سووژە

سووژە
لقی	قەوارەیەکی بەردەوامی سەربەخۆ
بەشێکە لە	بابەت و شت، دەستەواژەکانی دەروونناسی
بەرامبەر	ئۆبژە
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

سوبژە یا سووژە (لە فەڕەنسییەوە: "sujet")یا ناسکار، لە بەرامبەر ئۆبژەدا، ئەوەیە کە بیر دەکاتەوە و ھەست دەکات و پێ دەزانێت. کە وا بوو، ئۆبژە دەبێتە ئەوەی کە بیری لێ دەکرێتەوە و ھەستی پێ دەکرێ و پێی دەزانرێ.

سووژە وەکوو وشە ڕێک یانی «ژێرھاویشتە» یا «ژێرخراو» یا «ژێرکەوتوو» یا «ئەوەی کەوتووەتە ژێرەوە» یا «ئەوەی لە بنا دانراوە» و نزیکە بە مانای substance (جەوھەر) و ھاوبنەماڵەیە لەگەڵیا. کەوابوو، لە ئەسڵا سووژە ئەوەیە کە پشتی بە خۆی بەستووە و لەسەر پێی خۆی ڕاوەستاوە و، ئەوانەی بە کۆڵەوە گرتووە کە ناتوانن لەسەر پێی خۆیان بوەستن. ھەتا سەردەمی دێکارت سووژە ھاومانای جەوھەر بووە، یانی ئەوەی سەربەخۆ و جیا لە ئێمەش ھەر ھەیە، وەک فڵانە دار یا فڵانە گیانەوەر. جا ئەو سووژەیە، یانی دارەکە یا گیانەوەرەکە، ھەر کە خرایە بەرامبەر زەین و ئەندێشەی ئێمەوە، دەبێ بە «بەرامبەرھاویشتە» یا «بەرامبەرکەوتوو» یا ئۆبژە. ئەوە لە سەردەمی نوێدایە کە جێگای سووژە بە تەواوی ھەڵدەگەڕێتەوە. سووژە ئیتر نییە لە دەرەوەی ئێمە، کە ھەر کات بکەوێتە بەر زەینمان ببێ بە ئۆبژە، بەڵکوو لایەنی ناماددیی ئینسان یانی فکر و ھەست و ویست و لەمانەیە.

بە چۆنییەتیی سووژە بوون دەڵێن سوبژەکتیڤیتە.

ئیدیالیزمی ئەڵمانی

گرنگیی سووژە وەک زاراوەیەکی سەرەکی لە چوارچێوەی بیرکردنەوە لە ھۆشیاریی مرۆڤدا لای ئیدیالیستە ئەڵمانییەکان دەرکەوت، ئەمەش وەک وەڵامێک بۆ گومانکارییە ڕادیکاڵەکەی دەیڤد ھیووم. خاڵی دەستپێکی ئایدیالیستەکان لەو دەرەنجامەی ھیومەوە بوو کە دەڵێت «خود» (self) تەنھا کۆمەڵێک تێگەیشتنی کاتی و گوزەرایە. ھەنگاوی دووەم ئەوە بوو کە بپرسین چۆن ئەم کۆمەڵە لێکنەجیاکراوە دەگۆڕدرێت بۆ ئەوەی بتوانرێت بە یەکەیەک یان بابەتێکی تاکەکەسی ھەژمار بکرێت. ھیووم ئەم پێشنیازەی خستەڕوو:

«... پێویستە خەیاڵ لە ڕێگەی خووی درێژخایەنەوە ھەمان شێوازی بیرکردنەوە بەدەست بھێنێت، و بەپێی بەشەکانی شوێن و کات لە تێگەیشتنی خۆیدا بۆ شتە تایبەتەکان بجوڵێت.»

