شێرپەنجەی مەمک

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

شێرپەنجەی مەمک (بە ئینگلیزی: Breast cancer) شێرپەنجەیەکە کە گەشە دەسەنێ لە شانەکانی مەمکدا.[١] ھەندێ کات نیشانەکانی شێرپەنجەی مەمک پێکھاتووە لە لوویەک لەناو مەمکدا، گۆرانی شێوەی مەمک، چالیەک لە پێستدا، ھاتنە دەروەی شلە لە گۆی مەمکەوە، ھەلگەرانەوەی گۆیەکان، یان سور ھەڵگەرانوو زبر بوونی پارچەیەکی پێستی مەمک.[٢] لەو شوێنانەی کە نیشانەکانی تێدا دەرکەوتووە، دەشێببێتە ھۆی ئازاری ئێسکەکان، ھەوکردنی لیمفە گرێکان، ھەناسە کورتی، ڕەنگ زەردی.[٣]

ھۆکارە مەترسیدارەکانی گەشەسەندنی ئەم نەخۆشییە لە ئافرەتاندا بریتییە لە، قەڵەوی، کەمی راھێنانی فیزیای، خواردنەوە کھولیکان، تیشکی ئێکس، ئەو ھۆرمۆنانەی کە چارەسەرن بۆ تەمەنی بێئومێدی، زوو کەوتنە سەر خوێن، منداڵبوون ی درەنگ یان ھەر نەبوونی، ھۆکاری بۆماوەی.[٢][٤] نزیکەی ٥–١٠٪‏ ئەم بارودۆخە ھۆکارەکی جیناتە کە ئەمێنێتەوە لە باوانەوە.[٢] باوترین جۆری شێرپەنجەی مەمک ئەوەیە کە گەشە ئەسێنێ لەو بۆریچکە خانانەی کە شیری تێدا بەرھەم دێت.[٢] زیاتر لە ھەژدە جۆری کەی شێرپەنجەی مەمک ھەیە.[٤]

نیشانەکان[دەستکاری]

یەکێک لە گرنگترین نیشانەکانی شێرپەنجەی مەمک ھەبوونی لووە کە جیاوازە لە شانەکانی تری مەمک.[٥] ھەروەھا چربوونەوەی شانەکانیش ھۆکارێکی ئەم نەخۆشییەیە، یەکێک لە مەمکەکان کە قەبارەکەی گەورەتر یان بچوکتر ئەبێ، سەر گۆیەکان شوێن و شێوەیان ئەگۆرێت و ھەڵئەگەڕێتەوە، پێستەکەی وشک ئەبێتەوەو ھەڵدەقڵیشێت، برین لە دەوری گۆی مەمک، ئازار لە بەشەکانی سنگ و بنباڵدا وە ھەڵئاوسان لە بەشی خواروی بنباڵو ئێسکی چەڵەمەدا.[٦] ھەرچەندە ئازار لە سنگدا بۆ دیاری کردنی شێرپەنجەی مەمک پشتپێبەستراو نییە، بەڵام ئەتوانرێت بەسود بێت بۆ دیاری کردنی کێشە تەندروستیەکانی تری مەمک.[٥][٧][٨]

سەلماندن[دەستکاری]

کاتێک کە شک لە ھەبوونی شێرپەنجەی مەمک بوو دەبێت پزیشک «مامۆگرافی» بکات. ئەم مامۆگرافییە ھەبوون یان نەبوونی شێرپەنجە دەسەلمێنێت، دوای ئەوەش بۆ دڵنیای تەواو دەبێت «بایۆپسی» بکرێت.

قەدەغەکردن[دەستکاری]

شێوازی ژیان[دەستکاری]

ئافرەتان ئەتوانن مەترسیەکانی تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمک کەمبکەنەوە بە بەردەوام بوون لە راھێنانی وەرزشی وە کێشی تەندروست، وە کەم کردنەوەی خواردنوەوە ئەلکھولییەکان، وە شیردان،[٩]بەم ڕێگایانە ئەتوانین ٣٨٪‏ توشبوون بەم نەخۆشییە کەم بکەینەوە.[٩]

نەشتەرگەری پێشوەخت[دەستکاری]

بە لابردنی ھەردوو مەمک پێش ئەوەی نەخۆشیەکە دیاری بکرێت یان لوو تێیدا دەربکەوێت.[١٠][١١]

چارەسەرکردن بە دەرمان[دەستکاری]

مەترسی شێرپەنجەی مەمک کەم دەکاتەوە وەکوو دەرمانی (تامۆکسیفین).[١٢]

دوای نەشتەرگەری[دەستکاری]

