کێشی ئەتۆمی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

کێشی ئەتۆمی (بە ئینگلیسی : Atomic mass) بریتییە لە کێشی ئەتۆمەکانی توخمێکی کیمیایی لەچاو 1/12 کێشی ئیزۆتۆپی کاربۆنی دوازدە (۱۲ C) کە یەکە .

کیمیازانان لە سەدەکانی ۱۸ و ۱۹ زایینیدا توانییان بە تاقی کردنەوە،، ڕێژەی کێشی زۆربەی توخمە ناسراوەکان ئەندازە بگرن. ئەم ئەزموونانە دەریان خست بۆ وێنە کێشی ئەتۆمێکی ئۆکسجین ۱/۳۳ ھێندەی کێشی ئەتۆمێکی کاربۆن و کێشی ئەتۆمێکی کەلسیۆم ۲/۵ ھێندەی کێشی ئەتۆمێکی ئۆکسجینە. بەکار ھێنانی ئەم ڕێژانە لە حیساباتی تاقیگەیی تا ڕادەیەکی زۆر دژوار بوو. بەم بۆنەوە، زانیاران ناچار بوون کێشێکی تایبەت بدەن بە توخمێکی دەسنیشانکراو و پاشان بە یارمەتی ڕێژە تاقی کراوەکان، کێشی توخمەکانی تر ئەندازە بگرن. لە ئەنجامدا زۆرترین ئیزۆتۆپی کاربۆنی 12 بۆ ئەم مەبەستە ھەڵبژێردرا.

ئەتۆمی کاربۆنی12 لە ناوکی خۆیدا 6 پرۆتۆن و 6 نۆترۆنی ھەیە. زانایان کێشی ئەم ئەتۆمەیان 12/000ی ڕێک دانا، بەم پێیە ئەتۆمی ئۆکسجین کە ڕێژەی کێشەکەی 1/33 ھێندەی کێشی ئەتۆمی کاربۆنە، کێشەکەی دەبێتە 16/000. کێشی ئەتۆمی توخمەکانی تریش بەم شێوە ئەندازە دەگیرێت.

یەکەی کێشی ئەتۆمی[دەستکاری]

لە بەر ئەوەی کێشی ئەتۆمەکان ڕێژەییە، یەکەیەکی گونجاوی بۆ دەسنیشان ناکرێت، بەم بۆنەوە کیمیازانان بۆ کێشی ئەتۆمی،amu یان ھەڵبژارد کە کورتکراوەی (atomic mass unit) واتە یەکەی کێشی ئەتۆمی. یەک ( amu) بەرابەرە لەگەڵ 1/12 کێشی ئەتۆمی کاربۆنی12 یە.

بەم گوێرە، کێشی پرۆتۆن و نۆترۆن نزیک بە 1 amuە، لە حاڵێکدا کە کێشی ئێلێکترۆن نزیک بە1/2000 (یەک لە دووھەزار)amu ە.
چونکوو کێشی پرۆتۆن و نۆترۆنەکان یەکسانە (1 amu)، دەتوانین لە ڕووی کۆی ھەژماریان لە ئەتۆمێکدا، کێشی ئەو ئەتۆمە بەدەست بھێنین. بۆ وێنە: کێشی یەکێک لە ئیزۆتۆپەکانی لیتیۆم کە 3پرۆتۆن و 4نۆترۆنی ھەیە، دەکاتە 7/000 amu.

بوونی ئیزۆتۆپی جۆراوجۆر بە ڕێژەی جیاواز لە توخمە کیمیاییەکاندا، بووە ھۆی داھێنانی دەستەواژەی کێشی ئەتۆمی نێوانە بۆ گوزارشت کردن لە کێشی ئەتۆمی نموونە سروشتییەکان.

سەرچاوە[دەستکاری]