قوبادی: جیاوازی نێوان پێداچوونەوەکان

Jump to navigation Jump to search
ب
زیادکردن/لابردنی ویکیبەستەر چاککردنەوەی ھەڵەی ڕێنووس/ڕێزمان
(شائەمراز، ویکیسازی، تاگی بێ بەستەر (تکایە تاگەکان لامەدە هەتا کێشەکەی چارەسەر دەکرێت.))
ب (زیادکردن/لابردنی ویکیبەستەر چاککردنەوەی ھەڵەی ڕێنووس/ڕێزمان)
'''عەشیرەتی قوبادی''' یەکێکە لە عەشیرەتە گەورە و گرنگەکانی جافی جوانڕۆ و چەندین تیرە و خێڵ و بنەماڵەی جیا جیا دەگرێتە خۆ. ڕۆڵەکانی قوبادی بەگشتی خەڵکانێکی تێگەیشتوو و ئازا و بە ئینساف و ھەقپەروەر و ڕەسەنن و،و چەند سەرۆکێکی لێھاتوو و ناسراویان تێدا ھەڵگەوتووەھەڵکەوتووە. وەک: قوباد بەگ؛بەگم خانای قوبادی؛قوبادی، سەید احمد بەگ؛بەگ، موئمین بەگ؛بەگ، امیر خان بەگ؛بەگ، یارحسین بەگ؛بەگ، خانلەر بەگ؛بەگ، کەیخسرەو بەگ.
{{بێ بەستەر}}
زێدی قوبادییەکان دەکەوێتە نێوان،نێوان زێدی ڕۆستەم بەگییبەگی جوانڕۆییەکانەوە[[جوانڕۆ]]ییەکانەوە (لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە)، زێدی وەڵەبەگی لە باشووری ڕۆژئاواوە، زێدی قەڵخانی لە باشوورەوە، ناوچەی ئەزگڵە و زێدی باوەجانی و سنووری عێراق لە ڕۆژئاواوە.
'''عەشیرەتی قوبادی''' یەکێکە لە عەشیرەتە گەورە و گرنگەکانی جافی جوانڕۆ و چەندین تیرە و خێڵ و بنەماڵەی جیا جیا دەگرێتە خۆ. ڕۆڵەکانی قوبادی بەگشتی خەڵکانێکی تێگەیشتوو و ئازا و بە ئینساف و ھەقپەروەر و ڕەسەنن و، چەند سەرۆکێکی لێھاتوو و ناسراویان تێدا ھەڵگەوتووە وەک: قوباد بەگ؛ خانای قوبادی؛ سەید احمد بەگ؛ موئمین بەگ؛ امیر خان بەگ؛ یارحسین بەگ؛ خانلەر بەگ؛ کەیخسرەو بەگ.
زێدی قوبادییەکان دەکەوێتە نێوان، زێدی ڕۆستەم بەگیی جوانڕۆییەکانەوە (لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە)، زێدی وەڵەبەگی لە باشووری ڕۆژئاواوە، زێدی قەڵخانی لە باشوورەوە، ناوچەی ئەزگڵە و زێدی باوەجانی و سنووری عێراق لە ڕۆژئاواوە.
لە ھاویناندا دەچوونە ناوچەکانی ڕووباری ئاب و ناراو و بەنیگەز و بازان و ملە ترشکە، لە زستانانیشدا کۆچیان بۆ ناوچەکانی گاڕێ و ئەزگڵە و گاوارە و قەیتول و دەربەندە ھۆڵ دەکرد.
 
== ناوی قوبادی ==
ناوی قوبادی لە (قوباد بەگی) قوبادی باپیرە گەورە و دامەزرێنەر و یەکەم سەرۆکی عەشیرەتی قوبادی سەرچاوەی گرتووە و قوباد بەگ کۆڕەزاییکۆڕەزای سەید ئەحمد بەگی گەورەی جافە و کوڕی ئەمیر خان ەخانە. [[خانای قوبادی]] ئەڵێت:
نەوەی ئەمیر خان، بەچەی بێ باکم
بێ فەرش، بێ باڵین ئوفتادەی خاکم.
 
