۆ ستیرۆیدە سیستەمیەکان (گشتگیرەکان): ئەمانە ھەوکردنەکان کەمدەکەنەوەو چاکبوونەوەی خراپتربوونەکان خێراتر دەکەن . لەھەموو بارەکانی ڕەبۆی توندی ناکاودا، دەبێت بەکاربھێنرێن. بەزۆری لەرێی دەمەوە دەکرێت وەربگیرێن (پرۆنیزۆلۆن ٣٠ – ٦٠ ملگم) ، بەڵام لەو نەخۆشانەدا کە توانای قوتدانیان نییە یاخود دەڕشێنەوە، دەرزی ھایدرۆکۆرتیزۆن ٢٠٠ ملگم لەڕێگەی دەمارەوە بەکاردەھێنرێت . ٤- گیراوەی دەماری: زۆربەی نەخۆشەکان دووچاری وشکبوونەوە دەبن و دەشێت سوود لەگیراوەی دەماری وەربگرن. پێدانی پۆتاسیۆم لەوانەیە پێویست بێت بەھۆی وەرگرتنی ژەمە دەرمانی چەند بارە بۆوەی سەڵبیوتامۆل دەبێتە ھۆی نزمبوونەوەی پۆتاسیۆم لەخوێندا. چارەسەری پاشتری: ئەوگەر نەخۆشەکە بەرەو باشبوون نەچوو، ھەڵبژاردنی دیکە ڕەچاو دەکرێت. بەکارھێنانی مەگنسیۆمی دەماری لەوانەیە فراوانکردنی زیاتری بۆری ھەوا دەستەبەر بکات لەو نەخۆشانەدا کە PEF > ٣٠ پێشبینیکراوە، ھەندێک نەخۆشیش دەتوانن سوود لەئەمینۆفلینی aminophylline دەماری وەربگرن، بەڵام چاودێری ورد پێویستە. چاودێریکردنی چارەسەرەکە : دەبێت PEF ھەر ١٥ – ٣٠ دەقیقەیەک تۆمار بکرێت و پاشانیش ھەر ٤ – ٦ سەعاتێک دەبێت ئۆکسجینی تێری خوێن لە سەروو ٩٢ % بێت بەبەکارھێنانی لێدان – ئۆکسجین پێوەر Pules-oximetry . بەڵام پێوانی گازەکانی ناو خوێنی خوێنبەر پێویستە ئەگەر پێوانی نیمچە پەستانی (CO٢) ی خوێنی سەرەتای نۆرمالڕ یاخود بەرز بێت، نیمچە پەستانی O٢ لە ٨ کیلۆباسکالڕ کەمتر بووبێت یاخود نەخۆشەکە بەرەو خراپتربوون چووبێت. ئاماژەکانی جێبەجێکردنی ھەناسەدانی یارمەتیدراو لە ڕەبۆی توندی لەناوکاودا : Assissted Ventilation ١- بێ ھۆشی Coma. ٢- پەککەوتنی ھەناسە Respiratory arrest. ٣- خراپ بوونی پێوانەکانی گازەکانی خوێنی خوێنبەر سەرەڕای چارەسەری گونجاو: - نیمچە پەستانی O٢ > ٨ کیلۆباسکالڕ بەرەو خوار. - نیمچە پەستانی CO٢ < ٦ کیلۆباسکالڕ بەرەو سەر. - نزمە توانای ترشی خوێن PH و دابەزینی . ٤- ھیلاک بوون ، گێژبوون ، کاس بوون و خەواڵوو بێ ھۆشی. داھاتووی نەخۆشییەکە Prognosis: دەرئەنجام بەشێوەیەکی گشتی لەڕەبۆی توندی ناکاودا باشە. مردن لەڕەبۆدا دەگمەنە، بەڵام ژمارەیەکی بەرچاوی مردن لەگەنجدا ڕوودەدات و زۆربەشیان توانای ڕێلێگرتنیان ھەیە. پێش دەرچوونی نەخۆشە لەنەخۆشخانە دەبێت لەسەر چارەسەری دەرەوە دەنرابێت و PEF گەیشتبێتە لە ٧٥ % پێشبینیکراو ، یاخود باشترین باری کەسی بێت، دەبێت ھەوڵبدرێت ھۆکاری وروژێنەر دەست نیشان بکرێت و ھۆشیاری بدرێتە نەخۆشەکەو پلانێکی نووسراوی خود – چارەسەری بۆ دابین بکرێت.

سەرچاوە[دەستکاری]

ماڵپەڕی سەردەم