قاسم ئەمین

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
Jump to navigation Jump to search

قاسم محه‌مه‌د ئه‌مين (1ی ديسه‌مبه‌ری 1863 - 23 ئه‌پریلی 1908). نووسه‌ر، ڕۆشنبیرو چاكساز له‌بواری كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ میسر یه‌كێك بوو له‌ بناغه‌نه‌رانی بزووتنه‌وه‌ی نیشتمانی له‌ میسر و زانكۆی قاهیره‌ هه‌روه‌ها به‌ یه‌كێك له‌ ڕابه‌ره‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی بزووتنه‌وه‌ی ئازادیخوازیی ژنان ده‌ژمێردێت.

ناوه‌ڕۆك 1 ژیننامه‌و بنه‌ماڵه 2 ته‌قاندنی خواستی چاكسازی باریی ژنان 3 كه‌لتوور له‌گه‌ڵ یاسا 4 دواڕۆژه‌كانی ژیانی 5 هه‌ندێك له‌ وته‌كانی 6 له‌مه‌ڕ ئه‌و گوتراوه 7 به‌رهه‌مه‌كانی 8 سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م كۆڵێنه‌وه‌یه‌ 9 له‌چاپدراوی بیانی


ژیننامه‌و بنه‌ماڵه‌كه‌ی له‌ 1ی ديسمبری 1863دا له‌قاهیره‌ی پایته‌ختی میسر له‌بنه‌ماڵه‌یه‌كی كوردی كۆچكردوو بۆ ئه‌و وڵاته‌ له‌دایكبووه‌. خوێندنی سه‌ره‌تاسیی له‌خوێندنگه‌ی (رأس التين) بووه‌ كه‌ تایبه‌ت بوو به‌ منداڵانی خێزانه‌ ئه‌رستۆكراته‌كان. له‌گه‌ڵ خێزانه‌كه‌ی باریكردووه‌ بۆ قاهیره‌ی پایته‌خت‌و له‌گه‌ڕه‌كی (حلمية)ی خێزانه‌ ئه‌رستۆكراته‌كان نیشته‌جێ بوون، له‌وێ قۆناغی ئاماده‌یی بڕیوه‌‌و ساڵی 1881 له‌ په‌یمانگه‌ی یاساو به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی بڕیوه‌ به‌ بڕوانامه‌ی لیسانسی‌و له‌ ده‌رچووه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی بووه‌، پاش ماوه‌یه‌كی كه‌م بووه‌ به‌ پارێزه‌رو پاشان له‌گه‌ڵ شاندێكی خوێندكار چووه‌ته‌ فه‌ره‌نسا و چوار ساڵ خویندن له‌ساڵی 1885دا سه‌ركه‌وتووانه‌ خوێندنی یاسای له‌ زانكۆی مونبلييه ته‌واوكردووه‌. هه‌ر ئه‌وكاته‌ی له‌فه‌ره‌نسا ده‌یخوێن په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ جه‌ماله‌دين ئه‌فغاني‌و فێرگه‌كه‌ی نوێ كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌پاریس وه‌رگێڕی تایبه‌ت به‌ ئیمام محه‌مه‌د عه‌بده. باوكی قاسم محه‌مه‌د به‌گ‌ی كوڕی ئه‌مين‌ به‌گه‌، ئه‌ویش كوڕی یه‌كێكبوو له‌ نه‌وه‌ی ئه‌و میرانه‌ی كورد كه‌ به‌ ده‌ستبه‌سه‌ری براون بۆ ئیستانه‌ی پایته‌ختی ئیمبراتۆری عوسمانی، له‌وێدا به‌ كارمه‌ندی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سلێمانی‌ی سه‌ر به‌ سه‌نجه‌قی شاره‌زوور، پاشان له‌كاتی خدێوي ئیسماعيل‌دا به‌فرمانی ده‌وڵه‌تی حوسمانی ده‌گوێزرێته‌وه‌ بۆ میسرو له‌وێ كچێكی میسری ده‌بێته‌ هاوسه‌ری‌‌و یه‌كهه‌م نه‌وه‌یان قاسم ده‌بێت، به‌ڵام باوباپیرانی هه‌ر وه‌ك كارمه‌ندی پایه‌داری عوسمانی له‌ سلێمانی‌ ماونه‌ته‌وه‌. پاش چوارساڵ خوێندن له‌بواری زانستیی كۆمه‌ڵایه‌تیدا قاسم له‌ فه‌ره‌نساوه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ میسر، له‌و چوار ساڵه‌دا شاره‌زایی چاك وه‌رده‌گرێت له‌سه‌ر باری ژیانی كۆمه‌ڵگه‌ی فه‌ره‌نسایی‌و به‌رهه‌مه‌ كولتووری‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی ڕۆشنبیرانی فه‌ره‌نسا، زۆریش سه‌رسام بوو به‌و دۆخی ئازادییه‌ ڕامیارییه‌ی نه‌وه‌ی شۆڕشه‌كه‌ی فه‌ره‌نسا تێدا ده‌ژیان چونكه‌ هه‌ركات‌‌و به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك بیخوازن گشتیه‌كێك بۆیهه‌بووه‌ دڵخوازی خۆی بنووسێت، بۆیه‌ به‌پێی بنه‌ماكانی سه‌ربه‌ستی‌و وه‌پێشچوون ڕه‌وتێكی ڕۆشنبیری ئیسلامییانه‌ی دیاریكرد، هاوكات لایه‌نگربوو به‌ چاكسازییه‌كانی ئیمام محه‌مه‌د عه‌بده‌و پێیوابوو زۆر له‌و داب‌و نه‌ریتانه‌ی هه‌ن هیچیان به‌سه‌ر بنه‌ماكانی ئیسلامه‌وه‌ نییه‌. هه‌ر ئه‌وكات 19 جار سه‌رنجی نووسیوه‌ له‌سه‌ر كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی نێو میسرو له‌ڕۆژنامه‌ی المؤيددا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌نووسین وه‌ڵامی په‌رتووكه‌كه‌ی كۆنت داركۆری داوه‌ته‌وه‌ كه‌ساڵی 1894 له‌ژێر ناوی میسرییه‌كان‌دا ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ی زویركردووه‌ چونكه‌ له‌و نووسینه‌دا ئابڕووی نه‌ته‌وه‌یی میسرییانی ڕووشاندووه‌و تانووتی له‌ئاینی ئیسلام داوه‌و له‌شێوازێكی ئامۆژگارێی به‌زه‌ییداردا گوایه‌ توێژینه‌وه‌ی له‌ كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی میسریدا كردووه‌. له‌پاش ئه‌و كاره‌ی قاسم ئه‌مین له‌ په‌رتووكی تحرير المرأة دا پشتگیری له‌ به‌شێك له‌ بۆچوونه‌كانی كارتور ده‌كات، ئه‌و له‌ماوه‌ی چوار ساڵدا هه‌ندێك له‌ بیروبۆچوونه‌كانی خۆی له‌ژێر ناوه‌كانی "أسباب ونتائج" یان "حكم ومواعظ له‌ المؤيددا بڵاوكردووه‌ته‌وه‌ ".

