وردەئۆرگانیزم

ھێشویەک لە بەکتریای Escherichia coli کە ١٠٠٠٠ جار گەورە کراوەتەوە.

وردەئۆرگانیزم یان ھووریژینەوەر یان ئۆرگانیزمی تەکخانەیی یان میکرۆئۆرگانیزم یان میکرۆب بە ئۆرگانیزمێک دەوترێ کە میکرۆسکۆپی بێ (واتە زۆر لەوە بچووکتر بێ کە بە چاوی ئاسایی ببینرێت). بە زانستی توێژینەوەی میکرۆئۆرگانیزمەکان دەگوترێت میکرۆبناسی (میکرۆبیۆلۆژی). لە ساڵی ١٦٧٥وە، پاش ئەوەی کە ئانتۆنی فان لیوێنھۆک (Anton van Leeuwenhoek) بە میکرۆسکۆپێک کە خۆی دروستی کردبوو میکرۆئۆرگانیزمەکانی دۆزیەوە، میکرۆبناسی وەکوو بوارێکی زانستی دامەزرا.

زنجیرەی وردەئۆرگانیزمەکان زۆر بەربڵاوە و بریتییە لە بەکتریاکان، کارگەکان، ئارکیا (archaea)، و سەرەتاییەکان (protists)؛ ڕووەکە میکرۆسکۆپیەکان (کە پێیان دەگوترێت کەوزە سەوزەکان)؛ وە ئاژەڵانێک وەکوو پلانکتۆن، پلەناریەن (planarian) و ئامیبا (amoeba).

ھەندێک لە میکرۆبناسەکان ھەروەھا ڤایرۆسەکانیش لە نێو ئەم دەستە دادەنێن، بەڵام ھەندێکی دیکە ڤایرۆسەکان بە نازیندو دەزانن.^[١]^[٢] زۆربەی وردەئۆرگانیزمەکان تەکخانەیین (واتە یەک خانەیان ھەیە)، بەڵام ئەمە شتێکی جیھانی نییە، چونکا ھەندێک لە چەندخانەییەکان (فرەخانەییەکان) میکرۆسکۆپین، لە حاڵێکدا کە ھەندێک لە سەرەتاییە تەکخانەییەکان و بەکتریەکان، وەکوو Thiomargarita namibiensis ماکرۆسکۆپین وە بە چاوی ئاسایی دەبینرێن.^[٣]

وردەئۆرگانیزمەکان لە ھەموو بەشەکانی ژینگۆ دا دەژین، کە لەوێ ئاوی شل ھەیە. کەواتە وردئەندامەکان لە نێو خاک، کانیاوە گەرمەکان، لە سەر بنی ئۆقیانووس، لە ئاسمان لە نێو ئاتمۆسفێر و لە نێو دڵی بەردەکانی نێو پێستی زەوی دا ھەن. وردەئۆرگانیزمەکان زۆر گرینگن بۆ دووبارەبەکارھێنانەوەی (ریسایکلینگ) مادە خۆراکییەکان لە ئێکۆسیستەم، چونکا ئەوان وەکوو داڕزێنەر کار دەکەن. بە ھۆی ئەوەی کە زۆرێک لە وردەئۆرگانیزمەکان دەتواننن نیترۆژن جێگیر بکەن، ئەوان بەشێکی بنەڕەتین لە سیکلی نیترۆژن، وە توێژینەوەکان لەم دواییانە دەری خستووە کە ئەو میکرۆبانە کە لە ڕێگەی باوە دەگوازرێنەوە دەتوانن دەوریان ھەبێت لە بارین و کەش و ھەوا دا.^[٤]

ھەروەھا مرۆڤ لە بیۆتێکنۆلۆژی دا لە میکرۆبەکان کەڵک وەردەگرێت، ھەم بە شێوەی کۆنی بەرھەمھێنانی خۆراک و خواردنەوە، وە ھەم لە ئەو تێکنۆلۆژیە ئەمرۆژیانەی کە لە سەر بنەمای ئەندازیاریی ژێنێتیک دانراون. بەڵام، میکرۆبە نەخۆشخەرەکان زیانبارن، چونکا ھێرش دەکەنە سەر ئۆرگانیزمەکان، لە نێو ئەوان دا گەورە دەبن و دەبنە ھۆی نەخۆشیھایەک کە میلیۆنھا مرۆڤ، ئاژەڵ و ڕوەک لە ناو دەبات..^[٥]

پێرست

١ مێژوو
٢ پۆلێنکردن و پێکھاتە
- ٢.١ پرۆکاریۆتەکان
  - ٢.١.١ بەکتریەکان
  - ٢.١.٢ ئارکیا
- ٢.٢ یووکاریۆتەکان
٣ زاگەکان و ئێکۆلۆژی
٤ گرنگی
٥ گرینگی بۆ تەندروستی مرۆڤ
- ٥.١ توانای ھەرسی مرۆڤ
- ٥.٢ نەخۆشیەکان و ئیمیۆنۆلۆژی
٦ گرنگبوون بۆ ئێکۆلۆژی
٧ پاکژیی
٨ ھاوبابەت
٩ سەرچاوەکان
١٠ بەستەری دەرەکی

[دەستکاری] مێژوو

[دەستکاری] ڕەوتی گۆڕان

[دەستکاری] پێش دروستبونی زانستی میکرۆبیۆلۆژی

[دەستکاری] مێژوی دۆزینەوەی وردەئۆرگانیزمەکان

ئانتۆنی فان لیوێنھۆک، یەکەم میکرۆبناس و یەکەم کەسێک کە وردەئۆرگانیزمەکانی بە میکرۆسکۆپ بینیوە.

