رێبازی کلاسیزم

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

ڕێبازی کلاسیزم

یەکێکە لە دیارترین رێبازە ئەدەبیەکان، لە سەدەی ١٦دا لە ئیتالیا سەری هەلداو لە سەدەی ١٧دا لە فەرەنسا پەرەی سەند. هۆکاری دروست بوونی ئەگەرێتەوە بۆ شۆرشی فەرەنسا لە مەیدانی ئەدەب و هونەردا. ئەدەبیاتی ریالیزم لەسەر بنەمای زیندووکردنەوە و لاسای کردنەوەی ئەدەبیاتی کۆنی یۆنانی و رۆمانی دروست بووە، هاوکات چەرخی رێسناسیش هۆکارێکی بەهێز بووە بۆ گەشەپێدان و بلاوبونەوە و زاڵ بونی ئەدەبەکە. بە گشتی کاری لەسەر زیندووکردنەوەی شاکارەکانی (ئەفلاطون و ئەرستۆ و هۆراس و سۆفۆکلیس و ئەرستۆڤانی یۆنانی ) ئەکرد کە ماوەیەکی زۆر لە لایەن کلێساوە قەدەغە کرابوون بە بیانووی ئەوەی دژ بە مەسیحیەتە.

وشەی کلاسیزم


زۆر بیرورا هەیە دەربارەی سەرەتاکانی ئەو وشەیە لە دیارترینیان :

١- وشەی کلاسیزم لە بنچینەدا لە وشەی (کلاسیس - classis)ی لاتینیەوە هاتووە کە لە سەرەتادا بە مانای (کەشتیگەل) هاتووە و دواتر مانای وشەکە گۆراوە بۆ (پۆل).

٢- وشەی کلاسیزم لە وشەی (classicus)ی چین و توێژەکانەوە وەرگیراوە و دواتر واتایەکی خوازەی وەرگرتووە بۆ ئەدەب.

مێژووی بەکارهێنانی ئەم وشەیە


یەکەم کەس کە زاراوەی کلاسی بەکارهێناوە نوسەرێکی رۆمانی بووە بە ناوی (ئولوس جیلوس) لە سەدەی دووەمی زاینی بۆ جیاکردنەوەی ئەدەب.

خەسڵەتەکانی بریتیبوون لە :

  1. عەقل
  2. لاسای کردنەوەی سروشت
  3. لاسای کردنەوەی پێشینان
  4. زمان
  5. یاسای سێ یەکێتی

پرەنسیپەکانی رێبازی کلاسیزم


١- لاسای ئەدەبیاتی کۆن دەکاتەوە : چەشە لە ئەدەبیاتی یۆنانی و لاتینی وەردەگرێت ئەمەش بۆ ئەوە ئەگەرێتەوە کو نوسەرانی سەدەی ١٧هەم هەمیشە چاویان لەوە بووە کە جۆرە ئەدەبێکی وا بهێنە کایەوە کە لە بە‌هێزیدا شان بات لە شانی ئەدەبیاتی کۆن.

٢- ئەم جۆرە ئەدەبە زادەی ئەقڵە : کلاسیزم هەمیشە هەولی گەیشتن بە راستیە گشتیەکان ئەدات، لە بەر ئەم هۆیەش بەشی زۆری کلاسیزم لە ئەدەبدا بەرهەمی شانۆگەری بووە.

٣- گرنگیدان بە زمان : ئەدەبیاتی کلاسیزم رێزێکی زۆر لە بنەما و بنچینەکانی زمان دەگرێت. کلاسیزم هەمیشە چاو دەبرێتە جوانی و رەسەنایەتی زمانەکە.

٤- رون و ئاشکرای لە دەربرێن : یەکێک لە گرنگترین بنەمای ئەدەبیاتی کلاسیزم رونی و ئاشکراییە، لەم بارەیەوە رەخنەگری فەرەنسی (بوالۆ) باوەری وایە هەر شتێک بە روونی هەستی پێبکرێت ئەکرێت بە رونیش دەرببرێت. کلاسیزمەکان بروایان وایە هەر نارونیەک لە ئەدەبدا ئەگەرێتەوە بۆ نارونی لە بیر و ئەقلی نوسەرەکە دەسەلات نەشکاندنی بەسەر بابەتەکەدا.

٥- لاسای کردنەوەی سروشت : کلاسیزم لە ئەدەبدا بە لاسای کردنەوەی سروشت دا ئەنرێت.

٦- خۆ بەکەم زانین : کلاسیزمەکان ئەبێت خۆیان بە کەم بزانن لە چاو ئەدیبەکانی پێش خۆیان.

٧- فێربوون لە ئەدبێکی کۆن : داواکردن لە شاعیران و ئادیبانی پێش خۆیان بۆ فێربوونی دەستوورەکانی کۆن (یۆنانی و رۆمانی).

٨- دەرنەبرینی هەستی تاکەکەسی : نوسەر نەبێت هەستی خۆی زال کات بەسەر بابەتەکەیا بەلکو گۆزارشت لەو بیر و رایە بکات کە لە کۆمەلدا بەسەندە.

٩- گرینگیدان بە پاکی و بێگەردی بابەتەکە : واتا ئەگەر نوسەر بابەتەکەی کۆمیدی بێت ئەبێت هەتا کۆتای هەر لەسەر کۆمیدیا بروات وەگەر بابەتەکە ترژیدیا بوو ئەبێت تا کۆتایی بابەتەکە تراژیدی بێت.

سەرچاوەکان :

[١]

[٢]

  1. رێبازە ئەدەبیەکان (پۆلی دەیەمی دواناوەندی)
  2. زمان و ئەدەبی کوردی (پۆلی یازدەهەمی دواناوەندی)