ته‌قاندنی خواستی چاكسازی له‌بواری ژنان قاسم پێیوابوو ڕۆشنبیركردنی خودی ژنان بنه‌مایه‌ بۆ گشت ڕه‌شێك‌و هه‌ر ئه‌و ده‌بێته‌ ژێرخان بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی میسریی چاك‌و بته‌و هه‌روه‌ها نه‌وه‌یه‌كی ژیری پڕفه‌ڕ ئه‌گه‌رچی كوڕبن یان كیژ، بۆیه‌ پێداگربووه‌ له‌سه‌ر گۆشه‌كردنی ژنانی موسوڵمان‌. له‌وكاته‌یدا ناوبانگی له‌وبواره‌دا ده‌ركرد، له‌ به‌رانبه‌ردا هێرشی قورسی كراوه‌ته‌ سه‌رو هێرشبه‌ران تاوانی به‌رپاكه‌ری ڕه‌وشی به‌ره‌ڵڵاییان ده‌خسته‌ پاڵ. هه‌ر له‌كاتی لاوییه‌وه‌ بایه‌خی داوه‌ به‌چاكسازی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئه‌وه‌بوو ساڵی 1898 په‌رتووكی "أسباب ونتائج وأخلاق ومواعظ"ی نووسیوه‌‌، پاشان په‌رتووكی "تحرير المرأة"ی نووسیوه‌و ساڵی 1899 به‌هاوكاری شێخ محه‌مه‌د عه‌بده، سه‌عد زه‌غلول وئه‌حمه‌د لوتفي السه‌يد بڵاویكردووه‌ته‌وه‌ ئه‌وجا ئینگلیزه‌كان كه‌ ئه‌وكات داگیكه‌ری میسربوون وه‌ریانگێڕاوه‌ بۆ زمانی ئینگلیزی‌و گه‌یاندیانه‌ هیندستان‌و وڵاتانی ئیسلامیی تری ژێر ده‌سه‌ڵاتیان. له‌وێدا له‌سه‌ر سه‌رپۆش (حجاب) ده‌دوێت‌و ده‌ڵێت ئه‌وجۆره‌ سه‌رپۆشه‌ی ژنان كه‌ ئه‌مڕۆ بووه‌ته‌ باو هیچ بنه‌مایه‌كی ئاینیی ئیسلامی نییه‌و ده‌ڵێت كه‌ فڕێدانی هیچ له‌ئاین لادان ناگه‌ێنێت. هه‌روه‌ها دێته‌ سه‌ر ڕه‌وشی فره‌ژنی‌و ڕه‌هاكردن (طلاق) ده‌ڵێت؛ له‌یه‌ك دابڕینی ژن‌و پیاو هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ ڕه‌وشی ئاینی (شريعة)وه‌ نییه‌، فره‌ژنی‌ یان ڕه‌هاكردنی ژن به‌پێی سنوورگه‌ڵێكن پێویسته‌ پیاو پابه‌ندیبێت، هه‌روه‌ها پێویسته‌ ژن به‌ڕاده‌یه‌ك سه‌ربه‌ستبێت بتوانێت له‌ناو كۆمه‌ڵدا شان بداته‌ به‌ر پێداویستییه‌كانی ژیان. ئه‌و په‌رتووكه‌ میسری هه‌ژان‌و ڕه‌هێله‌ ئاسا لافاوێك ڕه‌خنه‌و گازنده‌ باراند سه‌ری، هاوكات مصطفى كامل‌ی سه‌رۆكی پارتی نیشتمانی (الحزب الوطني) له‌وڵامێكدا بۆ قاسم هێرشی ده‌كاته‌ سه‌رو به‌وه‌ی تاوانبار ده‌كات كه‌ نۆكه‌ری ئیمپریالیی ئینگلیزه‌، هه‌روه‌ها ئابووریناسی میسر به‌ناوی محه‌مه‌د ته‌لعه‌ت له‌ په‌رتووكی "فصل الخطاب في المرأة والحجاب" به‌قاسم ده‌ڵێت: "داماڵینی سه‌رپۆش‌و تێكه‌ڵكردنیان (واته‌ ژن‌و پیاو) دوو ئاواتی خوازراوی ڕۆژئاوان" هه‌روه‌ها محه‌مه‌د فه‌ريد وه‌جدي له‌ په‌رتووكی "المرأة المسلمة"دا ڕه‌خنه‌ی لێگرتووه‌، به‌ڵام ئه‌وانه‌ هه‌رگیز كاریان له‌ قاسم نه‌كردو له‌ توێژینه‌وه‌كانیدا بۆ ماوه‌ی دوو ساڵ له‌ په‌رتووكێكدا به‌ناوی "المرأة الجديدة" ساڵی 1901 وه‌ڵامی ڕه‌خنه‌گرانی داوه‌ته‌وه‌ تێیدا هه‌مان بۆچوونه‌ كۆنه‌كانی په‌رتووكی یه‌كهه‌می دووپات كردووه‌ته‌وه‌و پشتئه‌ستووری كردوون به‌وته‌ی ڕۆژئاواییان. ئه‌وجا له‌و پێشنیاره‌یدا كه‌ پێشكه‌شیكردووه‌ به‌ سه‌عد زه‌غلولی هاوڕێی ده‌خوازێت یاسایه‌ك ده‌ركه‌ن بۆ پشگیری له‌ مافه‌كانی ژن‌و پاراستنی ڕه‌وتی ڕامیاریی ئه‌وان.

