دارستانی ئەمازۆن

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search
Amazon Manaus forest.jpg

ئەمازۆن (بە ئینگلیزی: Amazon rainforest) گەورەترین دارستانی باراناویە لە دونیایە کە دەکەوێتە باکووری ئەمریکای باشوور و بەشی زۆرتری لە نێو خاکی بەڕازیل و پرودایە. زۆرتر لە نیوەی دارستانەبارانییەکان کە لە دنیادا ماونەتەوە، لە ئەمازۆندا جێی گرتووە. ڕووبەری دارستانەکانی ئەمازۆن ٥٫٥ ملیۆن کیلۆمەتری چوارگۆشەیە کە لە نێوان نۆ وڵاتدا دابەش بووە. ئەم ناوچە دارستانییە کە ڕووباری ئەمازۆنیش بە ناویدا تێ دەپەڕێ، بەشگەلێک لە وڵاتی بڕەزیل (٦۰لەسەد)، پرۆ (۱۳٪)، کولۆمبیا(۹٪)، وێنێزویلا (٥٪)، بولیوی (٥٪)، گویان (۳٪)، سورینام (۲٪)، ئێکوادۆر (۱٫٥٪) و گویانی فەڕانسە (۱٫٥٪) دەگرێتەوە. دارستانی ئەمازۆن لە ڕیزبەندی نوێی حەوت سوڕمێنەی دنیادا ناودێرکراوە.[١]

زۆرترین ڕووبەری دارستانەکانی ئەمازۆن لە ئاوەڕۆی ڕووباری ئەمازۆن و ۱۱۰۰ لقی هەڵکەوتووە، ئەم ئاوەڕۆیه نێوانی ۲۰۰ تا ٥۰۰ میلیۆن ساڵ پێش لە سەردەمی کۆندا دروست بووە. بەڵگەدەسکەوتووەکانی شوێنەوارناسی لە لێکۆڵینەوەی (کاورداپدراپنتادا) دەری دەخا کە مرۆڤ بۆ ئەوەڵین جار ۱۱۲۰۰ ساڵ پێش لە ئەمازۆن نیشتەجێ بووە.[٢]

جۆراوجۆریی ژینی[دەستکاری]

ئەمازۆن لە بواری جۆراوجۆریی ژینی لە ئاستی جیھاندا یەکەمە. ڕێژەی دارەکانی ئەم دارستانە ۳۹۰ ملیارد بنە دەخەڵمێندرێ کە ۱٦ هەزار جۆر داری تێدایە .[٣] لە دارستانەکانی ئەمازۆن نزیک بە ۲٫٥ ملیۆن جۆری مێرووگەل و دەیانهەزار جۆری گیا دەژین. هەژماری جۆرایەتی باڵندەکان و شیردەرەکانی ئەمازۆن نزیکەی ۲ هەزار جۆرە. تائێستا لانیکەم ٤۰۰۰۰ جۆری گیایی، ۲۲۰۰جۆری ماسی، ۱۲۹٤جۆری باڵندە،٤۲۷ جۆر لە شیردەرەکان، ٤۲۸ جۆری دووژینە(زەویاوی) و ۳۷۸ جۆری خشۆکەکان بە شێوەی زانستی لە ناوچەی ئەمازۆن توێژینەوە و پۆلێنبەندی کراون..[٤]

یەک لە پێنجی تەواوی جۆرەباڵندەکانی جیھان لە دارستانەکانی ئەمازۆن دەژین و یەک لە پێنجی ماسییەکانی جیھانیش لە ڕووبارەکانی ئەمازۆندان. [٥]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ New 7 Wonders of the Word: Live Ranking Archived ٥ی تەممووزی ٢٠٠٩, at the Wayback Machine.
  2. ^ Science. 272 (5260). Bibcode:1996Sci...272..373R. doi:10.1126/science.272.5260.373.  ون یان واڵا |title= (یارمەتی)
  3. ^ "Field Museum scientists estimate 16,000 tree species in the Amazon". Field Museum. 17 October 2013. لە ڕێکەوتی ١٨ تشرینی یەکەم ٢٠١٣ ھێنراوە. 
  4. ^ Conservation Biology. 19 (3). doi:10.1111/j.1523-1739.2005.00705.x.  ون یان واڵا |title= (یارمەتی)
  5. ^ Conservation Biology. 19 (3). doi:10.1111/j.1523-1739.2005.00680.x.  ون یان واڵا |title= (یارمەتی)