کیمیای ئەندامی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

کیمیای ئەندامی لقێکە لە لقەکانی زانستی کیمیا کە باس لە پێکھاتە و کارلێک و خاسیەتەکانی ئاوێتە ئەندامییەکان دەکات. ئاوێتە ئەندامییەکان بە شێوەیەکی بنەڕەتی پێناس دەکرێ بەو ئاوێتانەی کە توخمی کاربۆن و ئۆکسجینیان تێدایە، ھەروەھا دەشگونجێ کە جگە لەو دوو توخمە، توخمی جۆراوجۆری تر بەشداربن لە پێکھاتنە جیاوازەکانی ئاوێتە ئەندامییەکان.[١]

ئەم جۆرەی کیمیا، بەپێی فرمانی چالاک یاخود گروپی چالاکەوە (Functional Group) دەکرێتە چەند جۆرێک:

ئەڵقەییەکان:

بریتییە لەو جۆرە ئاوێتە ئەندامییانەی کە بەشێوەی بازنەیی ڕیزبوون و بۆندیان دروست کردووە، ڕیزبوونەکەیان بەم جۆرەیە (CnHn2) کاتێک n= ژمارەی ھەریەک لە کاربۆن و ھایدرۆجینی بەشدار لە درووستکردنی ئاوێتە ئەندامییەکەدا.

نا ئەڵقەییەکان:

ئەو ئاوێتانەن کە بەشێوەی زنجیرە پێکەوە بەستراون، چەندەھا جۆری ھەیە بەپێی گروپەکەی، ئەگەر تەنھا کاربۆن و ھایدرۆجین ھەبوو، ئەوا سێ جۆری جیاواز دروستەکات بەپێی بۆندەکانی:

  • ئەلکان کە بریتییە لەو جۆرەی ھەموو بۆندەکانی تاکن، ڕیزبوونیان بریتییە لە (CnHn2+2)
  • ئەلکین ئەم جۆرەیان ئەکرێ یەک یا زیاتر لە بۆندەکانی بریتی بن لە بۆندی دووانی. (CnHn2)
  • ئەلکاین ئەم جۆرەیان یەک یا زیاتر لە یەک بۆندی بریتییە لە بۆندی سیانی. (CnHn2-2)

ھەریەک لەم جۆرە، دەکرێ توخمی تری بۆ زیاتبکرێ (لەگەڵ ھایدرۆجین و ئۆکسجین) و جۆرێکی جیاواز دروست بکات:

  • ئەلکھول کە لەم جۆرە ئاوێتانەدا، ئۆکسجین بۆند دروست ئەکات و یەکێ لە بۆندەکانی لەگەڵ کاربۆن و بۆندەکەی تری لەگەڵ ھایدرۆجیندایە. (R-OH) کاتێک R= گروپێکی کاربۆن
  • ئەستەر ئەمەش جۆرێکی ترە، کە لێرەدا ئۆکسجین دەکەوێتە نێوان دوو کاربۆنەوە، گروپەکەشی بریتییە لە (R-O-R)
  • ھالۆجین کە لەم جۆرە ئاوێتانەدا، یەکێک لە ھالۆجینەکانی گروپی ١٧ خشتەی خولی، بۆند دروست دەکەن لەگەڵ گروپی کاربۆن-ھایدرۆجینەکەدا (R-X) کاتێک X= ھالۆجینەکان.

سەرچاوەکان[دەستکاری]