كه‌لتوور له‌گه‌ڵ یاسا قاسم وه‌ك یاساناس بوو هاوكات نووسه‌رو ڕۆشنبیرێكی بێهاوتاو توێژه‌ری چاكسازیی كۆمه‌ڵایه‌تی بووه‌، وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌كی بزووتنه‌وه‌ی ژنانی میسر ناوبانگی ده‌ركردو هه‌مانكات ناووباگی هه‌بوو له‌بواری پارێزگاری له‌ ئازادییه‌كانی كۆمه‌ڵ‌و دامه‌زراوه‌ی زانكۆی میسری‌و بانگی بۆ په‌روه‌رده‌كردن هه‌ڵده‌دا له‌پێناو پێشوه‌چوونی نه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها ده‌یویست كۆت له‌سه‌ر زمانی عه‌ره‌بی لادات‌و سه‌ربه‌ستیكات له‌ سه‌روا (سجع)و گونجاندن‌و دیاریدان (إعراب) چونكه‌ ئه‌و زۆر خولیای زمانه‌وانی بوو به‌ڵام كه‌س له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا نه‌بوو بۆ سه‌ربه‌ستكردنی زمانی عه‌ره‌بی له‌هێماكانی دیاریدان، بۆیه‌ بیرۆكه‌كانی ئه‌و هه‌ر له‌ منداڵدانی وشه‌دا مردن. ئه‌و به‌ یه‌كێك له‌سه‌رانی چاكسازو په‌یڕه‌وكاری ڕه‌وتی ئیمام محه‌مه‌د عه‌بده ده‌ژمێردرا، له‌وانه‌یش كه‌ باوه‌ڕیان وابوو ده‌بێت په‌روه‌رده‌ به‌ره‌به‌ره‌ چاكسازیی تێدا بكرێت به‌جۆرێك له‌لای نه‌وه‌كان باوه‌ڕگه‌ڵێك په‌یدابێت بكارن ئه‌ركی گۆڕان‌و وه‌رچه‌رخان بگرنه‌ ئه‌ستۆ. قاسم زۆری عه‌ز له‌هۆنه‌ر بووه‌‌و باوه‌ڕی به‌وه‌بووه‌ كه‌ ژیان بریتییه‌ له‌ خۆشه‌ویستی، به‌خشنده‌یی، لێبوردن‌و ئاشتی. ئه‌و پیاوێكی زۆر نموونه‌یی بووه‌و سه‌ركه‌وتنه‌كانی له‌بواری یاسادا بوونه‌ته‌ هۆ بۆ به‌رزبوونه‌وه‌ی تا گه‌یشتووه‌ته‌ پله‌ی ڕاوێژكاری دادگای پێداچوونه‌وه‌، له‌پێش ئه‌ویشدا جێگری بریكاری گشتی بووه‌ له‌ دادگای هه‌مه‌جۆری میسری Mixed Courts of Egypt.

