یاساکانی ئازادیی زانیاری بە پێی وڵات

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

یاسای ئازادی زانیاریەکان

زیاتر لە شەست وڵات لە سەرتاپای جیھان شێوازێکی یاسای ئازادی زانیاریەکان پەیڕەو دەکەن کە رێسا لەسەر نھێنی پارێزی حکومەت دادەنێن. ژمارەیەکی زۆرتری ولاتانیش ئێستا کار لەسەر ھێنانە کایەوەی ئەم جۆرە یاسایە دەکەن، و زۆر لە ھەرێمەکانی وڵاتان سەرەڕای بوونی یاسایەکی نیشتمانی یاسای خۆجێیی تایبەتیان لەو بارەیەوە ھەیە—بۆ نمونە، ھەموو ویلایەتەکانی ئەمەریکا یاسای دەسترٍِاگەیشتن بە زانیاریەکانیان لەگەڵ بوونی یاسای نیشتمانیدا ھەیە. بەگشتی، ئەم جۆرە یاسایانە پرۆسەیەکی یاسایی دەستنیشاندەکەن کە لە رێگەیەوە زانیاریەکانی حکومەت بەردەستدەکات بۆ جەماوەر؛ لە ھەندێک وڵاتاندا، رەنگە ئەمە تەنھا بەسەر رۆژنامەنووساندا، یان بۆ خەڵکانێک کە پێویستیەکی یاساییان بۆ بوونی ئەو زانیاریانە ھەیە بچەسپێندرێت. لە زۆر لە وڵاتاندا زەمانەتی دەستوری نا روون ھەن بۆ مافی دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان، بەڵام زۆربەی جار ئەمانە بە جێبەجێنەکراوی دەمێننەوە تاوەکو یاسایەکی تایبەتمەند نەبێت بۆ دووپاتکردنەوەیان. ھەروەھا رەنگە ئەو یاسایانە بە یاسای تۆماری کراوە یان (بە تایبەتی لە ویلایەتە یەکگرتووەکاندا) بە یاسای شەبەنگە رۆژ(Sun Shine Law) (کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی "رێگە بە رۆشنایی دەدات" بکەوێتە سەر پرۆسەکە) ناودەبرێن. چەمکێکی تری پەیوەندیدار بریتیە لە یاسای کۆبوونەوەی کراوە، کە رێگە بە جەماوەردەدات دەستیان بە زانیاریەکانی کۆبوونەوەکانی حکومەت رابگات نەوەک تەنھا دەستیان تۆمارکراوەکانی ئەو کۆبوونەوانە رابگات. لە زۆر لە وڵاتاندا، یاسای پاراستنی تایبەتمەندیەتی و زانیاریەکان رەنگە بەشێک بن لە یاسای ئازادی زانیاریەکان؛ ئەم چەمکانە زۆربەی جار زۆر بەتوندی لە رێڕەوی سیاسەتدا بەیەکەوە لکێنراون. پرەنسیپێکی گشتی لە دواوەی زۆر لە یاساکانی ئازادی زانیاریەکان ھەیە کە بریتیە کە ئەرکی ھەڵگرتنی قورسایی بەڵگەکان دەکەوێتە سەر ئەوکەسانەی کە داوای زانیاریەکانیان لێدەکرێت نەوەک ئەوکەسانای کە داوای زانیاریەکان دەکەن. بە گشتی داواکار پێویست ناکات کە روونکردنەوە ببەخشێت لەبارەی داواکاریەکان، تەنھا ئەگەر زانیاریەکان ئاشکرا نەکراوبوون ئەوکاتە دەبێت ھۆیەکی رەوا پێشکەشبکرێت. ھەندێک وڵات کە ئەو یاسایەیان ھەیە.

ئەلبانیا:

لە ئەلبانیا، دەستوری ١٩٩٨ زامنی مافی دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان دەکات، ئەو یاسایەش کە پاڵپشتی ئەو بنەما دەستوریە دەکات بریتیە لە یاسای ژمارە ٨٥٠٣ لە ڕێکەوتی ٣٠ ی حوزەیرانی ١٩٩٩ لە بارەی مافی بەدەستھێنانی زانیاریەکان لە بارەی نووسراوە فەرمیەکان دەرچووە). ئەمە پێویست بەوە دەکات کە دەسەڵاتە گشتیەکان وەڵامی ھەموو داواکاریەک بدەنەوە کە لەبارەی نووسراوە رەسمیەکانەوە دەکرێن. https://web.archive.org/web/20060216225118/http://hidaa.gov.al/en/pub/law8503.htm

ئوسترالیا:

لە ئوسترالیا، یاسای ئازادی زانیاریەکان ١٩٨٢ لەسەر ئاستی فیدرالی دەرچوو، کە بەسەر ھەموو " وەزیرەکان و وەزارەتەکان و دەسەڵاتە گشتیەکان" ی کۆمۆن وێلس دەچەسپێندرێت. یاسای ھاوشێوەی ئەمەش لە ھەموو ویلایەتەکان و ھەرێمەکاندا ھەیە—لە ڤیکتۆریا، یاسای ئازادی زانیاریەکان ١٩٨٢؛ لە ھەرێمی پایتەختی ئوسترالیا، یاسای ئازادی زانیاریەکان ١٩٨٩؛ لە نیو ساوس وەیلز، یاسای ئازادی زانیاریەکان ١٩٨٩؛ لە باشوری ئوسترالیا، یاسای ئازادی زانیاریەکان ١٩٩١؛ لە تاسمانیا، یاسای ئازادی زانیاریەکان ١٩٩١؛ لە کوینزلاند، یاسای ئازادی زانیاریەکان ١٩٩٢؛ لە ئوسترالیای رۆژئاوا، یاسای ئازادی زانیاریەکان ١٩٩٢؛ و لە ھەرێمی باکوریشدا، یاسای زانیاریەکان ھەیە.