ھەریەک لە کانت، ھیگڵ و شوێنکەوتووانیان ھەوڵیاندا ئەو پرۆسەیە دابڕێژن کە سووژە پێکدەھێنێت لە ڕێگەی لێشاوی کاریگەرییە ھەستییەکانەوە. بۆ نموونە، ھیگڵ لە پێشەکیی کتێبەکەیدا «دیاردەناسیی ڕۆح» (Phenomenology of Spirit) ڕای گەیاندووە کە پێکھاتنی سووژە بریتییە لە «پرۆسەیەکی تێکەڵکردنی پێچەوانەی خود لەگەڵ خوددا». ھیگڵ پێناسەکردنی سووژە لە ڕوانگەیەکەوە دەست پێدەکات کە لە فیزیکی ئەرەستۆیییەوە وەرگیراوە: «ئەوەی جێگیرە، و لە ھەمان کاتدا خۆی دەجوڵێنێت». بەم شێوەیە، ئەوەی ھێزێکی دەرەکی نایجوڵێنێت و توانای جووڵاندنی خۆی ھەیە، لە قۆناغی یەکەمدا بە حاڵەتێک لە حاڵەتەکانی خودییەتی (subjectivity) دادەنرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ھەنگاوی دواتری ھیگڵ ئەوە بوو کە ئەم توانایەی جووڵە یان ناجێگیرییەی کە لە «سووژە» دا ھەیە، وەک نەرێنییەکی ڕەھا بناسێنێت. ھیگڵ پێی وایە کە سەرچاوەی ئەم جوڵە-خۆیییە کە سروشتێکی خودی ھەیە، جەوھەرێکی پاک یان سادەی تاکایەتییەکی ڕەسەن نییە، بەڵکو:

«... لێکبوونەوەی سادەیە؛ بریتییە لەو دووانییەی کە دژایەتی دادەمەزرێنێت، و ھەروەھا بریتییە لە نەرێکردنی ئەم فرەچەشنییە بێلایەنە و دژەکەی (پێشەکی، پەرەگرافی ١٨).»

شێوازی کارکردنی سووژەی ھیگڵ بریتییە لە پارچەپارچەکردن و دابەشکردن و ناساندنی جیاوازییەکان لە ڕێگەی تێکردنی نەرێکردن (negation) بۆ ناو لێشاوی تێگەیشتنە ھەستییەکان؛ بۆیە، خودییەتی شێوەیەکە لە کاریگەریی پێکھاتەیی، واتە ئەوەی ڕوودەدات کاتێک سروشت بڵاودەبێتەوە و بەدەوری کایەیەکی نەرێنیبووندا دەشکێتەوە. لەکاتێکدا ھیگڵ «یەکێتیی سووژە» وەک کاریگەرییەکی پلە دوو لە ڕاستیدا دەبینێت، یان «نەرێکردنی نەرێکردن». «سووژە» ھەست بە یەکێتیی خۆی ناکات مەگەر لە ڕێگەی نەرێکردنی مەبەستی ئەو فرەچەشنییەی کە خۆی بەرھەمی ھێناوە؛ بۆیە، دەتوانرێت «سووژە»ی ھیگڵی یان بە «ھاوشێوەیی خۆ-چاککەرەوە»یان «ڕەنگدانەوەی نامۆبوون لەناو خودی خۆیدا» ھەژمار بکرێت (پێشەکی، پەرەگرافی ١٨).

فەلسەفەی کیشوەری

بیرکردنەوەی کارل مارکس و سیگمۆند فرۆید خاڵی دەستپێکی گومانکردن بوون لە چەمکی «سووژە»ی یەکگرتوو و سەربەخۆ؛ ئەو چەمکەی کە زۆرێک لە بیرمەندانی باوەڕدار بە دابونەریتی کیشوەری بە بنەمای تیۆری لیبراڵی گرێبەستی کۆمەڵایەتی دادەنێن. ئەم بیرمەندانە دەرگایان بۆ ھەڵوەشاندنەوەی «سووژە» وەک چەمکێکی جەوھەریی مێتافیزیکی کردەوە.

لێکۆڵینەوەکانی سیگمۆند فرۆید لە ھۆشی نادیار (ناخودئاگا) دا، ئیدانەیەکی سەرتاسەریی چەمکە ڕووناکبیرییەکانی پەیوەست بە خودییەتی زیاد کرد.

مارتن ھایدیگەر بە یەکێک لە ڕادیکاڵەکان دادەنرا کە بیرکردنەوەیان لە ھۆشیاریی مرۆڤ کردەوە، چونکە چەمکی «بوون-لە-جیھان» (Dasein)ی ئەو بەتەواوی جێگەی چەمکە نەریتییەکانی پەیوەست بە «سووژە»ی کەسی دەگرێتەوە. ھایدیگەر دیاردەناسیی بردە ئەودیوی دابەشکارییە نەریتییەکەی نێوان سووژە و «شت»، چونکە ئەوان بە پەیوەندییەکی پێویست و ڕەسەن پێکەوە گرێدراون؛ بەو واتایەی کە ناتوانێت جیھانێک بەبێ سووژە ھەبێت و نە سووژەیەک بەبێ جیھان.