دواڕۆژانی ژیانی قاسم له‌ڕۆژی 23ی ئه‌پريل‌ی ساڵی 1908دا له‌ ته‌مه‌نی چل‌و پێنج ساڵیدا ماڵئاوایی له‌ژیان كرد، ژماره‌یه‌ك هۆنه‌روانی وه‌ك حافز ئیبراهيم، خه‌ليل موتران‌وعه‌لي ئه‌لجارم بۆی لاواونه‌ته‌وه‌و پێشه‌وایانی وه‌ك سه‌عد زه‌غلول باشا و فه‌تحي زه‌غلول شیوه‌ن‌و زارییان بۆ كرد. قاسم گرنگی زۆری ده‌دا به‌ شێوازو كردار به‌ڵام گوێینه‌داوه‌ته‌ ڕواڵه‌ت، نموونه‌یش ئه‌و ئاماژانه‌یه‌ كه‌ له‌گشت نووسینه‌كانیدا بۆ ژنان بووه‌ پێیان ده‌ڵێت؛ گرنگ ئه‌وه‌ نییه‌ سه‌ر پۆشراوبێت، گرنگ ڕه‌وت‌و هه‌ڵوێستی چاكڕه‌وشییه‌.

هه‌ندێك له‌ وته‌كانی ــ وڵاتپارێزی ڕاسته‌قینه‌ نه‌ له‌باره‌ی خۆیه‌وه‌ زۆر ده‌دوێت، نه‌ بوونی خۆی ئاشكراده‌كات. ــ هه‌ركات بیرم له‌خرۆشی كردبێته‌وه‌ وێنه‌ی ژنی یه‌كجار قه‌شه‌نگ‌و ژیری پیاوم بۆ به‌رجه‌سته‌ بووه‌. ــ ئه‌گه‌ر له‌ڕه‌وشی ئیسلامی (شريعة)دا ده‌قێك هه‌بێت فه‌رمان بۆ سه‌رداپۆشین، به‌پێی ئه‌وشێوه‌یه‌ی ئه‌مڕۆ له‌نێو موسوڵماناندا بوه‌ به‌باوه‌، ئه‌و من چیتر له‌سه‌ری ناڕۆم. هه‌رچه‌نده‌ من تاكه‌ پیتێكم نه‌نووسیوه‌ دژبێت به‌ ده‌قه‌كان ئه‌گه‌رچی ڕواڵه‌تی زیانبه‌خشیشیان پێوه‌ دیاربێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ی له‌سه‌رمانه‌ بێ لێكدانه‌وه‌ گوێڕایه‌ڵی فرمانی خودا ده‌بین. به‌ڵام له‌ ڕه‌وشدا هیچ ده‌قێك نابینم فرمانی سه‌رپۆشینی دابێت به‌وجۆره‌ی بوه‌ به‌باو، به‌ڵام ئه‌وه‌ نه‌ریتێكه‌ له‌كاتی تێكه‌ڵبوون به‌ میللـه‌‌‌‌‌تانی تردا خوویان پێوه‌ گرتووه‌و بوون به‌باو‌و وه‌ك نه‌ریته‌ زیانبه‌خشه‌كانی تر ده‌مارگیرانه‌ به‌رگی ئاینیان له‌به‌ركراوه‌و سه‌پێنراو به‌سه‌ر كۆمه‌ڵدا، به‌ڵام ئاین هیچی به‌سه‌ره‌وه‌ نییه‌. له‌په‌رتووكی پیرۆزدا هاتووه‌ ده‌ڵێت: (قُلْ للمؤُمنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أبصَارِهِمْ ۆيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ. ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ، إِنَّ اللـه‌‌‌‌ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ، ۆقُلْ لِلمؤُمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أبْصَارِهنَّ ۆيَحْفَظْنَ فُروجَهُنَّ ۆلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِڵاّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا. ۆليَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيوبِهِنَّ ۆلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إڵاّ لِبُعُولَتِهنَّ أو آبَائِهنِ أوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِن أوْ أبْنائِهِنَّ أو أبَناءِ بُعُولتِهِنَّ أوْ إِخْوانِهِنَّ أوْ بَنِي إخَۆانهِنَّ أو نِسَائِهنَّ أوْ مَا مَلَكَتْ أَيمَانُهُنَّ أو التَّابِعينَ غَيْرِ أُوِلي الإرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أو الطِّفلِ الَّذينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النسِّاءِ ۆڵا يَضْربْنَ بأرْجُلِهِنِّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِيِنَتهنَّ). واته‌ "به‌ باوه‌ڕداران بڵێ پوخته‌ترینه‌ بۆ ئه‌وان ئه‌وه‌یه‌ چاوپارێزبن‌و ئه‌ندامی زێیان بپارێزن، خودا به‌ئاگایه‌ له‌گشت هه‌ڵوێستێكی ئێوه‌، هه‌روه‌ها به‌ژنانی خاوه‌نباوه‌ڕ بلێن چاوپارێزبن‌و ئه‌ندامی زێی خۆیان بپارێزن‌و خشڵیان وه‌ده‌رنه‌خه‌ن. با به‌ سه‌رپۆش پێسیریشیان داپۆشن‌و جوانییه‌كانیا نیشانی كه‌س نه‌ده‌ن. جگه‌ له‌ مێرد یان باوك یان باوكی مێرد یان كوڕی خۆیان یان كوڕی مێرده‌كانیان یان براو كوڕی برا یان ژنه‌كانیان یانیش ژنی هاوباوڕیان یا خزمه‌تكاری وه‌ك كوڕی خۆیانن ئه‌گه‌ر به‌ئاره‌زوو نه‌بن بۆ هاوسه‌رگیری یان پیاوێك گرێی له‌مێشكدا هه‌یه‌ یان ئه‌و منداڵه‌ی چاو نابڕێته‌ زێدانی ژن‌و نابێت به‌پێ له‌زه‌وی بده‌ن تا جوانییه‌ شاراوه‌كانیان ده‌ركه‌وێت".