بیلایز:

لە بێلایز، یاسای ئازادی زانیاریەکان لە ساڵی ٢٠٠٠ دا پەسەندکراوە و ئێستا لە جێبەجیکردندایە، ھەرچەندە لیژنەیەکی حکومی تێبینی ئەوەی کردووە کە " ئەم یاسایە سودێکی زۆری نەبووە تا ئێستا". http//www.belize.gov.bz/library/political_reform/p١٦.htm1

بۆسنیا و ەرزەگژڤینیا:

لە بۆسنیا و ەرزەگۆڤینیا، لە ھەردوو قەوارە فیدرالیەکەیدا- ریپەبلیکا سرپاسکا و فیدرالیەتی بۆسنیا و ەرزەگۆڤینیا- یاساکانی ئازادی زانیاریەکانیان پەسندکردووە لە ساڵی ٢٠٠١، یاسای ئازادی دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان بۆ ریپەبلیکا سرپاسکا و یاسای ئازادی دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان بۆ فیدرالیەتی بۆسنیا و ەرزەگۆڤینیا یەک بەدوای یەک پەسەندکراون. بەم شێوەیە، ھەرچەندە یەک یاسا نیە لەسەر ئاستی نیشتمانی، یاساکان ھەموو وڵاتەکە دەگرنەوە.

بولگاریا:

لە بورلگاریا، یاسای دەستڕاگەیشتن بە زانیاریە گشتیەکان لە ساڵی ٢٠٠٠ پەسەندکرا، ئەمەش لە دوای راسپاردەی دادگای دەستوری بۆ چەسپاندن یاسایەکی لەم جۆرەوە ھات.

کەنەدا:

لە کەنەدا، یاسای دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان رێگە بە ھاوڵاتیان دەدات کە داوای تۆمارەکان بکەن لە دەسەڵاتە فیدرالیەکان. ئەمەش لە لایەن کۆمیسیاری زانیاریەکانی کەنەدیەوە خرایە واری جێبەجێکردنەوە. ھەروەھا یاسایەکی تری تەواوکەر کە بریتیە لە یاسای تایبەتمەندیەتی ھەیە، کە لەساڵی ١٩٨٣ ەوە. مەبەست لە یاسای تایبەتمەندی بریتی بوو لە درێژکردنەوەی ماوەی ئەو یاسایانەی کەنەدا کە پارێزگاری لە تایبەتمەندیەکانی تاکەکەسەکان دەکەن لە رووی پاراستنی زانیاریە تاکەکەسیەکانیان کە لەلایەن دامەزراوەی حکومەتی فیدرالی ھەن و مافی دەستڕاگەیشتنی تاکەکەسەکان بەم زانیاریە تایبەتانەی خۆیان دابیندەکات. ئەمەش ترۆپکی پاراستنی مافی بڵاوکردنەوەیە (Copyright). داواکاریەکان لەبارەی پێشلکردنە مومکنەکانی ئەم یاسایە دەکرێت لەلایەن کۆمیسیاری (نھێنی تاکەکەسی) (Privacy) کەنەداوە بەرزبکرێنەوە. ھەرێم و ناوچە جیاوازەکانی کەنەدا بەھەمان شێوە یاسایان ھەیە کە دەستڕاگەیشتن بە زانیاریە حکومیەکان رێکدەخات؛ لە زۆر بەی حاڵەتەکاندا، ئەمە بریتیە لە ھەر ھەمان یاسای ھەرێمیش بۆ پاراستنی زانیاریە تاکەکەسیە تایبەتمەندیەکانیش. بۆ نمونە، یاسای ئازادی زانیاریەکان و پاراستنی تایبەتمەندیەکان بەسەر وەزیر و دەزگا و دەستە و زۆرینەی لیژنەکان و ھەروەھا کۆلێژە کۆمەڵەییەکان و ئەنجومەنی تەندروستی گەڕەکەکانی ھەرێمی ئۆنتاریۆ و کیوبیکدا دەچەسپێنرێت. لە کیوبیک ئەو یاسایەی مافی دەستڕاگەیشتن بەو دۆکیۆمێنتانەی کە لەلایەن دامەزراوە گشتیەکانەوە ھەڵگیراون و مافی پاراستنی زانیاریە تاکەکەسیەکان دەپارێزێت ھەڵدەستێت بە رێکخستنی دەستڕاگەیشتن بە زانیاریە حکومیەکان.

شیلی:

لە شیلی، دەقێکی دەستووری ھەیە بۆ ئازادی زانیاریەکان، بەڵام یاسایەک نیە بۆ دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکانی حکومەت. ئەم مافەش کە لە دەستور لە رێگەی مادە (١١) ی یاسای ژمارە ١٩٫٦٥٣ کە ھەڵسا بە ھەموارکردنی یاسای ژمارە ١٨٫٥٧٥ تیایدا ئەوە ھاتووە کە چاڵاکیە کارگێریەکان لە دەزگاکانی بەڕێوەبردنی گشتی و دۆکۆمێنتەکانی ئەو رێکخراوانەی کە لەگەڵیان کاردەکەن ئاشکرا و گشتین. جەماوەری گشتی دەتوانێت داوای زانیاری بکات لەبارەیانەوە بە بوونی ئەم مەرجانەی خوارەوە: دەبێت ئەوە شتێکی نوووسراو بێت و بۆ خۆی پێشتر ئاشکرا و لەبەردەستی جەماوەر نەبێت. دەبێت زانیاریەکە لە ماوەی ٤٨ کاتژمێردا دەستەبەربکرێت بۆ داواکار.

کۆڵۆمبیا:

لە کۆڵۆمبیا، دەستور مافی دەستڕاگەیشتنی بە زانیاریە گشتیەکان بەخشیوە، و یاسای ژمارە ٥٧ ی ساڵی ١٩٨٥ بۆ فەرمانکردنی ئاشکرایەتی رەسمی بۆ کردار و دۆکیۆمێنتەکان ئەم مادە دەستوریە دەچەسپێنێت، کە مافی دەستراگەیشتن بەو دۆکیۆمێنتانەی کە لە دام و دەزگا گشتیەکاندا ھەڵدەگیراون ەستەبەر دەکات.