== خانای قوبادی ==
شاعیری پایەبەرزی کورد خانای قوبادی لەم عەشیرەتەیە و کوڕی قوباد بەگی قوبادیەقوبادییە و دواییدوای باوکی سەرۆکایەتی قوبادی و جافی لە ئەستۆ گرتووە بەھۆی لێھاتووی و شارەزای و خوێندەواریەوە توانویەتی سنوری قەڵەم ڕەوی قوبادی و جاف فراوانبکاتفراوان بکات تا دەشتی زەھا و لەوسەریلەو سەری شەوە تا پاوە و پایەنگان و سەریاس و تانزیکتا نزیک سنە، چەند بەیتدێڕ شیعری خانای قوبادی لەبارەیسەبارەت بە قوبادی و جافەوە:
: (ئێڵ بەگی و ڕەشید میری جافانم)
: پەروەردەی سای چین زوڵف کڵافانم.
 
== مێژوو ==
لە سەردەمی (ئەمان اللە خان) والی سنە موئمین بەگی قوبادی سەرۆکی قوبادی و باوەجانی و ئەتوانین بڵێن سەرۆکی جاف بووە لەو سەردەمەدا، ئەمان اللە خان لەگەڵ محمد حسن خانی کوڕی دەبێتە کێشەیان محمد حسن خان پەنا ئەھێنێت بۆ موئمین بەگ و دێتە ناراو کە پایتەختی قوبادیە، موئمین بەگ لەو شەڕەی نێوان کوڕ و باوک پشتیوانی محمد حسن خان دەکات، محمد حسن خان کوڕێکی ئازاو توانا دەبێت و لەگەڵ باوکی لە شوێنێک بە ناوی تم تم بەناچاری سوپای کوڕ و باوک ئەدەن بەیەکدا و محمد حسن خان زۆر بە سوپاکەی باوکی ئەھێنێ و خەریکە ئەیشکێنێت، خزمەتکارێکی ئەمان اللە خان بەناوی میرزا لە بێ ئاگایی محمد حسن کەڵک وەردەگرێت و زەبرێکی قورسی لێدەوەشێنێت و بە برینداری باش کەمێک کۆچی دوایی دەکات، بەبیستنی ئەم ھەواڵە ئەمان اللە خان زۆر دڵتەنگ دەبێت، موئمین بەگیش دەگەڕێتەوە ناراو، ھەر لەو سەروبەندەدا ئەمان اللە خان کچێکی پاشای قاجار بۆ کوڕێکی بەناوی خوسرەو خان مارەدەکات محمد حسن خان لەبەر ئەم باسە کێشەی لەگەڵ باوکیدا ھەبوو، امان اللە خان ھەموو سەرۆک عەشیرەتەکان بانگێشت دەکات بە موئمیین بەگیشەوە و ئەچن بۆ تاران تا کچی پاشای قاجار بۆ کوڕەکەی بھێنێت، لەکاتی گەشتنی ئەمان اللە خان ڕمبازی و شمشێر بازی دەبێت کەسێک لەناو گۆڕەپاندا نمایش دەکات و توانای خۆی نیشانی ئامادەبوان دەدات، ئاماژە بۆ ئەو خەڵکە دەکات یەکێکیان بێنە بەرامبەری بەڵام کەس ئامادە نابێت، موئمین بەگ بێ ئەوەی ناوی خۆی ئاشکرا بکات ئەچێتە گۆڕەپان و لەگەڵ قولی شا ئەدەن بەیەکدا و بە لێدانێکی خێرا موئمین بەگ قولی شا دەکوژێت، پاشای قاجار داوای ئەو کەسە دەکات کە پاڵەوانەکەی کوشتووە و ئەمان اللە خان و سەرۆک عەشیرەتەکان بانگ دەکات و ئەوانیش ناوی موئمین بەگی