تاکن

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

Takin
Takin Standing (22221570730).jpg
Takin at Roger Williams Park Zoo
Scientific classification edit
Unrecognized taxon (fix): Budorcas
Species:
Binomial name
Template:Taxonomy/BudorcasBudorcas taxicolor
Hodgson, 1850
Subspecies

B. t. bedfordi
B. t. taxicolor
B. t. tibetana
B. t. whitei

Takin range.jpg
Distribution of the takin

تاکن (بە ئینگلیزی:)ھەروەھا بە گامێشی کێوی یاخود بزنی تەتاریش دەناسرێت. ئاژەڵێکی شیردەری خێزانی گایەکانە لەھۆزی کاپرین کە لەخۆرھەڵاتی زنجیرچیاکانی ھیمالایە دەژین. چوار جۆری ھەیە؛ تاکنی بۆر و تاکنی زێرین و تاکنی تبتی و تاکنی بۆتانی.[٢]

لە ڕابردوودا تاکنەکان لەگەڵ مۆسکەکان وەک یەک خێزان پۆڵێن کرابوون، کە سەر بەھۆزی ئۆڤیبۆڤینی بوون. بەڵام توێژینەوەکانی ئەم دوایییەی میتۆکۆندری، پەیوەندی نزیکتری تاکنەکانی لەگەڵ ئۆڤیس (جۆرێکی مەڕ) پیشان دەدات.[٣] بەھەر جۆرێک بێت ڕەنگە پۆڵێکی سەربەخۆ وەربگرن لە پۆڵێنکردنی ئاژەڵە شیردەرەکان، تاکن بە ئاژەڵی نیشتمانی دادەنرێت لە وڵاتی بۆتان دا.[٤]

دەرکەوتن[دەستکاری]

تاکنەکان ڕکابەری مەکسەکان دەکەن وەک گەورەترین و پڕاوپڕترینی خێزانی کاپرینای کە لە مەڕ و بزن و ھاوشێوەکانی پێک ھاتووە.[٥] قاچە کورتەکانی تاکن بەھۆی گەورەیی توکنی جیا دەکرێنەوە و جەستەیەکی بەلەمی ھەیە و سنگێکی قووڵی ھەیە لەگەڵ قۆچی کەوانەیی کورت. ئەم قۆچانە لە ھەردوو ڕەگەزدا ھەن و بە ھاوتەریبی سەرکەللەکەی درێژبوونەتەوە؛ نزیکەی ٣٠ سم (١٢ ئینج) درێژن، بەڵام دەتوانن تا ٦٤ سم (٢٥ ئینج) یش درێژ ببن، ھەروەھا نێرەکان (گا) ڕەنگێکی تۆختر و تاریکتریان ھەیە لەچاو مێینەکان.

لە ئێستادا چوار جۆری تاکن بە فەرمی ناسێنراون، کە ھەریەکەیان بەگوێرەی ڕەنگیان لێک جیاکراونەتەوە. ھەروەھا ھەندێکیان خورییەکی ئەستووری ڕەش لەبەشی خوارەوەی قاچەکانیان ھەیە. ڕەنگی گشتییان لە ڕەشییەوە بۆ قاوەیی سوورباو بەرەو ڕەنگی خۆڵەمێشی- زەرد دەچن بەڵام ئەوانەی کەوتوونەتە ڕۆژھەڵاتی دووری ھیمالایا بۆ زەردێکی کاڵتر-خۆڵەمێشی دەچن بەتایبەت لە پارێزگای سیچوان پتر بە ڕەنگێکی زێڕین یان سپی کرێمی داپۆشراون. لە پارێزگای ئیشانکسی تاکنەکان لەگەڵ ڕەنگی زێڕین داوەمووی ڕەشیشیان ھەیە (کە جۆرێکی دەگمەن و بەنرخن).[٦]

ئەفسانەی ' کەونە زێڕینەکە ' ' کە لەلایەن جاسۆن و ئەرگۆناتەکان دەگێردرێتەوە، باس لە گرنگی و نرخی تاکنی زێڕین دەکات، کەچۆن لە زستانان خورییەکەی درێژدەبێت بەو جوانییە و دەتوانرێت لە ھاوینان ببڕدرێتەوە و بکرێتە پۆشاکێکی بە نڕخ.[٧] تاکنی زێڕین لە زستانان تاوەکو ٢٤ سم خورییەکەی درێژ دەبێت.

تاکنەکان تاوەکوو ٩٧ تا ١٤٠ سم بەرز دەبێتەوە باڵایان، ھەرچی درێژییەکەیانە دەگاتە ١٦٠ تا ٢٢٠ سم، کلکەکەیان تاوەکو ١٢بۆ ٢١ سم درێژ دەبێت. بەپێی زۆربەی ڕاپۆرتەکان نێرەکان کەمێک گەورەترن کە کێشیان دەگاتە ٣٠٠ بۆ ٣٥٠ کگم لەکاتێکدا مێینەکانیان لە ٣٠٠ کگم تێپەر ناکات. تاکن دەتوانێت لە ھەندێک حاڵەتدا کێشی تا ٤٠٠ کگم (٨٨٠ پاوەند) یان ٦٠٠ کگم (١٣٠٠ پاوەند) یش بەرز بێتەوە ئەگەر لەوەری باش بێت.[٨]

بەربڵاوی و ماڵیکردنیان[دەستکاری]