کرواتیا:

لە کرواتیا یاسای مافی دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان ساڵی ٢٠٠٣ ھەموو دەسەڵاتە گشتیەکان دەگرێتەوە.

کۆماری چیک:

لە کۆماری چیک یاسای ژمارە ١٠٦/١٩٩٩ کە داوای دەستڕاگەیشتنی ئازادانە بۆ زانیاریەکان دەکات و دام و دەزگاکانی حکومەت و دەسەڵاتە خۆ بەڕێوەبەرایەتیە ناوچەییەکان و ئەو دامەزراوە گشتیانەی کە تەمویلی گشتی بەڕێوەدەبەن ھەروەھا ھەر دەزگایەکی تر لە لایەن یاساوە رێگەپێدراوبێت بۆ ئەوەی بەو بڕیارە یاساییانە بگات کە پەیوەندیدارن بە کەرتی گشتی دەکەونە ژێر باری ئەو یاسایە.

دانیمارک:

لە دانیمارک، یاسای دەستڕاگەیشتن بە فایلەکانی بەڕێوەبردنی گشتی لە ساڵی ١٩٨٥ بەسەر زۆرینەی دام و دەزگاکان جێبەجێدەبێت، و بەندێکی نائاسایی لە یاسایەکە وا دەکات ئەم یاسایە زۆرینەی دابینکەرانی کەرتی تایبەت و گشتی وزەش بگرێتەوە.

ئیکوادۆر:

لە ئیکوادۆر یاسای بەرچاوروونی و دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان لە ساڵی ٢٠٠٤ ئەوە رادەگەیەنێت کە مافی دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان لەلایەن دەوڵەتەوە زامنکراوە.

ئیستۆنیا: لە ئیستۆنیا یاسای زانیاریە گشتیەکان https://web.archive.org/web/20091123013320/http://www.legaltext.ee/et/andmebaas/tekst.asp?loc=text&dok=X40095K2&keel=en&pg=1&ptyyp=RT&tyyp=X&query=public+information ھەموو زانیاری ھەڵگرەکان دەگرێتەوە کە ھەموو دەزگاکانی حکومەت و حکومەتی خۆجێیی و کەسە یاساییەکان لە یاسای گشتی و کەسە یاساییەکان لە یاسای تایبەت ئەگەر ھاتوو ئەرکە گشتیەکانیان بەجێدەگەیاند وەک (دابینکردنی تەندروستی، خوێندن، ەتد) دەگرێتەوە.

یەکێتی ئەوروپا:

رێنمایی ژمارە ١٠٤٩/٢٠٠١ ی پەرلەمانی ئەوروپی و ئەنجوومەنی ٣٠ ی ئایاری ٢٠٠١ تایبەت بە دەستڕاگەیشتنی گشتی بە دۆکیۆمێنتەکانی پەرلەمانی ئەوروپی و ئەنجوومەن و لیژنەکان مافی دەستڕاگەیشتن بە دۆکیۆمێنتەکانی ھەر یەک لەم سێ دامەزراوەیە دەبەخشێت بە ھەر ھاوڵاتیەکی ئەم یەکێتیە یان بە ھەر تاکەکەسێکی سروشتی یان یاسایی کە جێنشین بێت یان نووسینگەی تۆمارکراوی لە ھەریەک لە وڵاتانی ئەندامی ئەم یەکێتیە ھەبێت. دۆکیومێنت بە مانایەکی بەرفراوان پێناسەکراوە و وا گریمانە دەکرێت کە ھەموو دۆکیومێنتێک بگرێتەوە، تەنانەت ئەگەر پۆلینیشکرابێت، رەنگە بکەوێتە ژێر باری مافی دەستپێڕاگەیشتن تەنھا لە حاڵەتێک دا نەبێت ئەگەر بکەوێتە خانەی یەکێک لە حاڵەتە جیاکراوەکان (استپناءات). ئەگەر داوای دەستڕاگەیشتن رەتکرایەوە ئەوا داواکار رێگەی پێدراوە کە داوایەکی تری دووپاتکەرەوە ئەنجامبداتەوە. دەکرێت سکاڵاکردنیش لە دژی رەتکردنەوەکە لە بەردەم لێکۆلەرەوەی یەکێتی ئەوروپا تایبەت بە سکاڵاکان ئەنجامبدرێت یان دەتواندرێت تێھەڵچوونەوەکە ببرێتە بەردەم دادگای سەرەتایی.

فینلەندا:

لە فینلەندا، یاسای کراوەیی دۆکیۆمێنتە گشتیەکانی ساڵی ١٩٥١ کرانەوەیی بۆ ھەموو تۆمار و دۆکییۆمێنتەکان داناوە کە لە بەردەستی بەرپرسانی دەوڵەت، شارەوانیەکان، و کۆمەڵە ئاینیە تۆمارکراوەکاندا ھەن. حاڵەتە ھەڵاوێردراوەکان لەم بنەما گشتیە تەنھا لە رێگەی یاساوە یان لە رێگەی بڕیارێکی دەسەڵاتی جێبەجێکردن لە بەر چەند ھۆیەکی ئاماژەپێکرا و دیاریکراودا وەک ئاسایشی نیشتمانی دەتواندرێت جیابکرێنەوە. کراوەیی بۆ رەشنووسە واژوونەکراوەکانی دۆکیۆمێنتەکان ناکەونە ژێر باری یاساکەوە، بەڵام بۆ رەچاوکردن و بڕیاری لێپرسراوە گشتیەکان بەجێھێڵدراوە کە ئایا ئاشکرای بکەن یان نەْ. خاڵی لاوازی یاساکە تواندرا لاببرێت لەو کاتەی کە یاساکە لە ساڵی ١٩٩٠ ەکاندا چاویپێداخشێندرایەوە. یاسا ھەموارکراوەکە، یاسای کراوەیی چاڵاکیەکانی حکومەت لە ساڵی ١٩٩٩، بە ھەمان شێوە پرەنسیپی کراوەیی فراوانترکرد بۆ ئەوەی ئەو دامەزراوانەش بگرێتەوە کە بە شێوەیەکی یاسایی رێگەیان پێدراوە ئەرکەکانی حکومەت جێبەجێبکەن، وەک تەمویلکردنی موچەی خانەنشینی و قازانجە گشتیەکان و لە ژێر سایەی ئەم یاسایە ئەم پرەنسیپە دۆکیۆمێنتە کۆمپیوتەریەکانیشی گرتەوە. لینکی دەرەکی: یاسای کراوەیی چاڵاکیەکانی حکومەت، وەزارەتی دادی فینلەندی https://web.archive.org/web/20110524091945/http://www.om.fi/23963.htm