ئەنجەلینا جۆلی لە ساڵی ٢٠١٠ پێش لە نەشتەرگەری مەمکی

زۆر جار لە خانمەکاندا دوای نەشتەرگەری ھەست بە لە دەست چوونی ژنایەتی دەکرێت لە بەر ئەوەی کە ئەم ھەستە لاواز و ناخۆشە لە کۆڵی خانمەکان بکرێتەوە، نەشتەرگەریێکی تریان بۆ دەکرێت کە بۆ جوانکارییە ئەم نەشتەرگەرییە ئاوایە کە لە جێی ئەو مەمک (یان ھەردوو مەمک) کە ھەڵ دەگیرێت دوو دانە مەمکی دەستکرد کە بە ڕوواڵەت، شکڵ و جنس دەقاودەق وەکوو مەمکی بەڕاستینەیە، دادەنرێت. بۆ وێنە ئەم نەشتەرگەرییە لە ساڵی ٢٠١٣ لە ٣ ھەنگاودا لە سەر ئەکتەری سینمای ئەنجەلینا جۆلی ئەنجام درا و دوای نەشتەرگەرییەکە گەڕاوە سەر ژیانی ئاسایی خۆی و بێ ھیچ گرفتێک درێژەی بە ژیانی دا.[١٣][١٤][١٥]

ئەو شتانەی مەترسی تووشبوون زۆر دەکەن[دەستکاری]

ھەندێک ھۆ و دەلیل ھەن کە ئاستی تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمک زۆر دەکەن وەک ئەمانەی لە خوارەوە دێن:

  • تەمەنی سەر
  • تووشبوونی دایک، خۆشک، باوک یان برا
  • شوێنی نیشتەجێ بوون
  • ئەو کەسانەی ھیچکات ئاوس نەبوون
  • ھەبوونی ھەڵە لە جینۆمدا: وەکوو بوونی جینی ناکۆکی BRCA1 و BRCA2
  • خواردنی زۆری خۆراکی چەور
  • دەسپێکردنی خوێنی مانگانە لە تەمەنی خوار و تەواو بوونی لە تەمەنی سەرۆ
  • خواردنی مەشرووب و شتی ئەلکولدار
  • ژیانی ناچالاک و دانیشتن لە سەر جێگە بۆ ماوەی زۆر

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ "Breast Cancer". NCI. January 1980. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 25 June 2014. لە ڕێکەوتی ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  2. ^ ی ا ب پ "Breast Cancer Treatment (PDQ®)". NCI. 23 May 2014. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 5 July 2014. لە ڕێکەوتی ٢٩ی حوزەیرانی ٢٠١٤ ھێنراوە. 
  3. ^ Saunders C، Jassal S (2009). Breast cancer (وەشانی 1.). Oxford: Oxford University Press. پەڕە Chapter 13. ISBN 978-0-19-955869-8. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 25 October 2015. 
  4. ^ ی ا World Cancer Report 2014. World Health Organization. 2014. پەڕەکان Chapter 5.2. ISBN 978-92-832-0429-9. 
  5. ^ ی ا Merck Manual of Diagnosis and Therapy (February 2003). "Breast Disorders: Breast Cancer". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 2 October 2011. لە ڕێکەوتی ٠٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  6. ^ Watson M (2008). "Assessment of suspected cancer". InnoAiT. 1 (2): 94–107. doi:10.1093/innovait/inn001. 
  7. ^ American Cancer Society (2007). "Cancer Facts & Figures 2007" (PDF). لە ڕەسەن (PDF)ەوە ئەرشیڤ کراوە لە 10 April 2007. لە ڕێکەوتی ٢٦ی نیسانی ٢٠٠٧ ھێنراوە. 
  8. ^ "Breast Cancer Evaluation". eMedicine. 23 August 2006. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە 12 February 2008. لە ڕێکەوتی ٠٥ی شوباتی ٢٠٠٨ ھێنراوە. 
  9. ^ ی ا "Lifestyle-related Breast Cancer Risk Factors". www.cancer.org. لە ڕێکەوتی 2018-04-18 ھێنراوە. 
  10. ^ Hartmann LC، Schaid DJ، Woods JE، Crotty TP، Myers JL، Arnold PG، و ھی تر. (January 1999). "Efficacy of bilateral prophylactic mastectomy in women with a family history of breast cancer". The New England Journal of Medicine. 340 (2): 77–84. PMID 9887158. doi:10.1056/NEJM199901143400201. 
  11. ^ Meijers-Heijboer H، van Geel B، van Putten WL، Henzen-Logmans SC، Seynaeve C، Menke-Pluymers MB، و ھی تر. (July 2001). "Breast cancer after prophylactic bilateral mastectomy in women with a BRCA1 or BRCA2 mutation". The New England Journal of Medicine. 345 (3): 159–64. PMID 11463009. doi:10.1056/NEJM200107193450301. 
  12. ^ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی <ref> ھەڵە؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری Nelson2013 نەدراوە
  13. ^ "Angelina Jolie: I had preventive double mastectomy". CBS News. Retrieved 14 May 2013.
  14. ^ Dr. Kristi Funk (May 14, 2013). "A Patient’s Journey: Angelina Jolie" Archived ٣٠ی تەممووزی ٢٠١٧, لە وەیبەک مەشین.. Pink Lotus Breast Center. Retrieved 15 May 2013.
  15. ^ "نامەی ئەنجەلینا جۆلی بۆ نیۆیۆرک تایمز بە کوردی". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢١ی نیسانی ٢٠١٥. لە ڕێکەوتی ١٥ی ئایاری ٢٠١٣ ھێنراوە.