پێنادەن، دەڵێن سوار چاکێک بووە لەنێو ئەم ھەموو سوارچاکەدا چۆن بتوانین بیدۆزینەوە، دوایی تەواو بونی ئاھەنگەکە بۆ ماوەی یەک مانگ شا ئەمان اللە خان و سوپاکەی لای خۆی ئەھێڵێتەوە باش ئەوەی بکوژی قولی شای ئاشکرا نابێت بەناچاری ڕێگە بە ئەمان اللە خان دەدات بگەڕێتەوە، پاش گەیشتنیان بە کوردستان واتە سنە ئەمان اللە خان دەزانێت موئمین بەگ بکوژی قولی شایە ئەمە وەک دەرفەتێک بەکارئەھێنێ تا وەک تۆڵە سەندنەوەیەک ئەم مەسەلەیە بجوڵێنێ دژی موئمین بەگ چونکە لەکاتی کێشەکەیدا لەگەڵ محمد حسن خانی کوڕی پشگیر نەکردووە لەبەر ئەمە بۆ ماوەی یەک ساڵ لای خۆی ئەیھێڵێتەوە، ڕۆژێک ئەمان اللە خان ئەڵێت بە موئمین بەگ پێمخۆشە لەبەرچاوی خۆم ڕم بازیەکم بۆ بکەی، ھەر ئەسپێکی بۆدێنن بەدڵی نابێت و داوای ئەسپەکەی خۆی دەکات و بۆی دێنن کە ناوی ئەسپە بۆلاش بووە لەکاتی مەشقەکەدا موئمین بەگ ئەسپەکەی غاردەدات و لەدەستی ئەمان اللەئەڵڵا خان دەربازی دەبێت و دێتەوە ناراو لەوێشەوە دێتە سلێمان و لە بازیان کۆچی دوایی دەکات، باش مردنی خزم و برا و کەسەکانی و عەشیرەتی قوبادی دەبیستتدەبیستن کە کۆچی دواییکردووەدوایی کردووە دێن بەشوێنیدا و دەیبەنەوە ناراو لەوێ بەخاکی ئەسپێرندەسپێرن.
لەکاتیلە کاتی گەڕانەوەی تەرمی موئمین بەگدا ئەو کۆڕەی لەگەڵیدابوونلەگەڵیدا بوون بە دوو دێڕ شیعر ناڕەحەتی و دڵتەنگیدڵتەنگیی خۆیان دەربڕوەدەربڕیوە بۆ ئەم کەڵە پیاوە توانا و ناودارە و ووتوویانەوتوویانە:
:خەستەی نەڕەستەی بازیانم ڕۆ
:تاقە سوارەکەی ڕووی مەیدانم ڕۆ.
# بانی چنور
# کلارە میرکی
# ابدالانئەبدالان میرکی
# ئەسپەر
# کاک میرکی
# خیل فیاد پوژنە و بازان کیکن
 
== گوندەکانی ناوچەی قوبادی لە کوردستانی عێراقباشووری کوردستان==
# بەڕوێن
# تۆوشکێ
# کانی پاشا
# کانی وەیسکێ
سنوری دەستکردی نێوان باشوور و ڕۆژھەڵاتی کوردستان کەوتووەتە نێوان ئەم چوار گوندەی باشوور و گوندەکانی ڕۆژھەڵات کە ٦٧ گوندەگوندن و یەکێک لە گوندەکانی ناوچەی قوبادی شارۆچکەی (ازگڵە) [[ئەزگڵە]]یە کە لە ئێستادا ناحیەیە. گوندەکانی ناوچەی قوبادی ھەموویان لە یەک سنووری جوگرافیجوگرافیی دانەبڕاودان.
 
== سەرچاوەکان ==
* دیوانی خانای قوبادی
* ''تاریخ جاف جوانرود'' نوسینی استاد ملا محیدین ساڵحی
* مێژووی جاف نوسینی: کەریم بەگی فەیاح بەگی جاف
٦٣١

دەستکاری

مێنۆی ڕێدۆزی