فەرەنسا:

لە فەرەنسا لێپرسینەوە لە فەرمانبەرە گشتیەکان مافێکی دەستوریە، بە پێی راگەیاندنی مافی مرۆڤ و مافی ھاوڵاتیان. یاسای چەسپێندراو لە فەرەنسا بریتیە لە (یاسای ژمارە ٧٨-٧٥٣ ی ١٧ تەمموز ١٩٧٨. لە بارەی رێوشوێنی جۆراوجۆر بۆ باشترکردنی پەیوەندیەکانی نێوان فەرمانگە حکومیەکان و خەڵکی گشتی لە سەر رێکخستنی جۆراوجۆری خاوەن مۆرک و سروشتی کارگێڕی و کۆمەڵایەتی و دارایی.) ئەم یاسایە وەک رێسایەکی گشتی ئەوەی داڕشتووە کە ھاوڵاتیان دەتوانن داوای وێنەی ھەر دۆکۆمێنتێکی کارگێڕی بکەن (لە شێوەی پەڕاو یان لەسەر شێوە ژمارەیی کۆمیوتەری یان لەسەر ھەر شێوەیەکی تر) و ئەم یاسایە دەسەڵاتێکی کارگێڕی سەربەخۆ دادەمەزرێنێت بۆ ئەوەی چاوەدێری پرۆسەکە بکات.

جۆرجیا:

لە جۆرجیا گەلەیاسای کارگێڕی گشتی یاسایەک لەسەر ئازادی زانیاریەکان لەخۆوە دەگرێت.

ئەلمانیا: لە ئەڵمانیا، حکومەتی فیدرالی لە ساڵی ٢٠٠٥ دا یاسای ئازادی زانیاریەکانی پەسەند کرد. شەش لە شانزە ویلایەت کە بریتیبوون لە بەندسلاندەر و نۆردرھێین – وێستفالن و شلیسویگ—ھۆڵستێین، ھامبۆرگ و برێمەن—ھەڵَسەن بە پەسەندکردنی یاسای ئازادی زانیاریەکانی تایبەت بە خۆیان. لینکی دەرەکی یاسایەک بۆ رێکخستنی دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکانی حکومەتی فیدرالی ئەڵمانیا (یاسای ئازادی زانیاریەکان – FOIA) http://www.informationsfreiheit.info.

ھەنگاریا: لە ھەنگاریا، یاسای پاراستنی زانیاریە تاکەکەسیەکان و دەستڕاگەیشتن بە زانیاریە خاوەن بەرژەوەندیە گشتیەکان، مافی دەستڕاگەیشتن درێژە پێدەدات تاوەکو ھەموو ئەو زانیاریانە بگرێتەوە کە بەرژەوەندی گشتیان تێدایە، و زانیاریەکانیش وەک ئەو زانیاریانەی کە لە لایەن دەزگایەکەوە پێشکەشدەکرێن کە وەزیفەیەکی حکومی بە ئەنجامدەگەیەنێت پێناسەکراون.

ەندستان: لە ەندستان یاسای مافی زانیاریەکان لە لایەن پەرلەمانی ەندستانەوە لە تەمموزی ٢٠٠٠ خرایە بەر چاو. ئەم یاسایە لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥ دا ھێزی یاسایی و جێبەجێکردنی وەدەستھێنا. لە ژێر ئەم یاسایەدا زانیاریەکان بوون بە مافێکی بنچینەیی ھاوڵاتیان. و ھەر لە ژێر سایەی ئەو یاسایە پێویستە ھەموو دەزگاکانی حکومەت یان ئەو دەزگایانەی کە لە رێگەی پارەبەخشینی حکومەتەوە کاردەکەن کارمەندێکی زانیاریە گشتیەکان PIO دابمەزرێنێت. بەرپرسیاریەتی ئەم کارمەندانە PIO بریتیە لە دڵنیاکردنەوەی ئەوەی کە ئایا ئەو زانیاریەی داواکراوە ئاشکراکراوە بۆ داواکار لە ماوەی ٣٠ رۆژ یان لە ماوەی ٤٨ سەعات لە حاڵەتێک ئەگەر ئەو زانیاریە پێویست بوو بۆ ژیانی یان ئازادی کەسێک. ئەو یاسایە سوودی لە یاسا پێشووترەکانی چەند ویلایەتێکی دیاریکراو وەرگرتووە (لە ناویشیاندا مەھاراسترا گۆوە، کارناتاکە، دێلەی، ەتد) کە رێگەیان بە مافی بەدەستھێنانی زانیاریەکان (ھەر یەک بە پلەی جیاواز) بۆ ھاوڵاتیان لە بارەی چاڵاکیەکانی ھەر دامەزراوەیەک لە حکومەتی ویلایەتەکان داوە. ژمارەیەک لە ھەڵدانەوەی زانیاریە گرنگەکان بووە ھۆی ئاشکراکردنی گەندەڵی لە پرۆژە جۆراوجۆرەکانی حکومەت وەک پارە پەیداکردنی ناڕەوا لە سیستەمەکانی دابەشکردنی گشتی (کۆگاکانی دابەشکردنی بەشە خۆراک)، فریاکەوتنی کارەساتەکان، بونیادنانی رێگاوبانەکانی دەرەوە، ەتد. یاساکە بۆ خۆی خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە بەرەوپێشچوونی ەندستان بەرەو کراوەیی و لێپرسراویەتی زیاتر.