ــ كه‌مترینی زانست ئه‌و ڕاده‌یه‌ كه‌مرۆڤ له‌ په‌رتووك‌و مامۆستای فێرده‌بن، بالاترینیش ئه‌وانه‌ن كه‌ به‌ئه‌زموونی خودی له‌ كه‌ره‌سته‌و مرۆڤیان وه‌ریده‌گرن. ــ له‌نێو میللـه‌‌‌‌‌تانی لاوازو ژێرده‌سته‌كاندا وشه‌ی نه‌رێی (نا) كه‌م به‌كاردێت. ــ هه‌رده‌م پێشبڕكێی ڕه‌خنه‌‌ له‌خاوه‌نبیرو كۆشین بۆ كوێركردنه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌كانی زۆرن. كاتی هه‌ڵچوون به‌شێوه‌ی تایبه‌ت ده‌یانبینیت ده‌م به‌جوێن‌ تانووت ده‌هاون، هه‌ر تیری ناڕه‌واو بكوژه‌ ده‌یهاون به‌ڵام قاڵبی ڕه‌وای له‌به‌ردا. ــ پیاوی ناودار هه‌ر په‌روه‌رده‌ی دروست ده‌یانهێنێته‌ كایه‌، پیاوگه‌لی خاوه‌ن ڕه‌وشتی پاك‌و ڕاست، ڕاستگۆو دڵ فراوان، ئازاو له‌خۆ بوور، نیشتمان په‌روه‌ر، ڕازگری ماف‌و پارێزه‌ری ڕاستی، ملكه‌چی فرمان، ئه‌وانی سه‌رو دارایی خۆ به‌خش له‌پێناو ئامانجی په‌ره‌دان به‌ زانست‌و ئاین‌و زانكۆی نیشتمانی.

له‌مه‌ڕ ئه‌و چی گوتراوه‌ دوكتۆر محه‌مه‌د حسه‌سه‌نێن هێيكه‌ل ده‌ڵێت: "(وه‌ك زۆر به‌خۆیدا ڕاده‌چوو، پاقژو ڕێزدارو خاوه‌ن شكۆ بوو، هه‌روه‌ها ڕێزگربوو له‌ به‌رانبه‌رو ئازادییه‌كانی ئه‌و، نه‌ خۆی به‌سه‌ر كه‌سدا سه‌پاندووه‌ نه‌ هه‌لی لاوازیی كه‌سی قۆستووه‌ته‌وه‌، له‌نێو گشت دیارده‌ پیرۆزییه‌كانی سه‌ربه‌ستیدا پتر ڕێزی بوو بۆ سه‌ربه‌ستی بیرو هۆش). هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: دادوه‌رێكی هه‌نده‌ چاك بوو هیچكات چاوه‌ڕێ نه‌بووه‌ كه‌سێك پاداشتی بكات یان كۆمه‌ڵ چه‌پڵه‌ی بۆ بكوتن، ده‌یگوت ته‌نها لێبوردن هۆو ئه‌گه‌ره‌ بۆ ڕاستكردنه‌وه‌ی تاوانبار چونكه‌ پێیوابوو سزادانی شه‌ڕ به‌ شه‌ڕ ده‌بێته‌ باربووی شه‌ڕه‌ له‌سه‌ر شه‌ڕ".

به‌رهه‌مه‌كانی له‌ میسر. ئازادی ژنان - 1899. ژنی سه‌رده‌م - 1901.

سه‌رچاوه‌كانی ئه‌م كۆڵینه‌وه‌یه‌ أعلام الكرد – مير بصري – ص 91-92-93-94. قاسم أمين مصلحا اجتماعيا –منى الدسوقي 2004-دار الفكر العربي. قضية المرأة / 1.تحرير: محه‌مه‌د كامل الخطيب. مشاهير الكورد في التاريخ الإسلامي (الحلقة السابعة) قاسم أمين د. أحمد خليل تعريف بالنثر العربي الحديث للدكتور عبد الكريم الأشتر (ص 144) تاریخ مشاهیر كرد عرفا، علما، أدبا، شعرا جلد دوم ص 69 بابا مردوخ روحانی

له‌چاپدراوی بیانی ژنی سه‌رده‌م (به‌ عه‌ره‌بی) ئه‌رشیڤی كۆڕی زانكۆی تۆرینتو (http://www.archive.org/details/almarahaljaddah00qsimuoft)

وه‌رگیراو له‌ (ويكيبيديا، الموسوعة الحرة)ی عه‌ره‌بی سه‌رچاوه‌: وەرگێڕ (هێدی گۆمه‌یی) بەرپس لە ماڵپەڕی ( کۆشکی کورد www.koskikurd.com )