تاکنەکان بە زۆری لە دارستان و مەزرا و دۆڵە بەراوەکان دەبینرێن، لە گرتکە سەرسەوزەکان دەڵەوەرێن و بەرەو ناوچە بەراوەکان بۆ ئاوخواردنەوە کۆچ دەکەن، و مێرگ یان ناوچەیەک گژوگیا و بەراوی باشی ھەبێت ئەوا بۆ ھیچ شوێنێکی دوور دوورناکەونەوە. تاکنەکان ئارەزوویان لە ناوچە بەرزەکانە وەک ناوچەی ئەلپانە کە ھەم سەرسەوزە ھەم بەراوە و شوێنەکەشی بەرزە کە دەگاتە ١٠٠٠ بۆ ٤٥٠٠ مەتر لە ئاستی ڕووی دەریاوە. تاکنی خۆڵەمێشی بەزۆری لە ڕۆژھەڵاتی ئەروندەچال پرادێش بەبەرچاوان دەکەون، ھەروەھا لە خۆرھەڵاتی ھیندستانیش ھەن.[٩]

ڕەفتار و ژینگەکەیان[دەستکاری]

تاکنەکان وەک خێزان بە کۆمەڵ دەژین کە زۆرجاران ژمارەیان لەخێزانێکدا دەگاتە بیست سەر تاکن، بەڵام نێرینەکان کە بەتەمەن دەکەون ناتوانن بگەنە کاروانەکانیان بەتایبەت لە ھاوینان بۆیە زۆر جاران بەتەنھا بەبەرچاوان دەکەون لە پێدەشت و کوێستانەکاندا. زۆرجاران چەندین خێزان پێکرا لە شوێنێکی سەخت و بەرزی چیاکاندا کۆ دەبنەوە کە ژمارەیان دەگاتە پتر لە ٣٠٠ سەر، لەکاتی زستانیشدا وەک تەکنیکی خۆ گەرمکردنەوە بەکۆمەڵ دەچنە پاڵ یەک. ھاوینانیش بەکۆمەڵ لەو شوێنانە دەبینرێن کە لەوەڕی چاکی لێیە. لە مانگەکانی شەش و حەوت دا نێرینەکان دەکەونە ڕکابەری بۆ ھەڵبژاردن و زاڵ بوونیان بەسەر مێینەکاندا، کە ھەریەکەیان بۆن و ڕەنگ و میزی خۆیان بەکار دێنن تا سەرنجی مێینەکان ڕابکێشن. بێچوەکانی لە تەمەنی ھەشت مانگیدا دەتوانێت پشت بەخۆی ببەستێت.

لە بەیانی زوو و درەنگانی نیوەڕۆدا، خواردنی تاکن بریتییە لە لەوەڕاندنی گەڵا و گیای جۆراوجۆر، ھەروەھا بەروبوومی بامبۆ و گوڵ. دەتوانن لەسەر قاچی پشتەوەیان بوەستن تا بگەن بە گەڵا بەرزەکان کە تاوەکو سێ مەتر دەتوانن خۆیان بەرزبکەنەوە. خوێ خۆراکی سەرەکی تاکنەکانە بەبێ خوێ ناتوانن بژین بۆیە ماوە ماوە بۆ ناوچە سپی و خوێیەکانی بیابان کۆچ بکەن.

تاکنەکان نێچیرێکی باشی ورچی ڕەش و پڵنگە ئاسیایییەکانن، ھەروەھا گورگی ھیمالایا و پڵنگی بەفرین ساڵانە ژمارەیەکی زۆریان لێ دەخۆن، سەرەرای ورچ و پڵنگ و گورگەکان مرۆڤەکان لە ڕێزبەندی یەکەمی دوژمنانی تاکنەکان دێن، ساڵانە ژمارەیەکی زۆر لە تاکنەکان لەلایەن مرۆڤەکانەوە دەکوژرێن.

ھەڕەشەکان[دەستکاری]

تاکنەکان بەھۆی بە نڕخی فەرووەکەیان و قۆچەکانیان لەلایەن مرۆڤەوە قەڵاچۆکراون. بە تایبەت لە چین کە لەھێڵی سووری لەناوچوون نزیک بوونەتەوە.

پێشانگا[دەستکاری]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ Song, Y-L.; Smith, A.T.; MacKinnon, J. (2008). "Budorcas taxicolor". IUCN Red List of Threatened Species. IUCN. 2008: e.T3160A9643719. Retrieved 12 November 2020.
  2. ^ Marceau, Jonathan. "Budorcas taxicolor (takin)". Animal Diversity Web. Retrieved 2021-05-16.
  3. ^ "CytochromeBSequences Suggest Convergent Evolution of the Asian Takin and Arctic Muskox". Molecular Phylogenetics and Evolution. 8 (3): 363–374. 1997-12-01. doi:10.1006/mpev.1997.0423. ISSN 1055-7903.
  4. ^ "The complete mitochondrial genome of Budorcas taxicolor tibetana (Artiodactyla: Bovidae) and comparison with other Caprinae species: Insight into the phylogeny of the genus Budorcas". International Journal of Biological Macromolecules. 121: 223–232. 2019-01-01. doi:10.1016/j.ijbiomac.2018.10.020. ISSN 0141-8130.
  5. ^ https://books.google.com/books/about/Bhutan.html?id=s-L8NUlW_QgC
  6. ^ http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla/Budorcas_taxicolor.html
  7. ^ https://wwf.panda.org/404error/
  8. ^ Marceau, Jonathan. "Budorcas taxicolor (takin)". Animal Diversity Web. Retrieved 2021-05-16.
  9. ^ "Wayback Machine" (PDF). web.archive.org. 2013-04-25. Retrieved 2021-05-16.