ھەرچۆنێک بێت یاساکە چەند خاڵێکی لاوازی دیاریکراوی تێدا ھەیە کە بەربەست لەبەردەم جێبەجێکردنیدا دروستدەکەن. چەندین پرسیار لەسەر نەبوونی داواکاری خێرا و وەڵامنەدانەوەی داواکاریەکان دروستبوون. نەبوونی کارمەندێکی PIO ناوەندی وادەکات کە زەحمەت بێت زۆر بە ھەستیاری کارمەندی PIO ی دروست دەستنیشان بکەیت بۆ ئەوەی کار لەسەر داواکاریەکان بکەت. لەبەر ئەوەی کارمەندی PIO فەرمانبەری دامەزراوەی حکومەتە رەنگە ئەم کارمەندە بەرژەوەندیەکی یاسایی ھەبێت لە ئاشکراکردنی زانیاریە زیانبەخشەکان لە بارەی چاڵاکیەکانی دامەزراوەکەی خۆی، کەواتە ئەمەش دەبێتە ھۆی بە گژیەکداچوونی بەرژەوەندیەکان. لە ویلایەتی مەھاراسترا مەزەندەکراوە کە تەنھا لە ٣٠% ی داواکاریەکان لە راستیدا دانیانپێدانراوە بەوەی کە دەکەونە ژێر باری ئەو یاسایەوە. یاساکە ھەروەھا خۆی لە ئاشکراکردنی ئەو زانیاریانە دادەماڵێت کە کاریگەریان بەسەر ئاسایشی نیشتمانی و بەرگری و پرسەکانی تر کە دەکەونە ناو چوارچێوەی خانەی بەرژەوەندی نیشتمانیەکانەوە. بۆ زانیاری زیاتر سەیری یاسای مافی زانیاری بەدەستھێنانی ەیندی بکە: https://web.archive.org/web/20060728014714/http://persmin.nic.in/RTI/WelcomeRTI.htm

ئیرلەندا: لە ئیرلەندایاسای ئازادی زانیاریەکان http://www.irishatatutebook.ie/1997_13.htm1[بەستەری مردوو] لە نیسانی ١٩٩٨ دا جێبەجێکرا. ئەم یاسایە بوو بە ھۆی روودانی گۆڕانێکی بەرچاو لە پەیوەندی نێوان ھاوڵاتیان و رۆژنامەنووسان و وەزارەتەکانی حکومەت و دامەزراوە گشتیەکان. چەند پێوەندێکی زۆر کەم ھەیە لەسەر زانیاریەکان بۆ ئەوەی ئاشکرابکرێن. خەسڵەتێکی بەرچاو بریتیە لەو پێشگریمانەیەی کە ھەموو شتێک ئەگەر لە رێگەی یاساوە سنوردارنەکرابێت ئەوا دەتواندرێت بەدەستبھێنرێت و ئاشکرابێت. لەم رووەوە ئەم یاسایە یاسایەکی زیاتر لیبرالیانەترە لە یاسای شانشینی یەکگرتووی بەریتاینیا. رەنگە بڕیارەکانی دامەزراوە گشتیەکان تایبەت بە داواکاریەکانی بەدەستھێنانی زانیاریەکان لە لایەن کۆمیساری زانیاریەکانەوە چاویپێدابخشێندرێتەوە. یەکێک لە مشتومڕەکان کە بۆتە جێگای نیگەرانی رۆژنامەنووسان و مێژوونوسان ئەوەیە کە بە شێوەیەکی تەقلیدی وەزیرانی حکومەت واژوو لەسەر ھەر پلانێکی سەرەکی یان دۆکیۆمێنتێک دەکەن و پەراوێزی لەسەر دەنووسن کە دەیبینن. ھەرچۆنێک بێت ئەم پیادەکردنە گرنگی خۆی لەدەستداوە بەھۆی ئەو کراوەییە نوێیە. ئەم پەراوێز نووسین و واژووکردنەی دۆکیۆمێنتەکان ھەرچۆنێک بێت لە واری کرداریدا زۆربەی زانیاری ئەوە دەداتە دەستەوە " کە وەزیرەکە چی زانیوە" لەبارەی کێشەکە و چ جۆرە بۆچوونێکی لە بارەی پرسەکەوە نووسیوە. ھەروەھا فەرمانبەرانی مەدەنی و گشتی زیاتر نا فەرمی بوون، لە پاراستنی تۆمارە نووسراوەکانی ئەو کۆبوونەوانەی کە ئەگەری لێکەوتنەوەی مشتومڕی ھەیە و لە ئەنجامیشدا یاداشتی نووسراو وەڵاوەدەنێنhttp://www.unison.ie/irish_independence/stories.php3?ca=9&si=1583676&issue_id=13822[بەستەری مردوو] لە کاتێکدا ئەم زانیاریە زۆربەی جار ئاشکرا ناکرێت و ھەندێک کات تەنھا لەژێر فەرمانڕەوایی سی ساڵ، راستیەکە ئەوەیە وەزیرەکانی حکومەت ئێستا ھەڵناستن بە واژووکردن و پەراوێزکردنی دۆکیومێنتەکان کە ئەو پرسانە دروستبکات لە کاتێکدا حکومەت کراوەیە و بەرپرسیارنیە لەبەرامبەر ئەوەی کە کێ ئەوەی ئەنجامداوە یان بینیویەتی یان چۆن پرۆسەی بڕیاردروستکردن کاری خۆی کردوە.