[دەستکاری] پۆلێنکردن و پێکھاتە

داری ڕەوتی گۆڕان بنچینەی ھەر سێ دۆمەینی ژیان نیشان ئەدات.^[٦] بەکتریەکان بە ڕەنگی شین، یوکاریۆتەکان بە ڕەنگی سوور، و ئارکیا بە ڕەنگی سەوز دیاری کراون. جێگەی ڕێژەیی ھەندێک لە فیلۆمەکان (Phylum) بە دەوری ئەم دارەدا نیشان دراوە.

[دەستکاری] پرۆکاریۆتەکان

[دەستکاری] بەکتریەکان

بەکتریای ستافیلۆکاکۆس ئۆرێس (Staphylococcus aureus) کە نزیکەی ١٠٠٠٠ جار گەورە کراوەتەوە.

[دەستکاری] ئارکیا

[دەستکاری] یووکاریۆتەکان

[دەستکاری] سەرەتاییەکان (Protists)

مۆرانەیەکی میکرۆسکۆپی لۆرییا فۆرمۆسا (Lorryia formosa).

[دەستکاری] ئاژەڵان

[دەستکاری] کارگەکان (Fungi)

[دەستکاری] ڕوەکەکان

[دەستکاری] زاگەکان و ئێکۆلۆژی

[دەستکاری] ئێکستریمۆفیلەکان

[دەستکاری] میکرۆبەکانی خاک

[دەستکاری] میکرۆبە ھاوژینیەکان

[دەستکاری] گرنگی

[دەستکاری] کەڵک و سوود لە خۆراک دا

[دەستکاری] کەڵک و سوود کە خاوێنکردنەوەی ئاو دا

[دەستکاری] کەڵک و سوود لە وزە دا

[دەستکاری] کەڵک و سوود لە زانست دا

[دەستکاری] کەڵک و سوود لە ئاسوودەیی ژیان دا

[دەستکاری] گرینگی بۆ تەندروستی مرۆڤ

[دەستکاری] توانای ھەرسی مرۆڤ

[دەستکاری] نەخۆشیەکان و ئیمیۆنۆلۆژی

[دەستکاری] گرنگبوون بۆ ئێکۆلۆژی

[دەستکاری] پاکژیی

[دەستکاری] ھاوبابەت

[دەستکاری] سەرچاوەکان

↑ Rybicki EP (1990). "The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics". S Aft J Sci 86: 182–6. ISSN 0038-2353.
↑ LWOFF A (1957). "The concept of virus". J. Gen. Microbiol. 17 (2): 239–53. PMID 13481308.
↑ Max Planck Society Research News Release Accessed 21 May 2009
↑ Christner BC, Morris CE, Foreman CM, Cai R, Sands DC (2008). "Ubiquity of biological ice nucleators in snowfall". Science 319 (5867): 1214. doi:10.1126/science.1149757. PMID 18309078.
↑ 2002 WHO mortality data Accessed 20 January 2007
↑ Ciccarelli FD, Doerks T, von Mering C, Creevey CJ, Snel B, Bork P (2006). "Toward automatic reconstruction of a highly resolved tree of life". Science 311 (5765): 1283–7. doi:10.1126/science.1123061. PMID 16513982.

[دەستکاری] بەستەری دەرەکی

Our Microbial Planet A free poster from the National Academy of Sciences about the positive roles of microbes.
"Uncharted Microbial World: Microbes and Their Activities in the Environment" Report from the American Academy of Microbiology
Understanding Our Microbial Planet: The New Science of Metagenomics A 20-page educational booklet providing a basic overview of metagenomics and our microbial planet.
Tree of Life Eukaryotes
Microbe News from Genome News Network
Microbes Patent List Microbes Related Patents
Medical Microbiology On-line textbook
Through the microscope: A look at all things small On-line microbiology textbook by Timothy Paustian and Gary Roberts, University of Wisconsin-Madison
MicrobeID.com Online Bacteria Identification Key and Probabilistic Identification Databases

داڕێژە:Nature nav

[0] Rybicki EP (1990). "The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics". S Aft J Sci 86: 182–6. ISSN 0038-2353.

[pmid13481308-1] LWOFF A (1957). "The concept of virus". J. Gen. Microbiol. 17 (2): 239–53. PMID 13481308.

[2] Max Planck Society Research News Release Accessed 21 May 2009

[3] Christner BC, Morris CE, Foreman CM, Cai R, Sands DC (2008). "Ubiquity of biological ice nucleators in snowfall". Science 319 (5867): 1214. doi:10.1126/science.1149757. PMID 18309078.

[4] 2002 WHO mortality data Accessed 20 January 2007

[5] Ciccarelli FD, Doerks T, von Mering C, Creevey CJ, Snel B, Bork P (2006). "Toward automatic reconstruction of a highly resolved tree of life". Science 311 (5765): 1283–7. doi:10.1126/science.1123061. PMID 16513982.

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]