ئیسرائیل: لە ئیسرائیل، یاسای ئازادی زانیاریەکان ٥٧٥٨- ١٩٩٨، پاڵپشتیکراو بە پەیڕەوەکانی ئازادی زانیاریەکان ٥٧٥٩- ١٩٩٩کۆنترۆڵی ئازادی زانیاریەکان دەکات. ئەو دامەزراوانە دیاریدەکات کە دەکەونە ژێر ئەو یاسایە لە کۆمەڵێک جۆری بە لیستکراو، کە بەشێوەیەکی سەرەکی زۆرینەی دەزگا گشتیەکانی تێدایەو— دەرفەت بە حکومەت دەدات کە لیستێک بە ناوی ھەموو ئەو دەزگایانە بڵاوبکاتەوە کە دەکەونە ژێر باری ئەو یاسایە، ھەرچۆنێک بێت ئەم لیستە وا پێناچێت کە بەشێوەیەکی ئاشکرا لەبەردەست بێت، ئەگەر لە راستیدا ھەر دروستیشکرابێت. زۆر لە دەزگا گشتیەکان ناچار نین پەیڕەوەی یاسا بکەن، کە سنور بۆ ئەگەرەکانی بەکارھێنانی لەلایەن ھاوڵاتیانەوە دادەنێت. ئێستا، رژێمی ئازادی زانیاریەکان لە ئیسرائیل شتێکی نا باوە بە جۆرێک کە تاکە دەوڵەتە تیایدا زانکۆ و کۆلێژە گشتیەکان ناکەونە ژێر باری ئەو یاسایە لەسەر بنەمای نیشتمانی؛ وەزارەتی داد ھەرچۆنێک بێت سەیری ئەوەی کردووە کە مەودای یاساکە فراوانتر بکاتەوە بۆ ئەوەی ئەم جۆرە دامەزراوانەش بگرێتەوە.

جامایکا: لە جامایکا یاسای پەیوەندیدار بریتیە لە یاسای دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان ٢٠٠٢.

یابان: لە یابان، یاسای تایبەت بە دەستڕاگەیشتن بەو زانیاریانەی کە لەلایەن ئۆرگانە کارگێڕیەکانەوە پارێزراون" لە ساڵی ١٩٩٩ دا راگەیاندرا و لە ساڵی ٢٠٠١ دا جێبەجێکرا. لە زۆر لە حکومەتە خۆجێییەکان، ئەم یاسایە پەیڕەوەکان رێکدەخات لە بارەی ئاشکراکردنی زانیاریەکان لە دوای نیوەی کۆتایی ھەشتاکانەوە.

سربیا و مۆنتینیگرۆ:

نەتەوەی سربیا و مۆنتینیگرۆ لە دوو کۆماری فیدرالی پێکدێت. لە کۆماری سربیا، یاسای تایبەت بە دەستڕاگەیشتنی ئازاد بەو زانیاریانەی کە گرنگی گشتیان ھەیە ئەم یاسایەش مافی دەستڕاگەیشتن بە دۆکیومێنتەکانی دەسەڵاتە گشتیەکان دەبەخشێت. یاسایەکی ھاوشێوە لە کۆماری مۆنتینیگرۆ پلە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٥ دا پاش پرۆسەیەکی چەندین ساڵە پەسەندکرا.

سلۆڤینیا: سلۆڤینیا ھەڵسا بە پەسەندکردنی یاسای دەستڕاگەیشتن بە زانیاریە گشتیەکان http://www.dostopdoinformacij.si/index.php?id=253#236[بەستەری مردوو] لە ئازاری ٢٠٠٣ دا. ئەم یاسایە ئەو رێوشوێنانە رێکدەخات کە ھەڵدەستن بە دڵنیاکردنەوەی دەستڕاگەیشتنی ئازادانەی ھەموو کەسێک بەو زانیاریە گشتیانەی کە لەلایەن دامەزراوەکانی دەوڵەت و دامەزراوەکانی حکومەتی خۆجێیی و دەزگا گشتیەکان و ئەو ئەو دەزگایانەی کە پارەی گشتیان بۆ تەرخانکراو و قەوارەکانی تری رەچاوکراو لە یاسای گشتی و کەسانی خاوەن دەسەڵاتی گشتی و بەڵیندەرانی خزمەتگوزاریە گشتیەکان پارێزراون. ماڵپەڕی ئینتەرنێتی کۆمیسیاری زانیاریەکان:https://archive.is/20050308120743/http://www.accesstoinformation.si/

ئەفریقیای باشوور: ئەفریقیای باشوور یاسای بەھێزکردنی دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان لە ٢ ی شوباتی ٢٠٠٠ دا پەسەندکرد. ئەم یاسایە بە نیازی ئەوە دانراوە کە "ھێزی جێبەجێکردنی یاسایی بەو مافە دەستوریە بدات کە مافی دەستڕاگەیشتنی بە ھەر زانیاریەک کە لەلایەن دەوڵەتەوە پارێزراوە و یان ھەر زانیاریەک کە لەلایەن کەسێکی ترەوە پارێزراوبێت و پێویست بێت بۆ پیادەکردن یان پاراستنی ھەر مافێک پێویست بێت بدات"؛مافی دەستڕتگەیشتن بە زانیاریە تایبەت و تاکەکەسیەکان بریتیە لە خەسڵەتێکی سەرنجڕاکێش، چونکە زۆرینەی یاساکانی ئازادی زانیاریەکان تەنھا دامەزراوە حکومیەکان دەگرنەوە خۆ.

سوید: لە سوید، یاسای بنچینەیی ساڵی ١٧٦٦ تایبەت بە ئازادی رۆژنامەگەری و مافی ئەوە بە جەماوەر دەدات دەستیان بە دۆکیومێنتە حکومیەکان بگات. بەم شێوەیە ئەمەش بریتیە بەشی بنچینەیی لە دەستوری سویدی و یەکەم یاسای ئازادی زانیاریەکانە بەو مانایە مۆدێرنە. لە سویدا ئەمە ناسراوە بە offentlighetsprincipen کە ماناکە بریتیە لە پرەنسیپی مافی دەستڕاگەیشتنی گشتی بە زانیاریەکان و لەو کاتەشەوە ئەمە پەیڕەو دەکرێت http://www.sweden.gov.se/sb/d/2184/a/15521 پرەنسیپی مافی دەستپێڕاگەیشتنی گشتی مانای ئەوەیە کە خەڵکی گشتی و میدیا گشتیەکانی وەک رۆژنام و رادیۆ و تەلەفزیۆنپێویستە زامنبکرێن بە تێڕوانینیچکی نا رێگرانە لەلایەن ئەو چالاکیانەی کە حکومەت و دەسەلاتە خۆجێییەکان ئەنجامیدەدەن.

تایلەند: لە تایلەند، یاسای پەیوەندیدار بەو بابەتە بریتیە لە بریتیە لە یاسای زانیاریە فەرمیەکان ساڵی ١٩٩٧.

ترینیداد و تۆباگۆ: لە ترینیداد و تۆباگۆ، یاسای پەیوەندیدار بریتیە لە یاسای ئازادی زانیاریەکان ساڵی ١٩٩٩.

پاکستان: سەرۆک پەروێز موشەڕەف فەرمانی ئازادی زانیاریەکانی لە تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٢ دا راگەیاند. ئەم یاسایە رێگە بە ھەر ھاوڵاتیەک دەدات بتوانێت ئەو زانیاریانە بەدەستبھێنێت کە لە تۆمارە گشتیەکاندا ھاتوون و لەلایەن دامەزراوە گشتیەکانی حکومەتی فیدرالی پارێزراون لە ناویشیاندا وەزارەت و بەش و دەستە و ئەنجوومەن و دادگاکان. ئەم یاسایە بەسەر ئەو کۆمپانیایانەی کە لەلایەن حکومەتەوە خاوەنداریەتی دەکرێن و حکومەتە ھەرێمیەکانیش جێبەجێناکرێت. لە یاسایەکەشدا ھاتووە کە ئەو دامەزراوانە دەبێت لە ماوەی ٢١ رۆژدا وەڵامی داواکاریەکانی بەدەستھێنانی زانیاری بکەن.

تورکیا: "یاسای تورکی بۆ مافی بەدەستھێنانی زانیاریەکان" (یاسای ژمارە:٤٩٨٢) لە ٢٤ ی نیسانی ٢٠٠٤ کاری پێکرا.

پاراگوای: لە پاراگوای، یاسا " زانیاری نووسراو" دەپارێزێت ئەمەش مانای وایە کە ھەر ھاوڵاتیەک مافی ئەوەی ھەیە کە کۆپیەک لەو زانیاریانەی کە پیوەندیدارە بەخۆیەوە لە فەرمانگە گشتی و تایبەتەکان داوابکات، و داوای لەناوبردنی ئەو زانیاریەش بکات ئەگەر دەرکەوت کە دروست و تەواو نەبوو. ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن بەرھەڵستکارەکانەوە بەکارھێنراوە دوای دیکتاتۆر Pdt.Stroessner long (١٩٥٤-١٩٨٩) بۆ ئەوەی زانیاریەکان لەبارەی خۆیانەوە بدۆزنەوە. لە ساڵی ٢٠٠٥، ھەوڵدرا بۆ شەفافیەت لەبارەی کڕیاریەکانی حکومەت لە رێگەی سیستەمێکەوە بۆ بڵاوکردنەوەی داواکاری کڕینەکان و دەرئەنجامەکان.

بەریتانیا: یاسای ئازادی زانیاریەکان ٢٠٠٠ (٢٠٠٠ c. ٣٦) بریتەی لە جێبەجێکردنی یاسا سەرەکی ئازادی زانیایریەکان لەسەر ئاستی نیشتمانی بێجگە لە دەزگاکانی سکۆتلەند کە یاسای ئازادی زانیاریەکان (سکۆتلەند) ٢٠٠٣ دەیانگرێتەوە.

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا: لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا یاسای ئازادی لە ٤ ی تموز ١٩٦٦ لەلایەن سەرۆک لیندن ب. جۆنسن واژووکرا و ھێزی یاسایی پێدرا و لە ساڵی دواتر خرایە کارەوە. ھەموارکردنی یاسای ئازادی زانیاریە ئەلیکترۆنیەکان لەلایەن سرۆک بیل کلنتۆن لە ٢ ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ دا واژووکرا. ئەم یاسایە تەنھا بەسەر دەزگا فیدرالیەکان جێبەجێدەبێت. ھەرچۆنێک بێت، ھەموو ویلایەتەکان، و ھەروەھا ناوچەی (مقاگعە) کۆلۆمبیا و ھەندێک لە ھەرێمەکانیش، رێنمایی ھاوشێوەیان دەرکردووە کە لە رێگەیەوە داوای ئاشکراکردنی زانیاریە پێویستەکان لەلایەن دەزگاکانی ویلایەتەکان و حکومەتە خۆجێییەکان، ھەرچەندە ھەندێک ھەندێکیان زیاتر فراوانترن لەوانی تر. زۆر کەس ئەمە دەبەستنەوە بە سیستەمی کۆبوونەوەی ئاشکرای پەرلەمان بۆ ئەوەی ئاشکرابێت لەبەردەم ھەمووان.

زیمبابوێ: لە زیمبابۆی یاسای دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان و پاراستنی تایبەتمەندیەکان لەلایەن سەرۆک مۆگابی لە شوباتی ٢٠٠٢ دا واژووکرا.

ئەو وڵاتانەی کە یاسای ھەڵپەسەردراویان ھەیە لەبارەی ئازادی زانیاریەکان: - لە ئەرجەنتین، یاسای نیشتمانی بۆ ئازادی زانیاریەکان بە ھەڵپەسێردراوی ماوەتەوە، ھەرچەندە ھەندێک ھەرێمی تاکلایەنە لەسەر ئاستی ناوچەیی یاسای لەو جۆرەیان ھەیە. - ئەرمینیا یاسایەکی لەبارەی ئازادی زانیاریەکان لە ساڵی ٢٠٠٣ دا پەسەندکرد بەڵام تا ساڵی ٢٠٠٤ ھێشتا نەخرابووە کار لەبەر ھەڵپەسێردراوی پلانەکانی حکومەت بۆ گۆِینی ئەو یاسایە. - لە ئازەر باینجان، دەقێکی دەستووری ھەیە بۆ ئازادی زانیاریەکان، بەڵام ەیچ یاسایەکی کارا نیە کە ئەو دەقە جێبەجێبکات. - لە بۆستوانا، تا ساڵی ٢٠٠٣، ئەمە لە حکومەتەوە وەرگیراوە کە ووتوویەتی " بوونی یاسای ئازادی زانیاریەکان ئەولەویەت نیە بۆ ئەو وەزارەت نوێیە، بەلام ھەندێک چاڵاکی وەک کۆکردنەوەی زانیاریەکان و پێشینە رەشنووسی پلاندانان بۆ ئەو یاسایە دەستپێدەکات. http://www.newsafrica.orglnewsfromafrica/articles/art_1558htm1[بەستەری مردوو] - لە فیجی، دەستور مافێکی گشتی فراوان بۆ دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان دابیندەکات، بەڵام یاسای جێبەجێکار بۆ ئەم دەقە دەستوریە دەرنەکراوە. رەشنووسی یاسای ئازادی زانیاریەکان ئاڵوگۆڕی پێکرا لە یاڵی ٢٠٠٠ بەڵام بەھۆی تەنگژەی سیاسیەوە فەرامۆشکرا. حکومەتیش ھێشتا کاری لەسەر ئامادەکردنی رەشنووسێکی تر نەکردووە. - لە غانا، رەشنووسی یاسای ئازادی زانیاریەکان دووبارە پێشکەش بە کابینەی حکومەت کرایەوە لە ٢٠٠٥. - لە ئەندەنوسیا، ماڵی نوێنەران ھەڵسا بە ئامادەکردن و پێشکەشکردن رەشنووسی یاسای ئازادی زانیاریەکان لە ساڵی ٢٠٠٤ دا. بەڵام تا ساڵی ٢٠٠٥ بە ھەڵپەسێردراوی مایەوە، و حکومەتیش ەیچی لەبارەیەوە ئەنجامنەداوە. - لە ئوردن، وا دیارە لوێدا رەشنووسێکی یاسایی ھەبێت لە بارەی زامنکردنی مافی دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان. - لە کینیا، رەشنووسی یاسای زانیاریەکان ٢٠٠٥ ھەتا ئێستا بە ھەڵپیسێردراوی ماوەتەوە. - لە لیسۆپو، دەستڕاگەیشتن و دەستکەوتنی زانیاریەکان لەبەردەمی پەرلەمان بوو لە ساڵی ٢٠٠٣ تا ٢٠٠٤، بەڵام حاڵەتی ئێستای یاسایەکە چۆنە. - لە ماڵدیڤیا، ئێستا ەیچ یاسایەکی ئازادی زانیاریەکان نیە. لە ساڵی ٢٠٠٤، حکومەت رایگەیاند رەشنووسێک چاوەڕواندەکرێت کە پەسەندبکرێت لەو ساڵەدا، بەڵام ھێشتا ئەمە رووینەداوە. - لە مۆزەنبیق، حکومەت ھەڵسا بە دانانی رەشنووسی یاسایەکی ئازادی زانیاریەکان لە ئابی ٢٠٠٥. چاوەڕواندەکرێت کە ھێزی یاسایی لەماوەی دووساڵی دواتردا وەربگرێت. - لە ناورو، یاسای ئازادی زانیاریەکان ٢٠٠٤ بەر لەو ساڵە خراوەتە بەردەم پەرلەمان، بەڵام تا ئێستا پەسەند نەکراوە. کاری زیاتر لەسەر ئەم یاسایە ئێستا راوەستێندراوە، بەھۆی ھەڵپەسێردراوی چاوخشاندنەوە بە دەستووری ئەو وڵاتە. - لە نایجیریا، رەشنووسی یاسای ئازادی زانیاریەکان لەبەردەم پەرلەمان بوو لە حوزەیرانی ٢٠٠دا. و ئەوکات پێشبینی ئەوەدەکرا کە زیاتر پەسەندبکرێت. - لە سریلانکا، رەشنووسی ٢٠٠٤ ی یاسای ئازادی زانیاریەکان لەلایەن ھەردوو پارتە سەرەکیەکەوە پشتڕاستکراوەتەوە تاوەکو کانونی دووەمی ٢٠٠٥ پەسەندنەکراوە. - لە ئۆگەندادا، ئێستا یاسایەکی ئازادی زانیاریەکان بوونی نیە. دەستوری ١٩٩٥ مافێکی روون و ئاشکرا بۆ دەستڕاگەیشتن بە زانیاریەکان دەبەخشێت، بەڵام ئەوە پێویستی بە پەرلەمان ھەیە بۆ دەرکردنی یاساکان بۆ مەبەستی رێکخستنی ئەو مافە دەستوریە. ئەم یاسایەنەش تا ئێستا دەرنەکراون ھەرچەندە رەشنووسێک خراوەتە بەردەم پەرلەمان لە ساڵی ٢٠٠٤ دا.

ئەمانەش ببینە[دەستکاری]